Skip to main content

Full text of "Opus epistolarum Des. Erasmi Roterdami : denuo recognitum et auctum"

See other formats






the Centre for 






hy H.R. Secor 

Digitized by the Internet Archive 

in 2010 with funding from 

University of Toronto 




P. S. ALLEN, M.A, 











r^-, r— « i 


Oxford University Press 
ERAS^AUS London Edtnhurgh Glasgoiv Copenhagen 

Neiu 7~ork Toronto Mdbourne Cape Toivn 

Bomhay Calcutta Madras Shanghal 
Humphrey Milford Publisher to the UNiVF.Rsn y 

Printerl in Fngland 


A FEW words are neeessary to record the kind lielp which for 
many years Professor de Vocht of Louvain has given us, and his 
^present generosity in allowing us to anticipate him. In July 
1914, a fortnight before the outbreak of war, he wrote to tell us 
of an extremely interesting collection of original and unpublished 
letters— mostly written to Francis Cranevelt of Bruges, 1522-8 — 
which had been placed in the hands of Professor de Jongh 
(t6 April 1915) and himself : the printing, they hoped, would 
begin in September. On the night of 26 August his courage and 
presence of mind carried the letters, down burning streets raked 
by rifle fire, into temporary saf ety ; subsequently with persevering 
audacity he rescued them when they might have seemed hope- 
lessly lost. These adventures he will narrate himself. 

Before very long he sent us word through friends that the 
manuscripts had escaped the Sack. Later in the war, when the 
frontier was closed, he made copies of the letters we should want, 
and dispatched them to England through an underground 
channel. But the messenger was caught and nearly paid the 
death-penalty, for the importance of the other papers he was 
carrying. When Belgium was reopened, Professor de Vocht 
hastened to send us fresh copies ; and in August 1920 showed us 
the actual manuscripts in the College du Pape at Louvain, where 
we were his guests. Since then he has been endeavouring to 
produce his edition ; but the destruction of Belgian presses, 
together with the urgent need for directly educational books, 
have combined to put unexampled obstacles in his way. Finding 
that his edition will take a few more months to complete, he has 
very handsomely permitted us to publish for the first time three 
letters from his collection (Epp. 1298, 1317, 1435), and to make 
useof manuscripts of tvvo others (Epp. 1313, 1505) whichimprove 
the text. Such magnanimity, well befitting one who shares the 
name of a most intimate friend of Erasmus (Ep. 133. 103), merits 
our sincere gratitude. 

1 January 1924. 



[* Not in LB. ** Printed here for the first time. t Autograph. 

II Original, but not autograph. 

Letters indentecl are written to ErasmuG.] 


'■ "^tlUl^. Harius. S. P. Amice . . 9 Sept. (1520) Louvain. 


**1252. Zasius. S. P., eruditissime . . 
tl253. U. Regius. Tuum ad . . 
*+1254. Davidts. Domine . . 
1255. Charles v. Haud quaquam . . 

1256. Vives. Expectatissimas . . 
1257. Goclenius. S. P. Amo . . 
**1258. Davidts?). Currus . . 
1259. Pirckheimer. S., vir . . 
1.1260. Ziegler. S. P. Dicit . . 
'•'*1261. Alciati, Quod . . 
*1262. J. E. Froben. Gratularer . . 
* II 1263. Wolsey. Marinus . . 
1264. Wattenwyl. Vir . . 
*■ J1265. Pirckheimer. S. Non . . 
*1266. Zasius. Dolenter . . 

1267. S. Turzo. Ornatissime . . 

1268. Pirckheimer. S. P. Vtinam . , 
*:1269. Halewin. Recepi . . 

*1270. Charles v. Honorabilis . . 

1271. Vives. Epistolam . . 

1272. S. Turzo. Non possum . . 

1273. De la Mota. Reuei-ende . . 

1274. Corouel. Vir eximie . . 

1275. Glapion. Ego vero . . (t 

1276. J. Carondelet. Reuerende . . 
'1277. J. Vergara. Apologiam . 

||1278. Alciati. S. P. Alii . . 

111279. L. Muller. Ne mireris . . 
1280. Davidts. Quanquam . . 

1281. Vives. Literas tuas . . 
1282. Filonardi. Reuerende . . 
*i|1283. George of Saxony. S. P., orna 
tissime . . 
1284. Beraldus. Posteaquam . . 
^tl285. Botzheim. S. Quod iti- 

neris . . 
*tl286. Bacchusius. S. D. Cogi- 

tanti . . 

*tl287. Morillon. Honorandis- 

sime . . (c 

**1288. Alciati. Venit . . <c. 

*tl289. Hatten. S. D. ReuerendiB- 

Jan. 1522 
Jan. 1522 
Jan. 1522 
Jan. 1522 
Jan. 1522 
Feb. 1522 
Feb. 1522 
Feb. (1522) 
Feb. 1522 
Feb. 1522 
Feb. 1522 
March 1522 
March 1522 
(March 152: 
March 1522 
March (1522) 
March 1522 
March 1522 
April 1522 
April 1522 
April 1522 
April 1522 
April 1522 
April) 1522 
April 1522 
April 1522 
April 1522 





(Kremsier ?) 



May 1522 St. Georgenberg. 
May 1522? Basle.) 

May 1522 Bruges. 

May 1522 Basle. 

25 May 1522 
25 May 1522 


(26 May 9)1522 Constance. 

7 May 1522 Bruges. 

. 27 May 1 522) Bruges. 

29 May 1522 Chateauneuf., 

4 June 1522 



J1290. Capito. S. D. Stunicae . . 5 June 

**tl291. Caesarius. 8. D. P. Qui . . 14 June 

1292. Goclenius. Accepi tuas . . 16 June 

"^1293. Bo. Amerbach. S. Vt omnia . . 24 June 

1294. P. Barbirius. Accepimus . . 25 June 

1295. Schinner. Quingentos . . (c. 25 June 
**tl296. Goclenius. S. Dii istis . . 26 June 

*n297. Piso. S. Quemadmodum . . (c. Juue 
*1298. George of Saxony. Redditc . . 9 July 
1299. Laurens. .^udio . . 14 July 

■* II 1300. J. Vander Noot. S. P. Vir . . 14 July 

1301. Louvain theologians. Quum..<c. 14 July 

1302. P. Barbirius. Amice . . (c. 14 July 
1303. Vives. Absolui , . 14 July 

1304. Adrian vi. Quum facile . . i Au<^. 

*1305. Mo!=ellanus. Gratulor . . 8 Aug. 

1306. Vives. In maxima . . 15 Aug. 

*+1307. Gallinarius. S. et sese . . 15 Aug. 

*tl308. Capito. S. D. Varia . . 17 Aug. 

1309. The Reader. Improbis . . <c. Aug. 

1310. Adrian VI. Aliu.s hic . . (c. Sept. 
*il311. J. Fisher. Absolutissime . . i (Sept. 
**1312. J.Vergara. S.Mihi vehementer . . 2 Sept. 

||1313. George of Saxony. S. P., illu- 
strissime . . 
*il314. Zwiugli. S. Habeo .summam . .( 
*+1315. Zwingli. S. Eruditissime . . 
1316. Heresbach. Nae tu minimum . . 
■ J.1317. Cranevelt. . . quum . . 
'■+1318. Brugnarius. Ex Handuer- 
pia . . 
1319. Tournon. Ante dies non . . 
*:1320. Lethmatius. S. P. lucredi- 
bile . . 

1522 V 
> 1522 
) 1522 

m321. Becar. 

*J1322. Fortis. 

1823. Ferdinand. 

S. P. D. Si vales 
S. P. Etsi hic . . 
Salutem . . 

1324. Adrian VI. Litteras tuas . . 
'111325. George of Saxony. S., illustris- 
sime . . 
1326. Stromer. Vir eximie . . 
'+1327. Zwingli. S. Humauitatis . . 
*1328. Budaeus. Gratulationem . 

1329. Adrian vi. Beatissime . . 

1330. Ziegler. Quanquam semper . . 

1331. Botzheim. Hodie reddita . . 

3 Sept. 1522 
3?) Sept. 1522 

8 Sept. 1522 
18 Oct. 1522 

24 (Oct. 1522) 

4 Nov. 1522 
10 Nov. 1522 

12 Nov. (1522) 
. 23 Nov. 1522 

24 Nov. 1522 
29 Nov. 1522 

I Dec. 1522 

5 Dec. 1522 
5 Dec. 1522 

9 Dec. 1522 
14 Dec. (1522) 
22 Dec. 1522 
22 Dec. 1522 

25 Dec. 1522 























1332. Utenheim. Quamuispraeter . . 

1333. Ferdinand. Anno superiore . . 

1334. J. Carondelet. Nisi prorsus . . 
*:1335. Botzheim. S. Dedi his . . 

1336. Chieregato. Reuerende . . 

1337. Pirckheimer. Nec ego . . 
1338. Adrian vi. Redditae . . 

*1339. Hezius. Reuerende . . 
* II 1340. George of Saxony. Noute.. 
3141. Pirckheimer. S. Nihil mihi . . 

(Jan. init.) 1523 
5 Jan. 1523 
5 Jan. 1523 

7 Jan. 1523 

8 Jan. 1523 
8 Jan. 1523 

23 Jan. 1523 
25 Jan. 1523 
25 Jan. 1523 
28 Jan. 1523 









1342. M.Laurinus. Naetupluiimuin.. 

1343. Ferdinand. Honorabilis . . 

*il344. Pirckheinier. S.Nilmirum.. 

tl345. Lethmatius. S. P. Hilarium . . 

1346. Cologne nuns. Semel atque . 

1347. Gaverius. loannis Naeuii . . 
*1348. (Spalatinus.) Die Selickeit . 

'J1349. F. Asulanus. S. Francisce . . 
*:1350. Lethmatius. S.P.Omnes 
*:1351. Wychman. S. Haud . . 
1352. Adrian vi. Beatissime . . 
*1353. Zasius. Aduolauit huc . , 

*n354. Morelet. S. P. Miraberis . . 
*J1355. Gaverius. S. Vnicum . . 
1356. Hutten. Hen. Epphendorpius . 
tl357. Bernard of Cles. Salutem . . 

1358. P. Barbirius. Pulchre nobis . . 

1359. Lethmatius. S.P. Linguae . . 
*il360. Lupset. Quam sit tui . . 

1361. Lupset to Botzheim. Salu- 
tem . . 

De ratione . . 

S. P., reuerendis- 

I Feb. 1523 
15 Feb. 1523 

17 Feb. 1523 

21 Feb. 1523 
<c. Feb.) 1523 

I March (1523) 
1 1 March 1 523 

18 March 1523 
iS March (1523) 

22 March 1523 

^22 March 1523 
(23 March) 1523 
(March 1523 ?) 
27 March 1523 
. 3 April (1523) 
5 April 1523 
17 April 1523 
17 April 1523 
21 April (1523) 











1362. Vives. 
•1363. Filonardi. 

sime . . 
*1364. Filonardi. Reuerendissime . . 
1365. Albert of Brandenburg. Quod 

1366. P. VergiL Mi Erasme . . 

1367. Tunstall. Dici non . . 
*1368. Capito. S. D. Quod nihil , 

1369. Tunstall. Istud tam . . 

*1370. Budaeus. Commodum . . 
■*il371. Eppendorff. S. Ab equite . . 
*:1372. Villanus. Nisi michi . . 
• *tl373. Clava. Nihil mihi . . 

*1374. Capito. S. D. Frequen- 
tiores , . 
*J1375. Francis i. Cher et bon . . 
1376. Pirckheimer. S. Durero nostro . 
*1377. Egranus. S. Plura scripturus . . 
1378. Zwingli. Quoniam isthuc . . 
*1379. Zurich Town CounciL Vil heils . 
*1380. Charles v to Margaret. 
Madame, . . 
1381. Henry viii. Mitto tibi . . 

*:1382. Botzheim. S.Congratulor. . 
1383. Pirckheimer. Aegranus . . 
*U384. Zwingli. S., optime . . 
1385. Henry vill, Serenissime . . 
*1386. (Hezius?). Non possum . . 
* II 1387. Filonardi. Litteras . . 
1388. Goclenius. Quum per . . 
*1389. The Reader. Hutteni . . 

1390. Vlatten. Quum loannes . . 
*1391. Bietricius. I nunc . , 

*||1392. Filonardi. Postquam . . 
1393. Decius. Non abs re . , 

*tl394. Nic. of Hertogenbosch 
Sis. . 
1395. Basle Towu Council. Et scio et . 

27 April (1523) 
10 May 1523 

25 May 1523 

25 May 1523 

. I June 1523 

3 June 1523 

5 June 1523 

, it) June 1523 

(June fin. 1523) 
(c. June 1523 
(June 1523? 
3 July 1523 
5 July 1523 





6 July 1523 

7 July ^1523) 
19 July (1523) 

^July 1523? 
(Aug. init. 1523 
10 Aug. 1523 

22 Aug, 1523 

23 Aug. 1523 

24 Aug. 1523 
29 Aug. (1523 
31 Aug.(iS23) 

4Sept. 1523 
16 Sept. 1523 

23 Sept. 1523 

25 Sept. 1523 
(c. Oct. 1523 
(c. Oct.) 1523 
(c. Oct. 1523 

22 Oct. 1523 

24 Oct, 1523 

5 Nov, 1523 
(Nov.?) 1523 















V Basle. 



*tl396. T.Blauier...Bignificatione. . i/ Nov. 1523 Constance. 

*13)7. Faber. S., vir oi-natissime . . 21 Nov. 1523 Baslo. 

1398. Pirckheimer. S. P. Capito . . 21 Nov. 1523 Basle. 

1399. Utfnheim. Integerrime . . (c Nov.) 1523 Basle. 

1400. Francis I. Quo minus ad hunc . . i Dec. 1523 (Basle.) 
*:j:1401. Botzheim. S. De calumniis . . 3^^^.1523 Constance. 

1402. J. More. Ne pro xeniolis . . (c. Dec. 1523 Basle.) 

*1403. Francis i. Christianissime . . 17 (Dec.) 1523 Basle. 

1404. M. Roper. Totics iam . . 25 Dec. 1523 Basle. 

*1405. Brunfels. Famam nobis . .(c. Dec. 1523 Strasburg?) 

*1406. Branfels. Succinctius . . (c. Dec. 1523 Strasburg?) 


*tl407. Angelus. Etsi nunquam . . i Jan. 1524 
1408. Pirckheimer. S. P. Vehementer. . 8 Jan. 1524 
111409. Bernard of Cles. S. P., reueren- 

dissime . . 16 Jan. 1524 

1410. (Campegio). Eximiedomine . . 19^^^.1524 

1411. Bombasius. Tuum tam . . 19 Jan. 1524 

1412. Mazolini. Quod tua . . (c. 19 Jan.) 1524 
''tl413. Lucinges. Non verebor . . 20 Jan. 1524 

1414. Clement vii. Simul et mihi . . 31 Jan. 1524 

S. P., reuerendis- 

S. P., reuerendis 

Ex literis . . 

S. P., reuerendis- 

S. P., reuerendis- 

*1415. Campegio 


-*1416. Filonardi. 

sime . . 
1417. Pirckheimer. S. Prioribus 
!|1418. Clement vil. Beatissime . 
*n419. Ber. S. Amice . . 

"^''^1420. Ber. Concedimus . . 
*U421. Haner. Cogor . . 
1422. Campegio. 
*m2d. Filonardi. 
sime . 
**1424. Filonardi. 
sime . . 
*il425. Mutianus . . . conuiciis 

1426. Molinius. Hilarius noster 

1427. Viandalus. Conimodum . . 

1428. Faber. Reddidit mihi . . 

1429. Strasburg Magistrates. Magni- 

fici . . 

1430. Henry viii. Inuictissime . . 
*J.1431. Morillon. S. P. Amice . . 

1432. De la Roche. Ex amicorum . . 

1433. De Hondt. Quum alterae 
*1434. J. Carondelet. Vt eadem 
*1435. Robyns. S. P., ornatissime . 

**1436. (Geldenhauer?). Qui tot . . 
. 1437. Goclenius. S. P. Restat . . 
*||1438. Clement vii. Ex litteris 
*1439. Budaeus. Literas tuas . 

<(c. 8 Feb. 1524 

8 Feb. 1524 
8 Feb. 1524 

13 Feb. 

c. Feb. 

c. Feb. 

"17 Feb 


!i Feb. (1524) 
21 Feb. ] 524 

21 Feb. 1524 
23(?) Feb. 1524 

24 Feb. 1524 

25 Feb. 1524 
I March 1524 








13 March 1524 
(c. March?) 1524 
25 March 1524 
. . 26 M;irch 1524 
(30?) March 1524 
30 Maich 1524 
. 31 March (1524) 
(c. 2 April 1524 

2 April (1524) 

3 April 1524 
II April (1524) 

1440. Pirckheimer. S. P. Doleo tibi . . i^Aprili^^^ 

*|11441. Filonardi. Recepi . . 14 April 1524 

*||1442. Filonardi. Agens . . 15 April 1524 

1443. Luther. lam satis . . (c. 15 April) 1524 

«*+1443a_(jiijei.|,i_ Reuerende . . 2oAprili524 




*il444. Stromer. S. P. Tametsi . . 
*1445. Luther. S. P. Nec tibi . . 
*1446. Budaeus. "Ec/j^i^i- . . 
1447. (Hyllvveg?). Nisi mihi . . 
111448. George of Saxony. Cum 
nobis . . 
*il449. Praus. S. Etsi . . 
^iH-^O. Mosham. S. D.Cumnuper . . 
'•1451. Warham. Quae pertinebant . . 

1452. Pirckheimer. S. Arbitror . . 
*1453. Warham. In hoc volumen . . 
'^ :1454. Botzheim. S. Ex . . 
1455. Vives. Ex Britannia . . 
1456. Utenheim. Reuerende . . 
*J1457". Robbyns. S. P.,reuerende . . 
*il458. Laurinus. S. P.Oportune . . 30 

1459. Hedio. Precor vt nouuiu . . < 

1460. The Readei-. Crescentem . . 
''tl461. G. Busleiden. Gratissima.. 

"1462. Hune. S. Quid actum . . 

■ *il463. L. Ammonius. Facturusne.. 
*J1464. Utenheim, Salutem . . 

1465. Warham. Quanquam in . . 

1466. Pirckheimer. S. Vir ornatis- 

sime . . 

1467. Vlatten. Plurimis quidem . . 
*tl468. Bietricius. S. P. Literae . . 

ijl469. Everard. S. P., ornatissime . . 

1470. Baibirius. Per Liuinum . . (c. 

1471. De Hondt. Vir optime . . 
'1472. Ruys. Quid tu mihi . . 

1473. Lypsius. Demiror vbi . . 

1474. Utenheim. Sacello quod . . 

1475. Marcaeus. Mittimus libellum . . 
^476. J. E. Froben. Vicit libellus . . 
tl477. Strasburg Magistrates. Magni- 

fici . . 

1478. Scarpinellus. Sic insculptus . . 

1479. H. Hermann. Amice . . 
*1480. Pirckheimei-. S.Beneesl.. 

1481. Giberti. Scripsi pridem . . 
Aleander. Vir eximie . . 
Hezius. Mitto ad te . . 
Moliuius. Vtinam saxum . . 

1485. Capito. Tot coniocturis . . 

1486. Wolsey. Serenissimi . . 

1487. Tunstall. Vercor ne . . 

1488. Warham. Amplissime . . 
Fisher. Reuerende . . 
Bere. Olim persuasus . . 
Deiotarus. Istum animi . . 
Tones. Vir ornatissime . . 

1493. Henry vili. Inuictissime . . 

1494. P. Vergil. lOruditissime . . (c 
111495. George of Saxony. S. P., illu- 

strissime . . 
1496. Melanchthon. Si Pellicanus . . 
*1497. Spalatinus. S. P. Semper . . 
*1498. Eobanus. S., eruditissime . . 



I May 1524 


8 May 1524 


8May (1524) 


15 May 1524 


21 May 1524 


27 May 1524 


30 May 1524 


I June 1524 


3 June (1524) 


5 June 1524 


6 June 1524 


16 June 1524 


20 June 1524 


28 June 1524 


30 June 1524 


(c. June, 1524 


I July 1524 


I July 1524 


3 July 1524 


. 4 July 1524 Bois-St-Martin. 

13 July 1524 


15 July 1524 


21 July 1524 


21 July 1524 


21 July 1524 


26 July 1524 


26 July 1524/ 


26 July 1524 


26 July 1524 


26 July 1524 


29 July 1524 


30 July 1524 


I Aug. 1524 


23 Aug. 1524 


30 Aug. 1524 


31 Aug. 1524 


I Sept. 1524 


2 Sept. 1524 


2 Sept. 1524 


2 Sept. 1524 


2 Sept. 1524 


2 Sept. (1524) 


2 Sept. 1524 


4 Sept. 1524 


4 Sept. 1524 


4 Sept. 1524 


4 Sept. 1524 


(4 Sept.) 1524 


5 Sept. 1524 


6 Sept. 1524 


:. 6 Sept. 1524) 


6 Sept. 1524 


6 Sept. 1524 


6 Sept. 1524 


6 Sept. 1524 



'J1499. G-eori^e of Saxony. S. P., 
illustrissime . . 
1500. Melanchthon. Noniniuria. 
+1501. Camerarius. Etsi nou . . 
1502. H. Lasky. Sic reciprocis . . 
*1503. George of Saxony. Saluteni 
*1504. Warham. Qui rea . . 

1505. Ferdinand. Honorabilis . 
*1506. Giberti. S. P., ornatissime . . 

1507. Goclenius. Eruditissime . . 
+ 1508. Basle Council. Salutem . . 
*1509. Giberti. Reuerende . . 
1510. Brugnarius. Significas . 

tl511. Sadoleto. Legi tuas . . 

1512. Mosham. Haeret animo . . 

1513. Vives. Palaestritam . . 

'*lblA Ursinus. S. Ex Landuui . . 

J1515. Ferdinand. S.P. lliustris.sime . . 

*J1516. Molinius. Ad te . . 

1517. Wimpfeling. Si meus . . 

1518. Volz. Habeo gratiam . . 
*tl519. Botzheim. S.p.,praeceptor..26 Nov. 1524 

"^1520. Georgeof Saxony. Salutem..29 Nov. 1524 
* :1521. Pistorius. S. D. Hieroni- 

mus . . I Dec. 1524 

1522. Stromer. Risi salsissimam . . ioDec.1524 

1523. Melanchthon. Si hic adesses . . 10 Dec. 1524 

1524. Camei-arius. S. Odi . . 11 Dec. 1524 
*J1525. Volz. S. P.D. Ternas .11 Dec. 1524 

+ 1526. George of Saxony. S. P. Illustris- 

21 Sept. (1524) 
. 30 Sept. 1524 

30 <Sept. 1524) 
(c. Oct. 1524 
. . <Oct.) 1524 

10 Oct. 1524 
. 12 Oct. 1524 

13 Oct. 1524 

13 Oct. 1524 
<Oct. 1524 

19 Oct. 1524 
27 Oct. 1524 

6 Nov. 1524 

12 Nov. 1524 

13 Nov. 1524 

14 Nov. 1524 

20 Nov. 1524 

21 Nov. 1524 
25 Nov. 1524 
25 Nov. 1524 

sime . . 12 Dec. 

1527. Molinius. Haeres, vt . . 12 Dec. 

1528. Caesarius. Erat suspitio . . 16 Dec. 

1529. Volz. Et tibi tua . . 18 Dec. 
*J1530. Botzheim. S. Charissime. . 20 Dec. 

1531. Vives. Diatribam . . 27 Dec 

1582. J. Francis. Frequenter . . <c. 27 Dec. 1524? 

1533. Eust. Andreas. Frater in . . 27 Dec. 1524 

1534. Gruyeres. Vir egregie . . 29 Dec. 1524 











App. 16. A dubiou.s letter of Erasmus 

p. 618 


(A fullcr description will be foitnd in t>ol. i, app. 7) 

A - lani Damiani Senensis Elegeia. 4°. Basle. J. Froben. Aug. 1515. 

B = Epistole aliquot ad Erasmum. 4^ Louvain. Th. Martens. Oct. 1516. 

C - Ci C* 

C^ = Epistole sane quam elegantes. 4°. Louvain. Th. Martens. Apr. 1517. 

C^ - Idem. 4°. Basle. J. Froben. Jan. 15 18. 

D - Di D' 

D^ = Auctarium selectarum epistolarum. 4". Basle. J. Froben. Aug. 1518. 

D^— Idem. 4". Basle. J, Froben. March 1519. 

E = Farrago noua epistolarum. Fol. Basle. J. Frobeu. Oct. 1519. 

F = Epistolae ad diuersos. Fol. Basle. J. Froben. 31 Aug. 1521. 

G = Selectae epistolae. 4". Basle. J. Herwagen & H. Froben. 1528. 

H = Opus epistolarum. Fol. Basle. H. Froben, J. Herwagen & N. Epi- 

scopius. 1529. 
J = Epistolae floridae. Fol. Basle. J. Herwagen. Sept. 1531. 
K = Epistolae ^Jalaeonaeoi. Fol. Freiburg. J. Emmeus. Sept. 1532. 
L = De praeparatione ad mortem. 4°. Basle. H. Froben & N. Episcopius, 

<c. Jan.) 1534. 
M = De puritate tabernaculi. 4". Basle. H. Froben & N. Episcopius. 

<c. Feb.) 1536. 
N = Ni N2 N» 

N^ = Operum tertius tomus. Fol. Basle. H. Froben & N. Episcopius, 1538. 
W = Idem, Fol. Ibid. 1541. 
N' = Idem. Fol, Ibid. 1558. 
O = 01 02 

O^ = Vita Erasmi, 4°. Leiden. T. Basson. 1607. 
0- = Ideni. 12", Leiden. G. Basson. 1615. 
P = Pirckheimeri opera. Fol. Frankfort. J. Bringer. 1610. 
Q = Epistolae familiares. 8". Basle. C. A. Serin. 1779. 
Lond. = Epistolarum libri xxxi, Fol. London. M. Flesher & R. Young. 1642. 
LB. = Opera omnia. Tomus tertius. Fol. 2 vols. Leiden. P. Vander Aa. 


NoTE. — At the head of each letter is printed a list of the editions in 
which it is found, with the necessary references, The references to Lond. 
serve also for H and N, Sources, printed or ms., other than tho editions abovo 
catalogued, are indicated, when necessary, by Greek letters. 

In the critical notes any of tliese editions or sources which is not specilied 
by the sigla must be understood to follow the reading of its immediate pre- 
decessor. Thus, in Ep. 106, i, E stands for E, F, H, W, W, N», Lond. aird LB. 
Similai-Iy, with the Greek alphabet this principle is geuerally followed ; but 
occasionally, when the sources are diverse or there is some special reason for it, 
e.g. in Ep. 296, all the authorities are specified by their sigla. 

Tho Corrigenda found in some of tlie volumes of lettors have usually been 
treattd as.the true readings of those editions ; l)ut occasionally the uncorrected 
text and the correction have both been given ; the lattor following immediately 
after the former. 

The small superior figures attached to letter-numbers refer to letters answered, 
the inferior to letters answeriug. 

Angular brackcts < ) donote additions by an editor, tquare brackets [] denote 


(For A, B, C, . . . . Q, Lond., LB., denoting editions of Erasmus' 
letteis, see p. ix and vol. i, pp. 599-602.) 


AE. = Leii conespondants d'Alde Manuce, 1483-1514; par P. de Nolhac 

(Studi e docuuienti di storia e diritto, 1887, ^)- Rome, 1888. 
Agy. E. = Epistolae Hemici Cornelii Agiippae ad familiares et eorum ad 

ipsum : pp. 681-1061 in Agrippae . . . Operum pars posterior. Lugduni 

per Beringos fratres, s. a. (c. 1601). 
Al. E. = i. Lettres familieres de Jerome Aleandre, 1510-40; par J. Paquier. 
Paris, 1909. 

ii. Jerome Aleandre et la principaute de Liege ; par J. Paquier. Paris, 
Am. E. = Bonifacius Amerbach und die Reformation ; von Th. Burckhardt- 

Biedermann. Basel, 1894. 
BE.^ = Epistolae Gulielmi Budaei. Paris, J. Badius, 20 Aug. 1520. 
BE.''^ = Epistohie Gullielmi Budaei posteriores. Paris, J. Badius, March 

BE.^ = G. Budaei Epistolarum Latinarum lib. v, Graecarum item lib. i. 

Paris, J. Badius, Feb. 1531. 
BE.* = Repertoire de la correspondance de Guillaume Bude ; par L.Delaruelle. 

Toulouse — Paris, 1907. 
Beiiib. E. = PetriBembi Card. Epistolarum familiarium libri vi. Eiusdem 

Leonis x Pont. Max. nomine scriptarum lib. xvi. Venetiis apud 

Gualterum Scottum, 1552. 
BL £". = Briefwechsel der Briider Ambrosius und Thomas Blaurer, 1509- 

1567; bearbeitet von T. Schiess (Badische historische Kommission). t. 3. 

Freiburg i. Br., 1908-12. 
Boh. E. = i. Listaf Bohuslava Hasisteinskeho z Lobkovic : ed. J. Truhlar. 
Praze, 1893. 

ii. Dva Listafe Humanisticke: (a) Dra. Racka Doubravskeho, (b) M.VacIava 
Piseckeho s Doplnkem Listafe Jana Slechty ze Vsehrd : ed. J. Truhlar. 
Praze, 1897. 

(Sbirka Prameuuv ku Poznani Literarniho Zivota v Cechach, na Moi-ave 
a V Slezsku. Skupina Druha: Korrespoudence a Cizojazycne Prameny, 
cislo I, 3.) 
BRE. = Briefwechsel des Beatus Rhenanus ; herausg. von A. Horawitz uud 

K. Hartfelder. Leipzig, 18S6. 
Biif/fii. E. = J)r. Johannes Bugenhagens Briefwechsel, 1512-58, herausg. 

durchO.Vogt. Stettin, 1888. 
Bun. E. = Petri Bunelli Galli praeceptoris et Pauli Manutii Itali discipuli 

Epistolae Ciceroniano stylo scriptae, (Parisiis), H. Stephanus, 1581. 
Calc. E. = Epistolicarum quaestionum et Epistolarum familiarium libri xvi. 

pp. 1-217 in Caelii Calcagnini Ferrariensis . . . Opera aliquot. Basileae, 

H. Froben & Nic. Episcopius, March 1 544. 


Calv. E. = Thesaurus epistolicusCaluinianus (i 528-64), ed.G.Baum.E.Cniiitz, 

E. Reuss (CR. xxxviii-xlviii). t. 11. Brunsuigae, 1872-79. 
Cam. E. = \. loachimi Camerarii Bapenbergensis Epistolarum familiarium, 
libri VI, ... a filiis editi. Francofurti, haer. A. Wecheli, 1583. 

ii. loachimi Camerarii Pabepergensis Epistolarum libri quinque poste- 
riores. A filiis . . . editae. Francofurti, Palthen, 1595. 
Cat. E. = Epistole Cataldi Siculi. Pt. i, Vlyxbone, (Val. Fernandez), 

21 Feb. 1500; Pt. 2, s. 1. et a, 
CE. = i. Claude Chansonnette, jurisconsulte Messin, et ses lettres inedites, 
par A. Rivier (Memoires couronnes par TAcademie royale de Belgique, 
t. XXIX). Bruxelles, 1878. 

ii, Briefe des Claudius Cantiuncula und Ulrich Zasius von 1 521-1533; 
von A. Horawitz (Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kaiserlichen 
Akademie der Wissenschaften, xciii, 1S79). Wien, 1879. 
Cog. E. = Epistolae aliquot G. Cognati et amicorum : t.i, pp. 295-322, t. iii, 

p. 207 in Gilberti Cognati Nozereni Opera. t. 3. Basileae, H. Petri, 

DGE. = Daraiani a Goes, equitis Lusitani, aliquot Opuscula. . . . Item 

aliquot Epistolae Sadoleti, Bembi, et aliorum clarissimorum vii-orum . . . 

ad ipsum Damianum. Louanii, R. Rescius, Dec. 1544. 
EE. = Briefe an Desiderius Erasmus von Rotterdam ; herausg. vor. 

J. Forstemann und 0. Giinther fxxvil. Beiheft zum Zentralblatt fiir 

Bibliothekswesen). Leipzig, 1904. 
EE.^ = Briefe an Desiderius Erasmus von Rotterdam ; herausg. von L. K. 

Enthoven. Strassburg, 1906. 
EHE. = Helii Eobani Hessi . . . et amicorum ipsius Epistolarum familia- 

rium libri xii. Marpurgi Hessorum, C. Egeuolphus, March 1543. 
FE. = Caroli Fernandi Brugensis, musici regii, . . . Epistole familiares, 

s.l. et a. 
GE. = Roberti Gaguini epistole et orationes ; ed. L. Thuasne. t. 2. Paris, 

GHE. = Georg Helts Briefwechsel : herausg. von 0. Clemen (Archiv fiir 

Reformations-Geschichte. Erganzungsband 11). Leipzig, 1907. 
Gryn. E. = In librum octauum Topicorum Aristotelis Simonis Grynaei 

commentaria doctissima. Adiectae sunt ad libri calcem selectiores 

aliquot eiusdem S. Grynaei Epistolae. Basileae, Jo. Oporinus, Oct. 1556. 
HE. = Epistolae Vlrichi Hutteni ; ed. E, Bocking. t. 2. Lipsiae, 1859. 
Hor. E. = N. Horii Remensis praefecti auxiliaris Epistolarum liber : ff. Iz 

(= k) v° - p". Bk. 14 in Nic. Horii Opus, Lugduni, J. Sacon, 27 Sept. 

Hos. E. = Acta historica res gestas Poloniae illustrantia, iv, ix. Card. 

Hosii Epistolae, 1525-58, t. 3, edd. F. Hipler & V. Zakrzewski, Cracouiae, 

JE. = Dev Briefwechsel des Justus Jonas; herausg. von G. Kawerau 

(Geschichtsquellen der Provinz Sachsen, xvii). t. 2. Halle, 1884, 5. 
La. E. = Lasciana; hei*ausg. von H. Dalton. Berlin, 1898. 
LE. = Br. Mariin Luthers Briefe, Sendschreiben und Bedenken; herausg. 

von W. M. L. de Wette. t. 5. Berlin, 1S25-8. 
LE.'- = Dr. Martin Luther's Briefwechsel ; bearbeitet von E. L. Enders, 

fortgesotzi von G. Kawerau. t. i6. Frankiurt am Main, 1884- 191 5. 


Lo. -E. = Epistolarum libri quatuor : ff. 65-163 iii Ohristophori Longolii 

Orationes duae. Florentiae, haer. Ph. luntae, Dec. 1524. 
Ma. E. = Briefe des Dr. Daniel Mauch ; von A. Naegele. Romische Quartal- 

schrift XXV, i39*-i6i*, 203*-225*. Rom, 1911. 
Man. E. = loannis Manardi Ferrariensis Epistolae medicinales, Basileae, 

M. Isingrin, March 1540. 
Marin. E. = Lucii Marinei Siculi Epistolarum familiarium libri decem et 

septem. Vallissoleti, A. G. Brocarius, 28 Feb. 15 14. 
Mati. E. = Opus Epistolarum Petri Martyris Anglerii Mediolanensis, Am- 
stelodami, Elzevir, 1670. (The fii^st edition, Alcala de Henares, 1530, is 
not readily accessible to me.) 
Mas. ^. = Briefe von Andreas Masius und seinen Freunden, 1538-1573, 

herausg. von M. Lossen. Leipzig, 1886. 
ME. = Philippi Melanthonis epistolae, praefationes, consilia, iudicia, schedae 

academicae ; ed. C. G. Bretschneider (CR. i-x). t. 10. Halis, 1834-42. 
MIIE. = i. Michael Hummelberger ; von A. Horawitz. Berlin, 1875. 
ii. Analecten zur Geschichte des Humauismus in Schwaben ; von A. 

Horawitz. Wien, 1877. 
iii. Analecten zur Geschichte der Reformation und des Humanismus in 

Schwaben ; von A. Horawitz. Wien, 1878. 
iv. Zur Biographie und Correspondenz Johannes Reuchlin's ; von A. 

Horawitz. Wien, 1877. 
(ii, iii, iv in Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kaiserlichen 
Akademie der Wissenschaften, 85, 86, 89.) 
MRE. = Der Briefwechsel des Mutianus Rufus ; bearbeitet von C. Krause 
iZeitschrift des Vereins fiir hessische Geschichte, N. F., ix. Supplement). 
Kassel, 1885. 
MRE.- = T>Qr Briefwechsel des Conradus Mutianus; bearbeitet von K. 
Gillert (Geschichtsquelleu der Provinz Sachsen, xviil). t. 2. Halle, 1890. 
NE. = Epistolarum miscellanearum ad Fridericum Nauseam Blancicampia- 

num . . . libri X. Basileae, J. Oporinus, March 1550. 
OE. = Olah Miklos Levelezese ; kozli Ipolyi Arnold (Monumenta Hun- 

gariae historica : diplomataria, xxv). Budapest, 1875. 
Oec. E. = DD. loannis Oecolampadii et Huldrichi Zuinglii Epistolarum libri 

quatuor, Basileae, T. Platter & B. Lazius, March 1536. 
Oec. E. ii. = Das Leben Johannes Oekolampads ; beschrieben von J. J. 

Herzog, Basel, 1843, ii. 263-304. 
P/. £!. = Correspondance de Christophe Plantin, 1 558-1586; publiec par 

M. Rooses & J. Denuce. t. 7. Antwerpen, 1883-1918. 
RE. = Johann Reuchlins Briefwechsel : herausg. von L. Geiger (Bibliothek 

des litterarischen Vereins in Stuttgart. cxxvi). Tiibingen, 1875. 
Ro. E. = Religiosissimi viri fratris Toannis Raulin, artium et theologiae pro- 
fessoris scientissimi, Epistolarum . . . opus eximium. Lutetiae Parisiorum, 
A. Ausurdus expensis I. Petit, i Jan. 1521. 
Sad. E. = i. lacobi Sadoleti Epistolae (pontificiae). Romae, 1759. 

ii, lacobi Sadoleti Epistolae (familiares). t. 3 & app. Romae, 1760-7. 
Sch. E. = Korrespondenzen und Akten zur Geschichte des Kardinals Matth. 

Schiner ; herausg. von A. Biichi. t. i (1489-1515), Basel, 1920. 
Schw. E. = Dn. lohannis Schwebelii . . , scripta theologica. . . Addita 
est Epistolarura . . . cenluria '1519-40). Bipouti, C. Wittel. 1605, 


S^. = Christoph Scheurls Briefbuch; herausg. von F. von Soden und 

J. K. F. Knaake. t. 2. Potsdam, 1867-72. 
5^^. £". = Epistolarum libri Vll : t. iii, pp. 71-389 in loannis GencBii 

Sepuluedae Cordubensis Opera. t. 4. Matriti, 1780. 
TE. = loannis Tritemii, abbatis Spanhemensis, Epistolarum familiarium 

libri duo. Haganoae, P. Brubachius, 1536. 
VE. = Vadianische Briefsammlung ; herausg. von E. Arbenz und H. 

Wartmann (Mitteilungen zur vaterlandischen Geschichte, 24, 25, 27-30 : 

6 parts and 5 suppleraents, s^-s"). St. Gallen, 1890-190S. 
Vi. E. = loannis Lodouici Viuis Valentini Epistolarum . . . Farrago. 

Antuerpiae, G. Simon, 1556. 
VZE. = Viglii ab Aytta Zuichemi Epistolae selectae ad diuersos : t. ii, pt. i 

in C. P. Hoynck van Papendrechfs Analecta Belgica, Hagae Comitum, 

WE. = Epistolae . . . Georgii Wicelii, Lipsiae, Nic. Vuolrab, 1537. 
ZE. = Vdalrici Zasii epistolae ; ed. J. A. Riegger. t. 2. Vlmae, 1774. 
Zeb. E. = Epistolarum libri Andreae Zebrzydowski, 1546-1553 (Acta his- 

torica res gestas Poloniae illustrantia i) ; ed. Wlad. Wislocki. Cracow, 

Zw. E. = Huldrici Zuinglii Opera, voll. Vil, Vlil, Epistolae ; ed. M. Schuler 

& J. Schulthess. t. 2. Turici. 1830-42. 
Ztv. E.^ = Zwinglis Briefwechsel ; bearb. von E. Egli, herausg. von G. Finsler 

und W. Kohler (CR. xciv, xcv). t. 2 (1510-26). Leipzig, 1911-14. 

Other Sources 
ADB. = Allgemeine deutsche Biographie. t. 56. Leipzig, 1875-1912. 
Agric^ = Rodolphi Agricolae opuscula ; ed. Petro Aegidio. Anuerpiae, 

T. Martinus, 31 Jan. 151 1. 
Agric^ = Rodolphi Agricolae lucubrationes, tomus posterior ; ed. Alardo 

Aemstelredamo. Coloniae, J. Gymnicus, (1539). 
Agnc^ = Unedierte Briefe von Rudolf Agricola ; von K. Hartfelder (Fest- 

schrift der badischen Gymnasien). Karlsruhe, 1886. 
AHVN. = Annalen des historischen Vereins fiir den Niederrhein. Kfiln, 

1855- . 
Val. Andreas = Fasti Academici studii generalis Louaniensis, edente Valerio 

Andrea Desselio. Louanii, H. Nempaeus, 1650. 
ANGB. = Acta nationis Gernianicae vniuersitatis Bononiensis ; ed. ?]. 

Friedlander et C. Malagola. Berolini, 1087. 
AT. = Acta Tomiciana; Epistole, legationes, responsa, actiones, res geste . . . 

Sigismundi . . . per Stanislaum Gorski . . . collecte. 1507- . t. 13. 

Posnaniae, 1852- 
Athenae Cantab. = Aihen&e Cantabrigienses, 1500-1609; by C. H. Cooper 

and T. Cooper, and by G. J. Gray. t. 3. Cambridge, 1858-61, 1913. 
£rt7rtn = Monumenta Reformationis Lutheranae, 1521-5, coUegit P. Balan. 

Ratisbonae, 1884. 
Balan ii = Monunienta saeculi xvi historiam illustrantia, edidit P. Balan. 

Oeniponte, 1885. 
BEr.^ = Bibliotheca Erasmiana, listes sommaires. Gand, 1893. 
BEr." = Bibliotheca Erasmiana ; extrait de la Bibliotheca Belgica, publiee 

par F. Vander Haeghen, R. Vanden Berghe, T. J. I. Arnold, et A. Roer^rh. 


Adagia. Grand. 1897. Enchiiidion militis Chiistiani. 191 1. 

Admonitio etc. 1900. Moriae Encomium. 190^. 

Apojththegmata. 1901. Ratio verae theologiae. 1914. 

CoUoquia. t. 3. 1903-7. 
Bergenroth = Calendar of letters, despatches, and state paper.s, relating to 

the negotiations between England and Spain, preserved in the archives 

at Simancas and elsewhere, 1485-1603 ; edited by G. A. Bergenroth, and 

continued by P. de Gayangos and M. A. S. Hume. t. 21. London, 1862- 

i^iV. = Biographie nationale (A-S). t. 21. Bruxelles, 1 866-1913. 
Bocking = Index biographicus et onomasticus ; cur. E. Bocking (Vlrichi 

Hutteni Operum supplementum : torai posterioris pars altei^a). Lipsiae, 

Brewer = Letters and papers, foreign and domestic, of the roign of 

Henry viil, 1 509-46 ; arranged by J. S. Brewer, and continued by 

J. Gairdner and R. H. Brodie. t. 33. London, 1 862-1910. 
Brodie = Brewer i ; 2nd edit., by R. H. Brodie. t. 3. London, 1920. 
Broivn = Calendar of State Papers and MSS. relating to English affairs. 

existing in the archives and collectionsof Venice and in other libraries of 

Northern Italy, 1202-1629: edited by Rawdon Brown and continued by 

G. C. Bentinck, H. F. Brown, and A. B. Hinds. t. 23. London, 1864-1916. 
Bulaeus = Historia vniuersitatis Parisiensis ; authore C. E. Bulaeo. t. 6. 

Parisiis, 1665-73. 
Burchard = lohannis Burchardi Argentinensis, capelle pontificie sacrorum 

rituum magistri, Diarium (1483-1506); ed. L. Thuasne. t. 3. Paris. 

Butzbach = Beitrage zur Geschichte des Humanismus am Niederrhein und in 

Westfalen ; von C. Krafft und W. Crecelius (Zeitschrift des Bergischen. 

Geschichtsvereins, vii, pp. 213-8S, xi, pp. 1-68). Heft i, 2. Elberfeld, 

1870, 1875. 
Butzbach "^ = Zm Kritik des Johannes Butzbach ; von G. Knod (AHVN, lii. 

pp. 175-234). Koln, 1S91, 
B utzbach " = Beiirage zur Geschichte des Humanismus in Schwaben und 

Elsass ; von W. Crecelius (Alemannia, vii, pp. 184-9). Bonn, 1879. 
BWN. = Biographisch woordenboek der Nederlanden. t. 21. Haarlem, 

CahaUero = Alonso y Juan de Valdes. por Don Fermin Caballero. Madrid, 

Chevalier = Repertoire des sources historiques du moyen age : Bio-biblio- 

graphie ; par U. Chevalier. 2® edition. t, 2. Paris, 1905-7. 
Ciaconius = Vitae et res gestae Pontificum Romanorum et S. R. E. Cardina- 

lium, opera A. Ciaconii ; ab A. Oldoino recognitae. t. 4. Romae, 1677. 
Clerval = Registre des proces-verbaux de la Faculte de Theologie de Paris ; 

publie par A. Clerval. t. i (1505-23), Pai-is, 1917. 
Copinger = Supplement to Hain's Repertorium bibliographicum ; by W. A. 

Copinger. 2 parts. London, 1895-1902. 
CPR. = Das Chronikon des Konrad Pellikan : herausg. durch Bernhard 

Riggenbach. Basel, 1877. 
Ci?. =Corpus Reformatorum. Voll. 1-28. Melanthonis Opera ; ed. C. G, 

Bretschneider et H. E. Bindseil. Halis et Brunsuigae.. 1834-60. 


Voll. 29-87. Caluini Opera; ed. (t. Baum, E. Cunitz, E. Reuss. Bruns- 
uigae et Berolini, 1 861-1900. 

Voll. 88- . Zwingli's Werke ; herausg. von E. Egli und 6. Finsler. 
Berlin, 1904- . 
Creighton = A history of the Papacy during the period of the Reformation ; 

by M. Creighton. t. 5. London, 1887-94. 

(Vols. I and 2; new edition. London, 1892.) 
de Jongh = L'ancienne Faculte de Theologie de Louvain au premier siecle 

de son existence (1432-1540) ; par H. de Jongh. Louvain, 1911. 
Delisle = Un Registre des proces-verbaux de la Faculte de Theologie de 

Paris, 1505-33 ; par L. Delisle. Notices et Extraitf. xxxvi : Paria, 1899. 
(le Nolhac = l^rasme en Italie ; par P. de Nolhac. 2^ edition. Paris, 1898. 
de Reiffi'nherg = Histoire de Tordre de la Toison d'Or : par le Baron de 

Reiffenberg. Bruxelles, 1830. 
DNB. = Dictionary of national biography. t. 69. London, 1885-1912. 
DRA. = Deutsche Reichstagsakten, jiingere Reihe. bearbeitet von A. Kluck- 

hohn und A. Wrede. t. 4. Gotha, 1893-1905. 
Ducange = Glossarium mediae et infimae Latinitatis, conditum a Carolo du 

Fresne, domino Du Cange ; ed. L. Favre. t. 10. Niort, 1883-7. 
E.iE. = Epistolae aliquot eruditorum, nunquam antehac excusae. multis 

nominibus dignae quae legantur a bonis omnibus, quo niagis liqueat 

quanta sit insignis cuiusdam sycophantae virulentia, s. a. (See p. 210.) 
EF.y. = Epistolae aliquot eruditorum virorum, ex quibus perspicuum quanta 

sit Eduardi Lei virulentia. Basle, J. Proben, Aug. 1520. 
EHR. = The English Historical Review. London, 1886- . 
Eor. = Epistolae obscurorum virorum, ed. E. Bocking. t. 2. Lipsiae, 

Fredericq = Corpus documentorum inquisitionis haereticae prauitatis Neer- 

landicae, 1025-1528, ed. P. Fredericq. t. 5. Gent, 1889-1906. 
Gachard = Collection des voyages des souverains des Pays-Bas ; publiee par 

L. P. Gachard et C. Piot (Collection de Chroniques Belges inedites). 

t. 4. Bruxelles, 1874-82. 
Gams = Series episcoporum Ecclesiae Catholicae ; ed. P. B. Gams. Ratis- 

bonae, 1873. 
GC. = Gallia Christiana ; opera D. Sammarthani, monachorum congrega- 

tionis S. Mauri, et B. Haureau. t. 16. Parisiis, 1715-1865. 
Goethals = Dictionnaii-e genealogique et heraldique des familles nobles 

du royaume de Belgique ; par F. V. Goethals. t. 4. Bruxelles, 1849-52. 
Hain = Repertorium bibliographicum ; opera L. Hain. t. 2. Stuttgartiae 

et Lutetiae Parisiorum, 1826-38. 
Henne = Histoire du regne de Charles-Quint en Belgique ; par A. Henne. 

t. 10. Bruxelle? - Leipzig, 1858-60. 
Herminjard = Correspondance des Reformateurs dans les pays de langue 

fran^aise (1512-44), recueillie . . . par A. L. Herminjard. t. 9. Geneve, 

Herzog = Realencyklopiidie fiir protestantische Theologie und Kirche ; 

begriindet von J. J. Herzog. ^*" Auflage ; herausg. von A. Hauck. t. 21. 

Leipzig, 1S96-1908. 
Heumann = Documenta literaria varii argumenti in lucem prolata cura 

lohaunis Heumauni. Altortii, 1758. •. ? 

«2-0 b 


Hinds = Calendar of State Papers and MSS. existing in the archives and 

coUections of Milan, 1385-1618 ; edited by A. B. Hinds. 1. 1. London, 1912. 
Horatcitz =^ i-iv. Erasmiana; von A. Horawitz. Wien, 1878, 80, 83, 85. 

V. Erasmus von Rotterdam und Martinus Lipsius ; von A. Horawitz. 
Wien, 1882. 

(in Sitzungsberichte der phiL-hist. Classe der kaieerlichen Akademie der 
Wissenschaften, 1878, 79, 82, 84, 82.) 
J(lni(f = Liber confraternitatis B. Marie de Anima Teutonicorum de Vrbe ; 

ed. C. Janig. Romae— Vindobonae, 1875. 
Jocher = Allgemeines Gelehrten-Lexicon, herausgegeben von C. G. JOcher. 

t. 4. Leipzig, 1 750-1. 
Jortin = The life of Erasmus ; by J. Jortin. t. 2. London, 1758-60. 
Knight = The life of Erasmus ; by S. Knight. Cambridge, 1726. 
Knod — Deutsche Studenten in Bologna (1289-1563) — biographischer Index 

zu den ANGB : bearbeitet von G. C. Knod. Berlin, 1899. 
Krafft = Briefe und Documente aus der Zeit der Reformation im 16. Jahr- 

hundert ; herausg. von K. und W. Krafft. Elberfeld, 1876. 
LB. i-x = Desiderii Erasmi Roterodami opera omnia ; ed. J. Clericus. t. 10. 

Lugduni Batavorum, 1703-6. 
Z/^/ra«c = Histoire du CoUege de France depuis ses origines jusqu'a la fin 

du premier Empire ; par A. Lefranc. Paris, 1893. 
Le Glay = Negociations diplomatiques entre la France et TAutriche durant 

les trente premieres annees du xvi^ siecle, publiees par E. Le Glay (Docu- 

ments inedits sur Thistoire de France : premiere serie). t. 2. Paris, 1845. 
Legrand = Bibliographie hellenique ou description raisonnee des ouvrages 

publies en grec par des Grecs aux xv*' et xvi® siecles; par ^mile 

Legrand. t. 4. Paris, 1 885-1 906. 
Le Nere = Fasti Ecclesiae Anglicanae, by J. Le Neve ; continued by T. D. 

Hardy. t. 3. Oxford, 1854. 
Lnc. Ind. = Lucubrationum Erasmi Roterodami index. Louanii, T. Martinus, 

I Jan. 15 19. 
Mazzuchelli = Gli scrittori d']talia (A-B). del Conte G. Mazzuchelli. t. 2. 

Brescia, 1753-62. 
iV/o?an«s = loannis Molani (1533-85) Historia Louaniensium, ed. P. F. X. 

de Ram (Collection de Chroniques belges inedites). t. 2. Bruxelles, 1861. 
MSH. = Messager des sciences historiques. Gand, 1823- . 
NAKG. = Nederlandsch Arcliief voor kerkelijke Geschiedenis. Leiden, 

1829- . 
A^.6(r. = Nouvelle biographie generale. t, 46. Paris, 1855-66. 
Neve = Memoire sur le College des trois-langues k FUniversite de Louvain : 

par F. Neve (Memoires couronnes par TAcademie Royale de Belgique, 

xxviii). Bruxelles, 1856. 
Nichols = The Epistles of Erasinus. from his earliest letters to his fifty-first 

year, arranged in order of time. English translations . . . -with a com- 

mentary . . .; by F. M. Nichols. t. 3. London, 1901-17. 
NNBW. = Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek ; ed. P. C. Mol- 

huysen, P. J. Blok, and L. Knappert. t. 5. Leiden, 1911- . 
OED. = A new English Dictionary on historical principles. t. 10. Oxford, 

1888- . 
OHS. = Publications of the Oxford Historical Society. Oxford, 1885- . 


Omont = Jonrnal autobiographique du Cardinal Jerome Aleandre. ]iublie 

par H. Ornont. Notices et Extraits xxxv : Paris. 1895. 
f an^er = Annales typographici, opera G. W. Panzer. t. ii. Norimbergae, 

I 793-1803. 
1'astor = The History of the Popes from the close of the Middle Ages ; from 

the German of Dr. Ludwig Pastor. t. 12. (1-6 ed. F. L Antrobus ; 

7-12 ed. R. Kerr.) London, 1906-13. 
Proctor = Index to the early printed books in the British Museum ; by 

R. Proctor. 

Part I, to MD : 4 sections, Loudou, 189S, 9 ; and 4 supplements, 1899-1902. 

Part II, MDi-MDXX : London, 1903- . 
h'enaudet = Prereforme et Humanisme a Paris, 1 494-1 517, par A. Renaudet. 

Paris, 191 6. 
Renouard = Anuales de Timprimerie des Alde ; par A. A. Renouard. 3*^ 

edition. Paris, 1834. 
Renouard, Badius = Bibliographie des impressions et des oeuvres de Josse 

Badius Ascensius ; par Ph. Renouard. t. 3. Paris, 1908. 
Sanuto = l diarii di Marino Sanuto (1496-1533); pubblicati per cura di 

N. Barozzi, G. Berchet. R. Fulin. F. Stefani. M. Allegi-i. t. 58. Venezia. 

Schmidt = B.iaioixQ litteraire de TAlsace (xvc-xvic); par C. Schmidt. t. 2, 

Paris, 1879. 
Seebohm = The Oxford Reformers, John Colet, Erasmus, and Thomas More ; 

by F. Seebohm. ^rd edition. London, 1887. 
Stokvis = Manuel d'histoire, de genealogie et de chronologie de tous les 

etats du globe ; par A. M. H. J. Stokvis. t. 3. Leide, 1888-93. 
Sweei-t = Athenae Belgicae, ed. F. Sweert. Antuerpiae, 162S. 
Tirahoschi = Storia della letteratura italiana ; del Cavaliere Abate G. Tira- 

boschi. 2^ edizione. t. 9. Modena, 1787-94. 
Trith.^ = Liber de scriptoribus ecclesiasticis disertissimi patris domini 

lohannis de Trittenhem. Basileae, Jo. de Amerbach, 1494. 
Trith} = Cathalogus illustrium virorum Germaniam suis ingeniis . . . exor- 

nantium domini lohaunisTritemii. (Moguntiae, P. Friedbei-ger, c. 1495.) 
Tiith.' = Disertis imi viri lohannis de Trittenhem . . . de scriptoribus eccle- 

siasticis coUectanea, additis nonnullorum ex recentioribus vitis et nomini- 

bus. Parrhisius, B. Rembolt et Jo. Paruus, 16 Oct. 1512. 
Trith.* = Dn. lohannis Tritthemii . . . de scriptoribus ecclesiasticis . . . liber. 

. . . Appendicum istarum prior (Trith.^) nata est nuper in Galliis : 

posterior nunc recens additur, authore Balthazaro Werlino Colmariensi. 

Coloniae, P. Quentel, March 1546. 
Trith.^ = Zusatze des Trithemius zu seinem Catalogus illustrium virorum 

Germaniae aus der in der Wvirzburger Universitatsbibliothek befindlichen 

Handschrift : in Johannes Tritheinius, von I. Silbernagel, pp. 253-63. 

Regensburg, 1885. 
ran Heu.<sen — Ilistoria episcopatuiim foederati Belgii ; ed. H. F. van 

Heussen. t. 2. Lugduni Batavorum. 1719. 
van Iseyhem = Biographie de Thierry Marteus d'Alost ; par A. F, van 

Iseghem. Malines-Alost, 1852. 
Vischer= Erasmiana ; von W. V^ischer. Basel, 1S76. 
Zedhr = Univeisal Lexikon aller WissenschaflFten und Kiinste. t. 64. Halle 

& Leipzig, J. H. Zedler. 1732-50. 
ZK(i, = Zeitschrift iiir Kircheu-Geschichte. Gotha, 1876- . 



P. 185, hp. 37. In the Town Librai-y at Goudu is a copy of Erasmus' .Terome, 
1516, which was boqueathed to the Library of the Bi'ethren of the Common 
Life at Gouda by Rud. a Munneckedam, at one time vice-pastor of St, 
.Tolin'8 Church, + 11 .Tuly 1546. In vol. 9 (E. a. 10) on the verso of the last 
leaf ia written by an early xvic hand, perhaps c. 1519 (see addendum to 
Ep. II 10 infra), a copy of Ep. 37. The foUovving variants may be noted : 


I. cepisti. 4. fecerant (so also the Hertogenbosch MS.). 

3. hiis. II. opus. 

Bcsides these corrections the ms. lias value in lielping to authenticate the 
collection of 19 letters for which Dr. Karthon has discovered that Leclerc 
was using the Hertogenbosch MS. : see vols. i, p. 608, iv, p. xxiii. 


P. 359, Ep. 477. 23, loto] Perhaps a shirt : cf. a letter of Jo. Dantiscus, ao Feb. 

1528 (AT. X. 84}, 'Is qui habet duos lotos, cogitur vendere vnum pro 

P. 546, Ep. 574. Dr. J. F. M. Sterck of Haarlem possesses a contemporary 

ms. copy of this letter ; which vacillates between a and /3, but follows a 

in 11. 61, 83, tlie most decisive of tlie variants. In 11. 4, 9 it agrees with 


P. 197, Ep. 760. Dr. Sterck's volume of tho Opus Epistolarum, 1529 (H), wliich 
contains Ep. 1252, has a copy of Ep. 760, written at the end of the book by 
the same xvic hand, It confirms the corrections of LB. in 11. i, 4, 5, and 
lias also the foUowing readings : 


I. S. d. Lautam. ^'■('''PV ^mov. 

munere. 4. istiusmodi. 

3. Hesiodus. 12. haec. 

Pp. 499, 500, Ep. 922. The following readings of the Codex Horawitzianus 
(Rotterdam MS., Erasmus III. 102 ; see vol. iv, p. xxvii) may be noted : — 
28. temere. 54. assecutum. 72. sudoriala. 

The first and third are given by Horawitz. 


P. 18, Ep. 999. 174 n. After Bibliographical Soc, for y. s. ii read xv, 1920, pp. 166-g. 

P. 24, Ep. 1000 introd. A copy of H. Gravius' Cyprian, 1544, is in the Library 
of St. Walburga's at Zutphen. His comment on the De duplici tnartijrio, 
printed in the margin of p. 434, is : ' Cuiuscunque praesens de duplici 
niartyrio liber sit, viderint qui eum Cjpriano ti"ibueruiit. Cypriani non 
esse, ex consequentibus paulo post liquido coustabit, praeterquam quod 
phrasis ipsa Erasmum aut quempiam Erasmo similem referat potius quam 
Cyprianum '. 

P. 278, Ep. II 10 introd. In a volume of Jerome now belonging to the Town 
Library at Gouda (see addendum to Ep. 37 supra) are bound up sixteen 
folios of Ms. containing a draft of the Antibarhari earlier than that which 
Erasmus published, in amplified form, iu May 1520. It is headed Liber 
apologeticus Desiderii Herasmi Roierodami, in quo refelluntur rationes inepte barbaro- 
rurn contra poesim et litcraturani secularein pugnantium. At tlie end the copyist, 

; perhaps one of the Brethreii of the Common Life at Gouda, concludes : 

' TtXoa. Finitum anno domini xvc et xix in translatione beati Benedicti 
(ii July) ad vsum et librariam domus fratrum Collationis in Gouda'. 

P. 411, Ep. 1168 introd. Hegendorfer's arrival in Poland must be dated shortly 
before aa Nov. 1529 : sec a letter of that date to him from Andrew Cricius, 
bp. of Plock, expressing pleasuie at his coming (Kornik MS. 243, f. 223). 


P. 412, Ep. 1168. 1911. Piof. Preseived Smith points out tu me that 'Oruitho- 
plutus ab Isocomo ' is one of Erasmus' thin disguises, and denotes Heinrich 
von Eppendorff (Hiihnreich von Ebendorf). So also Planodorpius in Ep. 
1496. IIO. 

P. 496, Ep. 1205. in. For Ep. 1694 read EE'^. 32, of 20 April 1528. 

P. 547, Ep. 1221 introd. That Peter Tayspil was a brother of Daniel is sliown by 
a letter to him from Levinus Ammonius (Ep. 1463 introd.), 4 Nov. 1528: 
' Me R. in Cliristo P. ac D. Danieli fratri tuo, qui est a suffragiis Episcopi 
Morinensis, quam commendatissimum facias. Is mihi fuit admodum 
puero notissimus in scliolis, et ante annos, ni fallor, plus minus quinque 
et viginti in t-elebritate sororis vestrae conuiua Curtraci in monasterio 
virginum diuae Catarinae montisSinai, quando vcl ingrediebatur ordinem 
illum, nescio, vel profitebatur' (Besan^on MS. 599, p. 194). 

P. 598, Ep. 1242 introd. For Ep. 1697 recul Ep. 1696. 


P. 47, Ep. 1275 introd. Foranestimateof Glapionat the time of his appointmenl 
to be Charles' confessor see Brewer iii. 1028. 

P. 67, Ep. 1285. 56. Mineruium] Simon Schaidenreisser ; of whom apart from 
the mentions here and in Ep. 1449, nothing seems to be known before 
1532, when he was teaching poetry in a school at Munich. By 1535 lie 
hadentered the service of the town, and he served it as 'propraetor' 1538- 
73. He was a friend of the Munich poet, Marcus Tatius, and himself 
published several volumes : aii edition of Peter Tritonius' settings to 
Horace and other classical poets, revised by tlie Swiss musician, Lud. 
Senfi of Zurich, Nuremberg, 1534 ; and translations into German of the 
Odyssey and of Cicero's Paradoxa, Augsburg, A. Weissenhorn, 1537-8. 
Some original letters from him to Jerome Banmgartner are in the Public 
Library at Dresden (MS. C. 107*). See ADB. xxx. 552, and H. Tliomas in 
Proc. oftheMusical Association xlvi, 1921, p. 81. 
Ep. 1449. 41 shows that Minervius was a kinsman of Priius ; and as he had 
soine acquaintance witli Erasmus (II. 56-7 and Ep. 1449. 42), it is possible 
that he should be identified with Sinion of Hexapolis (Ep. 482 ; cf. vol. iv, 
p. xxv). 

P. 602, Ep. 1526. 35. instigantibus doctis] Prof. Preserved Smith, referring to the 
passage quoted in vol. iv, p. xxix in illustration of Ep. 904. i^n, points 
out to me that Beatus Rhenanus took a leading part in tlie printing of 
Luther's books at Basle : from the statement of Pellican (CPR. p. 75), 
' Multi Lutherani libri impressi sunt Basileae, opera et submissione Beati 
Rhenani '. For Beatus' eagerness to spread Luther"3 views see BRE. 83, 
ii3 = Zw. El 53, 79. 

A new direction in which search may be made for mss. of Erasmus has beeii 
pointed out to mo by Dr. J. C. van Slee of Deventer. The Athenaeum 
Library there contains a copy of Erasmus' Adagia, Basle, Froben, March 
1551 (cf. BEr'., Adagia, pp. 134-5) ; once the property of Ant. Perizonius 
(+ 24 Oct. 1672), who in 1655 was appointed professor of Hebrow and 
predikant at Hamm on the Lippe in Westphalia, and in 1661 moved to 
Deventer to teach in the Athenaeum School. In this book Perizonius 
inserted two autograpli papers by Erasmus. containing additions iov Adag. 
431, ' Rana Seriphia ', and 1660, 'Syrbenae chorus'. The latter addition 
appeared first in the Froben Adagia of Feb. 1526, and is marked by Erasmus 
480, which is thc number of the page of the preceding Froben edition, 
Jan. 1523, on which it was to be inserted : the former appeared first in the 
Froben Adagia of Sept. 1528, and is markod by Erasmus 164, the page- 
number of the edition of Feb. 1526. 

At the foot of the latter paper (for Adag. 1660) Perizonius records that he 
received it from ' D. Henr. Rappeus, pastor Hammonensis, qui huiusmodi 
cartulas Erasmi manu signatas permultas habebat Hammonae anno 1656, 
m. Febr.'. Below thc foriuer ho wrote, 'Accepi hanc schedulam a 
reuerendo D. loh. Henr. Rappaco, qui mihi 30 Octob. anno i^s^adfuit, ac 
dixit hanc esse nianum Desid. Erasmi Rotorodami Sturtpais tpfiovTiai 
Chiliadas suas emendantis ac locupletantis'. 

It is possible that Rappeus' store of papers may be still in existenoe. 



1. Woodcuts of Erasmus by Hans Weiditz, 1523 274 

Tlie lower one appeared first on the title-page of tbe first 
edition of Hutten'8 Expostulatio (Ep. 1356. 63^), and is 
reproduced hei-e from a Cologne edition of Erasmus' Precatio 
Dominica, 1 524, in the Library of Winchester Cathedral. The 
upper one, without the circumscriptiou, appeared first at the 
end (f". i'* v^) of the firstissue of Brunfels' Responsio (Ep. 1405). 
For this iuformation I am indebted to the ready kindness of 
Herr Hans Koegler of the Art Museum at Basle. 

2. Letter to Ei-asmus from Prancis i, with autograph passage : irom 

the original at Basle (Ep. 1375 1 307 

3. Portrait of Erasmus by Holbein, 1523: froui the original in the 

Louvre 470 

4. Portrait of Erasmus by Holbein, 1523: from the original in the 

collection of the Earl of Radnor at Longford Castle . . 534 

For these two see Ep. 1452. 4on. 


A letter of Erasmus to a friend, 1533: sold by List and Franke to W. Ktinzel, 
21 May 1883. 

The originals of Epp. 210, 217, 223, 251, 257, 681, 705, 1166, 1208. 


1141^. To JoHN Theodoric Harius. 

Paris MS. Dupuy 699, f. 3. Louvain. 

9 September <I520>. 

[An original letter, autograph throughout : in the Dupuy collection at the 
Bibliotheque Nationale. The year-date can be confidently assigned from com- 
parison with Ep. 1141. For Harius see Ep. 184. i^n, and vol. iv, p. xxii.] 

S. P. Amice non vulgaris, epistola tua hoc mihi fuit maiori 
voluptati quo miM ex longiore reddita interaallo, refricuit necessitu- 
dinis nostre memoriam. Ne visam Hollandiam etiamsi non vetarent 
studia, tamen dissuaderet ingraens hyems. Alioqui magnificam 
istam bibliothecam oppido quam lubens viderem. Gerardus poetam 5 
egit apud te. Imo nos nunc maxime versamur in adiuuandis 
studiis : quanquam odiosissime conspiratur in Lutheram et 
Capnionem, neque me clam est quin tendant recta in omnes bonas 
litteras. Bene vale, mi loannes charissime. 

Louanii. v. Idus.Septembr. ic 

Erasmus ex animo tuus. 

M. loanni Theodorico canonico, amico meo singulari. 

In Gorchom. 

3. Hollandiam] Cf. Ep. 1092. i. Erasmus raight be induced to pay him 

5. bibhothecam] See vol. iv, p. xxii. a visit. 6r possibly Corn. Gerard 

Gerardus] Very likely Gelden- (Epp. 17, 184. I5n). ' Either of them 

hauer (Ep. 487) ; who, returning with had claims to be a poet. 
his Bishop from Bruges (Ep. 1141. i), 10. v.] With this figure is entwined 

may have met Harius at Gorcum and an Arabic 5 : it is diffioult to determine 

have encouraged him to hope that which was written first. 

1252. To Uleich Zasius. 

Sterck MS. (n). Basle. 

Claussen MS. (,3), 4 January 1522. 

[This letter survives in two contemporary copies. The first belongs to Dr. 
J. F. M. Sterck of Haarlem, and is written into a copy of H which he bought in 
1921 at Basle. The second is the property of Dr. Bruno Claussen of Rostock, 
who discovered it folded and pasted down in the binding of a printed book which 
he bought at Ulm in 1908. With great generosity each of these scholars com- 
municated his discovery to me at once. The text of each MS. is better than the 
other in some readings : a too in the form of month-date, /3 in having the signature 
also and postscript. FoUowing upon a the same hand has copied also Ep. 760, 
with a few variants of slight importance. 

The dates are corroborated by Velius' picat nce at Basle (1. 2n) : also the words 
in which Erasmus declines the invitation to Freiburg (U. 4-5) suggest that he had 
just settled down to work again with Froben.] 


S. P., eruditissime Zasi. Incolumera esse te atque etiam alacrem 
magnopere gaudemus. Velio nihil adhuc vidi neque doctius neque 
candidius. Huic vni pene debeo quod viuo, adeo me recreat sua 
mellitissima consuetudine. Friburgum non grauarer inuisere, nisi 
rursum me totum pistrino dedissem. 5 

Lutherana res quo sit euasura nescio. Ego ab initio semper 
expectaui seditiosum exitum, nunc autem metuo. Viderit hoc 
Christus. Certe me dehortante res coepta est et progressa. Tu 
siquidem palam fauisti Luthero, consuitius arbitror vt taceas quam 
vt scribas in illum : dabitur enim hoc non laudi, sed formidini aut 10 
leuitati. ReHnque ilkim fatis. 

Non possum phira. Saluta Latomum et gratias age pro lepido 
carmine quo me decorauit. Scribam alias. 

Basileae prid : no : la : an : mdxxii. 

Erasmus. 15 

Non est consultum seni mutare sedem. Perdura et oblecta 
<(te> bonis studiis ac tuis affectibus. Hec tempestas aliquando 
vertetur in serenitatem. Illi te serua. 

TIT. ZASio ERAS. ROT. a : DOCTORI ZASio /3. 2. Valeo nichil )3. 3. adea P. 
5. : me rursum a. 8. et om. P. 9. siquidem /3 : si quado a. uauisti j8. 
vt/3: ,!. 11. (i : Relinquo a. 12. ^: Latheniia. 14. prid : 

no : la : a : prima Janu. 1.^. 15. Erasmus ... 18. serua add. P (17. affe- 

ctibus scripsi : aflatibus j3). 

2. Velio] See Ep. 548. ^n, and Epp. ' Erasmo si osset consilium tam intro 

1242,3. He writes from Baslo, 6 Dec. pide scribcndi ct tam acutc commen 

1521 (VE. 292); but by 25 Jan. had tandi, quale est Luthcro ; et ercgionc 

returned to Freiburg (ZE. 34). si Luthcrus facundiam, eloquenciara 

4. inuiscre] For another invitation modostiam, prudonciam Erasmi induis 

cf. Ep. 13 16. Erasmus paid tho desirod sot, quod vnquam supori animal oxcel 

visit in March 1523 ; seo p. 262. lentiua creauissont ? Vtrisquo fauoo 

9. fauisti] For Zasius' hesitating praeforo Erasraura '. See also Ep. 1266 

attitudo towards Luthor in Jan. 1520 12-14; and ZE. 29, 31, 40, 57. 

see Zw. E^. 113 ; and lator ho dislikod 16. seni] Cf. Ep. 1103. 24n. 

Luther's proposals for the marriage of 17. tempestas] Cf. Ep. 125 1. 6. 

priosts (BRE. 181). On 5 Oct. 1521 he 12. Latomum] ' Bartholomaeus Hon- 

wrote to Bonifaco Amorbach (ZE. ^,2) : rici lapioidao ' (1498 ? — 3 Jan. 1570) was 

4525 B 



1253. From Urban Regius. 

Breslau MS. Rehd. 254. 126. 
LB. App. 318. 

4 January 1522. 

[An original letter in the Rehdiger collection ; autograph throughout. For 
Regius' conncxion with Augshurg .scc Ep. 386 introd. The year-datc is confirmed 
by Erasmus' retum to Basle, and by Regiua' tenure of his Preachership (l. 32^).] 


TwM ad nos reditum, Erasme doctissime, Germaniae, immo 
Christianis omnibus gratulor. Haud secus enim te expcctauimus 
ac solem quendam qui tenebras nostrae noctis sit discussurus, 
tenebras inquam internas eoque periculosissimas ; nam te renas- 
5 centis theologiae auctorem primum nostris temporibus qui non 
fatetur, et mendax est et ingratus. Primus tu a turbidiss<imi8> 
scholasticorum lacunis ad fontem sacrarum litterarum reuocasti 
theologos, idque ea modestia vt admonitione tua tam salubri 
tamque necessaria ne inimici quidem sint ofifensi : praeter nescio 
10 quas noctuas abominabiles ac miserabiles pocius quam odio haben- 
das. Primo omnium ad theologos veteres hortabaris, a quibus 
deinde ceu riuulis ad canonicas Scripturas, fontem limpidiss<imum>, 
nos perduxisti, denique effecisti tantum vigiliis tuis doctissimia 

a schoolfellow of Matthias Held, the 
future Impcrial Vice-Chancellor, at 
Arlon, his native town. For his uni- 
versity course he went to Freiburg, 
where he became B.A. c. 28 Sept. 15 16, 
M.A. 15 17, and studied under Zasius. 
Some verses by hira were printed with 
Ph. Engelbrecht's Cartnen Paraeneticuin 
(Ep. 344. 52n), Basle, April 15 17. He 
remained at Freiburg for some years, 
teaching Latin and Greek, and became 
head of one of the coUeges : see H. 
Schreiber, Gesch. Univ. Freiburg, ii. 83, 
194-6. In Sept. 1 522 he was at Treves, 
which he helped to defend against 
Francis of Sickingen ; and again in 
Dec. (1525), when he wrote to Zasius 
(ZE. 509-12), saying that he contem- 
plated tuming to theology. About 
1527 he moved to Cologne, perhaps as 
tutor to some young men of the family 
of Hagen, who were related to the Abp. 
of Treves. In 1531 he migrated to 
Paris, where he taught in the Collego 
of St. Barbara, and in 1534, through 
the influence of Budaeus, was appointed 
the first Professor of Latin in the College 
de Frauce : an office which he held 
until 1542, in spite of being at one time 
suspected of Lutheranism. He then 
retired to Coblenz, at the invitation of 
his former pupil, John Louis of Hagen ; 
who had becomo Abp. of Treves, 1540- 
7, and wished to have Latomus as his 

councillor. His later years were spent 
in the discharge of ofiicial duties. The 
statement commonly made that he 
was bom in 1485, seems improbable 
in view of the dates of his degrees at 
Freiburg, and Erasmus' description of 
hira in Ep. 1342. 214-15, as i^iucnis. 

His literary output includes numerous 
small poems, one of which is on the 
death of Maxirailian, Augsburg, 27 Oct. 
15 19; treatises on rhetoric and 
humanity, and a commentary on Rud. 
Agricola. As Professor at Paris he 
tumed his attention mainly to Cicero, 
of whom he produced some annotated 
editions : sorae ms. notes taken at his 
lectures on Horace are also extant. 
Later, in the controversies of the Re- 
formation he took a strongly orthodox 
line, and wrote several pamphlets. 

His acquaintance with Erasmus 
began c. 15 15 (Lond. xxvii. 27, LB. 
1283), and they doubtless met on other 
occasions while Erasmus was at Basle. 
The poem mentioned here doea not 
seem to exist. 

See J. N. Hontheim, Hist. Treuirensis, 
ii (1750), 554,5 ; a very full notice by 
L. Roersch in BN ; Lefranc, pp. 
183,4 ; and a programrae by E. 
WollJ, Luxembourg, 1902, which I 
have not been able to consult. 

1253. 3. solem] Cf. Ep. 1260, i^Sn. 

7. lacunis] Cf. Ep. 1002. i^n. 


vt nullum pene studiorum genus iam foeliciori pede procedat quam 
sacrosancta theologia. Rem sane admirabilem videmus, et litteras 15 
humaniores et sacras sic connecti vt simul citra tumultum con- 
discantur quae ante indoctorum machinationibus erant plusquam 
hostes. Tuis hoc omne lucubrationibus acceptum ferimus, qui 
omnem mouisti lapidem vt pro inani philosophia in scholis theo- 
logorum coelestis philosophia crucis tandem nosceretur. Gaude et 20 
triumpha, Erasme ; cognosci coepit, nec apud litteratos duntaxat 
sed et laicos, qui persuasi sunt Paraclesi tua ad omnes Christianos 
pertinere sacras litteras. 

Nuper matronam audiui de Lege et Euangelio ex Paulo ad Ro. 
doctius multo disserentem quam olim magni illi Magistri nostri 25 
potuerint. Sic tu tanquam classico vniuersum orbem ad Christi 
philosophiam excitasti. Ad instaurandam theologiam natum te 
nihil dubitamus. Proinde fato tuo obsequere, Augustinum atque 
Hilarium doctissima manu tua purgato, vt a veris adulterina di- 
noscamus : quod annis superioribus felicissime praestitisti in 30 

Ecclesia Augustana, cui sesquiannum Christum praedicaui, pro 
te orat assidue : ad quam propediem reuertar. Qui has tibi reddidit 
nobilis est, tui ob raras ingenii dotes studiosissimus, etsi ipse in- 
doctus. Huic, si vacat, ad me vel verbum da perferendum. Vale, 35 
theologorum ac omnis eruditionis princeps. 

Ex Argona, 4 lanuarii Anno m d xxii. 

Michael Humelbergius, conterraneus meus, te sahitat millies. 

Eximio viro D. Erasmo Roterodamo, theologo primario, prae- 
ceptori meo obseruandissimo. Basileae. 4° 

1254. From Martin Davidts. 

Leipzig M8. Brussels. 

EE. 4. 10 January 1522. 

[An original letter, autograph throughout. The dates are confirmed b^ the 
imprisonment of Probst; cf. Epp. 1256, 1258. For Davidts, the canon with 
whom Erasmus usually lodged at Brussels, see Epp. 532. 32n, 1258, 1280.] 

DoMiNE Erasme, mi preceptor amantissime ! Die nona fde- 
cembris recepi litteras vestras Basilee scriptas postridie Thome 
Apostoli. Quibus vt breuiter (me expediendo) respondeam, primo 
in quantum de denariis quos dominatio vestra sub me reliquit 
ad opus Francisci Berckmanni, eosdem efiEectualiter in numerata 5 

1253. 22. Paraclesi] ad Christianae Preacher is announced by Bern. 

philosophiae studium; printed first in Adelmann in a lotter of 11 July 1520; 

the Nouum Instrumcntum, 15 16, and see Heumann p. 202. 
frora Pob. 15 19 onwards reprinted 38. Humelbergius] See Ep. 263. 2in. 

separately by Froben in different issues ; At Ravensburg ho was within easy 

sometimes also combinod with the Ratio reach of Regius at Langenargen. 
verae Theologiae (Ep. 745). 1254. i. decembris] A mistake (cf. 

24. matronam] Perhaps Margaret Ep. 1353. 302) for lanuarii: so too in 

Peutinger : see Ep. 1247. 1. 7 noue is writton before decemhris. 

28. Augustinum] Seo Ep. 1309. Alaterhandhas addedherenccs^above 

29. Hilarium] Sce Ep. 1334. the line to remove the discrepancy. 

31. Hieronymo] See Epp. 326, 396. 2. littcras] Not extant. 

32, sesquiannum] His election as 5. Berckmanni] See Ep. 258. i^n. 

B 2 


pecunia tradidi ad manus ciusdem Francisci dio decimatercia 
mensis decembris nouissimo proteriti ; qui tunc, vt dixit, venit 
Bruxell<as> inuisurus dominum Priorem monastcrii sancti Augustini 
opidi Antwerpien<sis>. Qui quidem Prior, iussu Imperatoris vt 

10 ferebatur, ex Antwerpia erat adductus Bruxc.ll<as>, et protunc 
habebat, prout etiam de presenti habet, pro carcere Domum Dei 
fratrum de Nazareth ; ob quam causam, aut quid negocii tractetur 
cum eo, nescio. Audiui tamen Egmondam, Lathomum et alios 
quosdam habuisse disputationes cum eodem, et breui causam fore 

15 decidendam. Forunt ctiam nonnulli aliqua per oundem Priorem 
fore rctractanda que in concionibus predicauit etc. 

De robus vcstris credito illas vsquc in presens fidissime atque 
secretissimc fore seruatas, ac in futurum, vt optatis et confiditis, 
seruandas. De procuratorio habui conferenciam cum magistro 

20 Gwidone ; id fieri non potest per nos, nisi dominacio vestra adsit 
in persona. Parcatis stili ineptie. Non plura pro presonti. Ex 
Bruxell<is> die decima mensis lanuarii Anno xxii more romano. 

Per vostrum humilem seruitorem, 
Martinum Dauidts, quo vt tuo vtere. 

25 Omnium doctissimo domino Erasmo Rotterdammo, preceptori 
suo obseruandissimo. Basiloe. 

1255^270 To Charles V. 
Paraphrasis in Euang. I\Iatthaei, fo. A^. Basle. 

Lond. xxix. 6j : LB. vii, f". * * v°. 13 January 1522. 

[The preface to Erasmus' Paraphrase on St. Matthew — a work which had been 
siiggested to him by Schinner in June 1521 (cf. Ep. 1248. i^n). On reaching 
Basle he carried out the task, ' praeter aninii propositum ' (Ep. 1581) ; and was 
occupied with it for one or two months (cf. 1. 82n). On 7 March 1522 the book 
was still in the press (Ep. 1264. 15-16) : by 21 March it was out (Ep. 1267. 3^^)- 
For its reception at Brussels and the letters that it brought Erasmus see Epp. 1 269, 
1299, 1300, 1302, 1331, 1342, and I, p. 44.3-9. A copy was sent by Boniface 
Amerbach to Zasius ((c. 2 April) : Basle MSS. C. W. 73. 328, 349) ; and on 
14 April Zasius acknowledged its arrival (ZE. 36). Among the manuscripts of the 
Basle Library (Frey-Gr^oiaeus II. 9. 137) is a contemporarj' German translation 
of this preface. Itis dated 18 Jan. (achtenden), which is perhaps only an error of 
the translator, misreading 3 into 8: but cf. the divergent date of the transia- 
tion of Ep. 939. The year-date nceds no confirmation. 

Of the Paraphrase there are the f ollowing Froben editions : a f olio of 1 5 Mareh 
1522 (a) ; octavos of March 1522 (jS), s. a. (7), and 1523 (S), the twolatter being 
' nunc denuo recognita' ; a folio of 1524 («), which seems to have been set up from 
", and containing the paraphrases of all four Gospels ' ab ipso autore recognitae ' ; 
an octavo of 1534 ((!), and a complete folio of 1535 (»/), each of these two volumes 
being ' nunc postremum ab autore recognitus '. As Ep. 1270 appears for the first 
time in 5, it seems likely that 7 was printed shortly after ^, in April or May 1522. 

To fill the opening sheet (a), which evidently was printed after the rest of 
the book, Erasmus contributed an ' appendix ' (cf. Ep. 1581) in the form of 
a letter, addressed to the reader and dated 14 Jan. 1522, but too long to 
print here. Its purpose was to maintain, as he had done in the well-known 

8. Priorem] Probst : seeEp. 980. 54^. Lathomum] See Ep. 934. ^n. 

12. Nazareth] The house of the Bre- 17. rebus vestris] Cf. Epp. 1258. i, 
thren of the Common Life at Brussels, 1275. 9. 

founded in 1422 : see A. Henne and 19. procuratorio] In connexion with 

A.W&nteTs, lavilledeBnixelles, one of his pensions : cf. Ep. 1287. 

iii, 1845, pp. 134,5. 10-21, 27-8. 

13. Egmondam] See Ep. 878. i^n. 20. Gwidone] Morillon : for whose 
He was now Inquisitor. part in the matter cf. Ep. 1287. 

1255] TO CHARLES V 5 

passage in the Paradcsis, that the Bible should be read not nierely by students, 
but by all classes of people : (f°. a^) 'Me quidem autore leget agricola, leget 
faber, leget latomus, leget textor, legent et meretrices et lenones, denique 
legent et Turcae '. Furthcr it should be made accessible to them in translations : 
(fo. a«) ' Quur mdecorum videtur si quisquam sonet Euangeliura ca lingua qua 
natus est et quam mtelligit ? Gallus Gallica, Britannus Britannica, Germanua 
Germanica, Indus Indica. Mihi magis indecorum vel ridiculum potius videtur 
quod idiotae et mulierculae, psitaci exemplo, Psalmos suos et Precationem Domini- 
cam Latine murmurant, quum ipsae quod sonant non intelligant. . . . (f°. a') Nunc 
multi sunt quinquagenarii qui nesciant quid vouerint in baptismo, qui ne som- 
niarint quidem quid sibi velint articuli fidei, quid Precatio Dominica, quid Ecclesiae 
sacramenta '. (f". a' v") ' Haec adieci quod typographus quereretur alioqui 
paginas aliquot fore vacuas' (cf. Ep. 1274. 20-2). In the first passage quoted, the 
words leget textor are in the copy by Hand A in the Gouda MS. 1324, f. 3 v» (see 
vol. i, p. 611), but not in the printed texts. The ms. also omits et before meretrices. 
For a German translation, perhaps by Botzheim, cf. Ep. 1285. 38n.] 


Havd quaquam ignarus, Carole Caesar inuictissime, quanta 
religio quantaque reuerentia debeatur, quum omnibus sacris literis, 
quas nobis sancti Patres diuini Numinis afflatu prodiderunt, tum 
praecipue iis quae nobis bona fide referunt, quae Pater ille coelestis 
ad totius orbis salutem per Filium suum lesum vel gessit vel 5 
proloquutus est ; simulque conscius indignitatis propriae, quum 
ante annos aliquot primum admolirer manum Epistolis Paulinis 
paraplirasi explanandis — nam id mihi tum vltro suggessit impetus 
animi — , videbar mihi facinus aggredi vehementer audax et impro- 
bum ac periculosae, quod aiunt, aleae : adeo vt posteaquam in vno ^^ 
alteroue capite fecissem operis periculum, plane contractis velis 
destiturus fuerim ab instituto cursu, ni me mirus amicorum erudi- 
torum consensus vti pergerem perpulisset. Nec mihi licuit per 
horum efflagitationes conquiescere, donec quicquid esset Apostoli- 
carum Epistolarum absoluissem ; cum ipse non sumpsissem ^5 
tractandas nisi eas quae citra controuersiam omnem a Paulo con- 
scriptae sunt. Non semper mihi prospere cessit amicorum insti- 
gationibus obsequundasse. Sed hac tamen in re mihi gratulatus 
sum eam audaciam expectatione fuisse feliciorem : tum autori, cui 
minimum peperit inuidiae ; tum Euangelicae philosophiae candi- -^^ 
datis, qui mihi certatim gratias agunt, quod hac mea industria ad 
cognitionem Apostolicae sapientiae vel excitati sint vel adiuti. 

Sed hac defunctus prouincia, non expectabam posthac vnquam 
mihi rem fore cum hoc scripti genere. Et ecce R. D. Matthaeus 
CardinaHs Sedunensis, cuius hortatu perfeceram Epistolas canonicas, ~5 
quum illum e Vuormaciensi Conciho reuersum salutandi gratia 
conucnissem Bruxellae, primo statim colloquio, velut hoc meditatus, 
incipit hortari vt quod fecissem in Epistolas Apostolicas, idem 
faccrem in Euangelium Matthaei. Ego protinus excusare multa, 
phis satis audax fuisse facinus, quod id tentassem in ApostoHcas 3° 
literas : viros quidem diuinos Apostolos, sed tamen homines fuisse ; 
caeterum Christi maiestatem esse maiorem quam vt in huius verbis 
idem audere fas sit. Quod si nos non submouerct operis maiestas, 

TiT. D. fflttie ERASMVS a : DES. ?;. 16. omnemadd.f. 

7. primum]See Ei). 710. 25. hortatuj Cf. Epp. 1155. lu, 1171. 47^. 


tamen argumenti naturam refragari, nec admittere paraphrasten ; 

35 non tantum ob hoc quod hic variae sint personae, quibus dum 
necessario attemperatur oratio, fit vt intra cancellos arctissimos 
cohibeatur calamus, nimirura exclusus ab ea libertate quam admit- 
tunt reliqua commentariorum genera : nam et paraphrasis com- 
mentarii genus est. Deinde quum bona pars Euangelii constet 

40 narratione rerum gestarum, eaque simplici ac plana, fortassis 
videbitur hic paraphrastes nihil aliud quam lucernam accendere in 
meridie, iuxta Graecorum prouerbium. 

lam quum veteres in allegoriis explicandis partim varient, partim 
sic agant vt mihi nonnunquam ludere videantur ; nec mihi licuerit 

45 eas nisi sub persona vel Christi vel Euangelistae referre, palam est 
in quantis angustiis essem versaturus. Omitto quod Christus 
quaedam ita locutus est vt tum quum diceret, intelligi noluerit : 
quod genus est illud, ' Soluite templum hoc, et in triduo aedificabo 
iilud ' ; rursum de emendo gladio, de fermento Pharisaeorum 

50 vitando. Porro, in eo sermone quo praedicit excidium vrbis Hiero- 
solymitanae, finem huius mundi et afflictiones olim Apostolis 
euenturas, ita miscet ac temperat sermonem lesus, vt mihi videatur 
non solum Apostolis sed nobis etiam obscurus esse voluisse. 

Sunt rursus loca quaedam mea sententia prorsus inexplicabilia, 

55 quorum est de peccato in Spiritum sanctum nunquam remittendo : 
de die supremo, quem solus Pater norit, etiam Filio incognitum. 
Hic in commentariis licet absque periculo referre sententias diuer- 
sorum diuersas, licet ingenue fateri locum sibi non liquere. At 
idem ius non est paraphrastae. Praeterea sunt quaedam ita dicta 

60 vt ad haec quoque tempora pertineant, in quibus plurima sunt ab 
ApostoHcis institutis dissidentia. Haec vt spiritu prophetico prae- 
scierint Euangelistae, certe sub iUorum persona non possunt narrari, 
nisi frigide et coacte. Mouebat et illud animum meum, si in solum 
Matthaeum hoc operae sumerem, fore protinus qui idem efflagitarent 

65 in caeteros Euangelistas. Quorum voluntati si morem gererem, 
futurum vt mihi saepius eadem essent repetenda, nimirum omnia 
in quibus inter se consentiunt Euangelistae. Sin ex omnibus 
perpetuam quandam narrationis seriem contexerem (quum explicare 
dissonantes locos in Euangelistis nihil aliud sit quam in labyrintho 

70 quodam versari), non potuissem seruire perspicuitati paraphraseos. 

His et huiusmodi plurimis argumentis quum deprecarer delatam 

prouinciam, mihique viderer habere causam bonam ac vincibilem, 

tamen ille vicit facundia, vicit autoritate, totius negocii periculum 

et aleam in sese recipiens. Nec ausus sum diutius illius viri reluctari 

75 consilio, cuius consiliis tua maiestas grauissimis in rebus solet non 
illibenter obtemperare. Et tamen quum ego non plane recepissem 
negocium, sed tantum pollicitus essem ahquando conaturum me, 
si forte procederet, ille Mediolanum se conferens meo nomine 
spoponderat Germanis opus hac hyeme proditurum. Itaque quum 

54. prorsus inexplicabilia a : vix etiam doctissimis explicabilia e : inexplicabilia {■. 
55. nunquam add. 7C: om. at. 57. licet 7^: libet 0«. 58. sibi ae : tibi /3{". 

38. commentarii genus] Cf. Epp. 68. perpetuam] Afterwards under- 

1274. 37-9j 1333- 397» 1342. 929, 1381. taken by Ziegler: see Ep. 1260. 179-81, 

421-2. 271-2. 

41. lucemam] Cf. Adag. 1406. 78. Mediolanum] Cf. Ep. 1248. i4n. 

1255] TO CHARLES V 7 

ipse Basileam repeto, sic vrgebar vndique a Germanis meis, flagi- 80 
tatoribus non parum improbis, vt quo fidemillius ac meam liberarem, 
opus menstruo ferme labore perfecerim. Vtinam sit omnibus felix 
illius imperium ac meum obsequium ! et spero fore, si tua maiestas 
hoc munusculum sibi dicatum agnoscet. 

Sed hic fortasse dicet aliquis qui te non alio titulo quam Caesaris §5 
nouit, Quid hoc argumentum ad prophanum principem, quod 
magis conueniebat abbatibus aut episcopis consecrare ? Primum 
mihi videtur apte datum, quicquid honestum offertur Christiano 
principi. Adhaec, quum nullus princeps tam prophanus sit vt ab 
Euangehi professione sit alienus, Caesares in hoc vnguntur et 90 
consecrantur, vt Euangelicam religionem vel tutentur vel sarciant 
vel propagent. Itaque non doctor est Euangelii Caesar, sed pro- 
pugnator. Eateor : sed interim par est non ignorare quale sit pro 
quo sumis arma. Porro, quum tuum istum animum contemplor 
sic religioni pietatique deditum vt episcopis et abbatibus ad pietatis 95 
studium vel regula possit esse vel calcar, non mihi visus sum vUi 
congruentius hoc munus dedicaturus quam tuae maiestati. Proinde 
quod apte dicaturus eram Christiano priacipi, aptius Caesari, 
aptissime dico Carolo, Minus apta deferunt qui gemmas raras, qui 
f eroces caballos, qui canes venatorios, qui aulaea barbarica largiuntur. 100 
lam quum Euangelistae nulli non scripserint Euangehum, non video 
quo minus sit ab omnibus legendum. Et nos ita tractauimus vt et ab 
illiteratis possit intelligi. Legetur autem summo cum fructu, si 
quisque hoc animo sumet in manus, vt seipso reddatur meUor ; nec 
Euangelicamscripturam adsuos accommodetaflfectus,sedsuamvitam 105 
suasque cupiditates ad huius regulam corrigat. Nos in hoc opere potis- 
simum sequuti sumus Origenem, rei theologicae longe peritissimum, 
Chrysostomum ac Hieronymum, ex orthodoxis probatissimos. 

Det tibi, Caesar augustissime, coelestis ille Princeps, ea velle 
conarique quae sunt optima, atque idem tuos conatus bene fortunet, no 
vt amplissimum imperium, quod citra sanguinis humani iacturam 
hactenus contigit, possis itidem vel propagare vel tueri. Illud 
interim semper meminerit tua clementia, nullum beUum neque tam 
iustis de causis suscipi neque tam moderate geri, quod non ingens 
et scelerum et calamitatum agmen secum trahat : tum maximam 115 
malorum partem ad innoxios et indignos recidere. 

Basile£U3. Id. lan. An. m. d. xx. n. 

1256. From John Louis Vives. 

Viuis Opera, 1555, ii, p. 960 (a). Louvaiii. 

Vi. E. f. 55 yo (a) : Lond. Viv. 6 : LB. 615. 19 January 1522. 

[For sources and date see Ep. 1222 introd. Erasmus replied on 4 Feb.] 


ExPECTATiSSiMAS tuas literas accepi his diebus superioribus : 

quae mihi, quod abs te essent, non potuerunt esse non ratissimae : 

1255.91. af : tuteantur/3: tucantur7. 107. a5 : Originem 7. 117. Id. a:Idib. C- 

1255. 82. menstruo] In Ep. 1342. 125(5. i. literas] Not extant : but 

243-4 this estimate is doubled : but the probably of 14 or 22 Dec. (cf. Epp. 
earlierfigure is more likely to bocorrcct. 1248.9 and 1254. 2-3). 


quod vero nec te valere nec res tibi ex animi tui sententia procedere 
significarent, maxinia mediusfidius molestia me seu moestitia 
5 potius aflfecerunt. Voluissem, quum hic nouissime fuisti, mecum 
esses collocutus. Narrassem tibi quae audiui — etsi ea ipse nec 
vera esse puto nec verisimilia ; sed vt magis quorundam animos 
haberes exploratos, quos tibi incognitos non esse sat scio — ; et 
quae forsitan si ex me audisses, minus nunc rumoribus istis, quos 

10 in Germania quoque dissipatos scribis, mouerere. Lutherianum te 
hic existimari certum est ; sed ab eisdem quos ipse, quum adesses, 
non ignorabas, si quid esset odii et inuidiae plenum, tibi solitos 
impingere : nec faciliorem viam existimant minuendae famae atque 
existimationis tuae quam si te cum Luthero coniungant. Qui haec 

15 conantur, non sunt illi quidera multi, sed assiduo clamant et 
inculcant, nihilque omittunt quod ad hoc persuadendum put^nt 
facere ; et maxime vellent persuasum Caesari ac principibus, 
tametsi hoc, quantum intelligo, non aperte agant neque directe, 
sed oblique et per occasionem. In aula sunt theologi ahquot 

20 Parrisienses. Hi quod in te <(im>probant solum est quod de Luthero 
semper te pronunciasse dicunt ambigue ; sed isti facile te ferunt, 
modo Lutherus opprimatur. 

Est Augustinianus quidam tractus per hosce dies ex Antuerpia 
Bruxellam in ius ; eo conuolarunt 6 x*^-^"? '-'«'t o Kdfi.r]\o<;. Istos 

25 audio criminose quibusdam conuiciis locutos esse de te ; quod iam 
faciebant antequam Lutherus nasceretur. Nunquam sic Orestes 
insaniuit aut Hercules vt isti duo, sed incredibihter Saxicida : 
cuius omnia, siue loquatur quid siue agat, mera sunt saxa ; homo 
dignior tragoedia quam illi veteres. 

30 'O riyy€/\o5 'Pa)/xato9, homo aperto pectore, neque sua neque aliena 
celat. Queritur affectum se multis iniuriis abs te, sed non posuisse 
tamen veterem amorem ; dixitque Ducem Albae tibi esse infensum, 


improbant scripsi, cf. Ep. 11 74. 14/1 : probant a. 

3. nec te valere] Cf. Ep. 1248. lon. Toledo (e. 1460 — jj. 5 June 1527 : 

9. rumoribus] Cf. Ep. 1249. 18-19 ; Sanuto xxix. 232 and Brewer iv. 315 1), 

and see 11. 47, 86 infra. eldest son of the first Duke, who had 

19. theologi] Such as Glapion (11. 62- been created 1469 and took his title 

3). Perhaps also the Coronel brothers ; from estates on the Tormes above 

seepp. 44-5, andcf. Ep. 1285. 46. Salamanca. Fadrique had taken part 

23. Augustinianus] Probst ; cf. Epp. in the capture of Granada, and became 
1254,1258. closely bound to Ferdinand : whom 

24. 6 xa^^oy] Ja. Latomus, who was he loyally supported in the struggle 
lame : see Epp. 934. 3n, 1088. i^n, also with Pliilip over the regency of CastUe. 
Lond. xix. 22, Viv. 18, LB. 871, 876; In 15 12 he led the Spanish armies in 
and cf . Fredericq iv, p. 165. 0. Clemen"s Navarre. He now held an important 
identification with Hulst (Ep. 1345 place in Charles' court (see also Ep. 
39n). inhis Beitr. z. Beformationsgesch. i, 1271. 129 seq.) ; and in 1526 was made 
p. 37n, is untenable : based only on a member of the Spanish CouncU of 
a temporary lameness of Hulst due to State (Bergenroth iii. 2. 36). Since 
a fall from his horse (Fredericq iv, 15 19 he had been a Kt. of thc Golden 
pp. 163,4). Fleece (de Reiffenberg p. 347). See 

6 Kd/zjjXos] Nic. of Egmont ; see A.IjOJ^z deHaTOfNobiliariogenealogico, 

Epp. 878. I3n, 1165. 12. 1622, i. 222,3. Some letters from 

27. Saxicida] Ja. Latomus. Ferdinand to him, 1503-12, are printed 

30. 'O a776Ao>] Aleander : cf. Ep. by the Duchess of Berwick and Alva 

11Q5. 47n, and 11. 67-70 Mi/ra. in Documentos escogidos del Archivo de 

32. Ducem Albae] Fadrique de fct Casa de J/Ja, 189 1, pp. 149-62. 


quod in Hispaniain scripseris ad Barbyrium Hispanos Luthero 
fauere, vt credantur Christiani. Quod credibile non est, nam non 
puto te id scripsisse ; et quanuis per iocum scripseris, quis ea 35 
potuit ad illum perferre ? Deinde ipse collocutus sum cum eius 
filio, qui narrabat patrem incidisse nonnunquam in sermonem de 
te, nuUam tamen eius dicti fecisse mentionem : quo tamen esset 
animo, non potuisse cognoscere ; nam ipse in neutram partem vlla 
prodebat signa. Et est hic sodalis K7]pv$, non taciturus si quid 40 
comperisset. Nam neque tacuit haec duo : prius, dixisse te 
Antuerpiae bibliopolae vt venderet libros Lutheri, nihil veritus 
diploma ; alterum, Lutherum, quum vt recantaret, incitaretur, 
respondisse non id esse sibi integrum inconsultis iis quibus authoribus 
et impulsoribus negotium hoc suscepisset ; suspicari se te esse inter 45 
reliquos, et de primis vnum nominatum. 

Hic est omnis fons rumoris in Germania sparsi ; quem tu etiam 
quum adesses, fere totum videras. Nam qui de te sic sentiebant 
ante, tanquam de Christiano aliis nominibus non addicto, in eadem 
adhuc sunt sententia ; ac plane fama vires acquirit eundo. Nebula 50 
haec est, quam ipse procul spectans ingentem putas ; aliter dicturus, 
si propius admotam cerneres et tangeres. Nec mirum homines 
de rebus quae procul aguntur, sic mentiri, quum hic quotidie 
narrentur nobis Bruxellae et Mecliniae agi, quae ne sunt quidem 
vnquam cogitata. Itaque commoueri te hisce vocibus nihil oportet. 55 
Qui hic te Lutherianum vocant, et qui in Germania minime Lutheria- 
num, vtrique iidem sunt et eandem rem agunt ; sed pro qualitate et 
theatri et spectatorum mutant personam, in inuidiam tamen conan- 
tur trahere, et munitum omni alia parte hac tentant inuadere. 

Aulicis tuis amicis vellem scriberes qualis tibi calumnia per 60 
sceleste inimicos homines intentetur, vt ad D. Heloinum : et si tibi 
61. D. Heloinum scripsi, vt in Ep. 597. 15 : Deloinum a. 

33. ad BarbjTium] The words quoted iii. Pedro, Viceroy of Naples 1532, 

are not to bo found in any extant letter. t ^55^ ^^ Floience. 

37. fiiio] Besides his eldest son iv. Juan, a Dominican, who was 

Garcia (Ep. 1271. i^on) the Duke had a student in Paris in 1520-1, and a 

four others : i. Femando, who suc- patron of Ferd. Enzinas (Ep. 1108. 3in) 

ceeded Nic. de Ovando (t 29 May 1511 : and Thos. Barba (see Renouard, 

sce A. de Torres y Tajjia, Cronica de la Badim ii. 143) ; Cardinal 1538, Bp. of 

Orden de Alomtara, 1763, ii. 658, 668) Burgos 1539, Abp. of Compostella 1550, 

as Comendador mayor of that Order. t 15 Sept. 1557. See A. Lopez de Haro, 

He was in thc Netherlands in 15 16 o/>. c/L, i. 222,3 and ii. 326,7. 

(Brewer ii. 2261) ; but in 15 17 acconi- Probably either Femando or Diego 

panied Charles to Spain, where he is intended here. 

took 2)art in pageants antl tourncys 42. Antucrpiae] For Erasmus" visits 

(Gachard iii. 167, 209 ; Sanuto xxvi. to Antwerp aftcr the publication of the 

99, 100). See also Ep. 1016. 2n. He proclamation (1. 43^) see Epp. 1199, 

may bo traccd in Charlcs' court also 1205, 1242 introd. 

in Junc 1520 and May 1522 (Brewer 43. diploma] Scc Ep. 1192. 66n. It 

iii. 870, 2288. 4). By Nov. 1530 there prohibited thc salc of Luther'8 books. 

was a new Comendador mayor of incitaretur] at Worms. 

Alcantara (Hcrgcnroth iv. 2, p. xiv). 44. rcspondissc] Thore is nothing at 

ii. Diego, Prior of thc Ordcr of St. all likc the remarks alleged herc, in tho 

John in Castile and Leon. He was ofticialaccount of Luthcr's ^4da iranno- 

a claimant for thc sce of Toledo whcn ciac hahita, 16-26 April, as printed 

W. Croy was appointed, and again in vol. ii of his Opera Lalina. 

at tho next vacancy (Brewcr ii. 4146, 50. fama] Cf. Vorg. Aen. 4. 175. 

4277, iii. 1432). In May 1523 hc was 61. HeloinumJ Cf. Epp. 641 introd., 

still Prior (id. iii. 3026). 1269. 


quicquam cst amicitiae cum Caesareo confessore, cui fides in aula 
non minor quam Christo. Et ipse eo ibo post <(ab>solutum Augusti- 
num, vbi calore meo non parum huius nebulae dissoluam ; nam 

65 neque me infiraum omnium censet, et ago vt sim de famiha Fer- 
nandi : sed hoc Harpocrati, ne, si emanarit, impediri possit. 
"AyyeAoi' si commode posses per occasionem honorifice nominare, 
redderes oXov 0-61' ; nam questus est mihi te non retulisse gratiam 
7ref)l Tov 'Ca in Stunicam — intelligis puto. Vide quibus moueatur, aut 

70 potius quid de te sentiat, quum tantopere cupit laudari abs te. 
Isti vero alii mordent acrius morituri, vt quaedam bestiae ; nam 
hanc iuuentutem constat eos non habituros, quae tota est tua, hoc 
est bonorum studiorum, et Christi. 

Saxicidam collegae oderunt, vt ferunt : tantos spiritus sumpsit 

75 ingressu huius domus Cameracensis, et arbitrantur eum plurimum 
posse, quod puerum sectetur. O homines vmbris exterritos ! quasi 
vel quem sequitur, aliquid possit ; vel ille quantum dominus 
potest, possit. Decretum animi tui est, quale semper fuit, Christia- 
num ; et indubie paratum est tibi a Christo ingens iUius et copiosum 

80 praemium, quandoquidem tam mala tibi ab hominibus refertur 
gratia : tametsi quantum ad hos spectat, prout fuerit tui studiosus 
vel secus nouus Pontifex, leniet aut asperiores reddet horum voces. 
Sed quaeso te, vis tu communem bonorum hominum sortem recu- 
sare ? Per Christum rogo te etiam a+que etiam, mi Erasme, ne te 

85 angas animo, ne praecipites senectutem tuam, demissis in imum 
pectus istis rumusculis ; nam cui et Christus ipse et boni omnes et 
innocentia conscientiae tantopere fauent, non est a malis nocere 
facile. Tibi enim quum culpa vacaueris, quae est vna bono viro in 
vita praestanda, quem tibi exitum statuat Deus, curandum non est. 

90 Sed ego haeccine tibi ? Varamum et Thaleum et Mauritium 

63. absolutum scripsi : solutum a. 74. a Lond. : saccidam /3. vt scripsi : & a. 
81. t&metsi scripsi : tamenetsi a : tamenetsijS. go. aLond.: Varranum /3. 

62. confessore] Glapion ; see p. 47. voce defiexum. . . . Nam za Graecis 

63. Axigustinum] See 11. 93-100, 128- aliquoties poni pro T,ia.^ notius est quam 
142. vt hic oporteat probare'. To this, no 

65. censet] sc. Glapion. doubt as the result of the present hint, 
Femandi] Since the death of Croy he added in the Froben edition of 

Vives had been in a position to re- Feb. 1522 : ' Huius rei nos admonuit 

new the proposals made in 15 19: see Hieronymus Aleander, trilinguis erudi- 

Ep. 917. Cf. Ep. 127 1. 126-8. tionis antistes, ne quem sua laude 

66. Harpocrati] The god of silence ; fraudasse videamur '. 

cf. Adag. 3052. 74. Saxicidam] Ja. Latomus : see 

67. 'A776A01'] Aleander : see 11. 30-2. 11. 27-9. 

69. C? in Stimicam] In annotating 75. domus Cameracensis] Perhaps 

Matt. 4. I Erasmus had remarked that the chdteau at Heverle, 2 ms. sw. of 

a reading of a ms. of Hilary, zabulmn Louvain, recentty built by the family 

instead of diabolnm, was perhaps of Croy : see de Jongh p. 25 *n. It 

a copyisfs eiror. Stunica (Annot. appears that as the result of his 

contra Erasmum, 1520, fo. A*) pointed tutorship (Ep. 934. 3n), Latomus' tie 

out that the form was common in with the yoimg Robert (Ep. 1287. 39n) 

Hilary and other Fathers, and suggested or Charles Croy had become more close. 

a derivation from Hebr. zebul. But 90. Varamum] No doubt a young 

Aleander indicated to Erasmus that kinsman of Abp. Warham. 

za is often used in Greek for Sia. In Thaleum] Cf. Ep. 1303. 51 : perhaps 

replying to Stunica Erasmus wrote in a young kinsman of the friend addressed 

his first edition, Louvain, Th. Martens, in Ep. 1224. 

s.a. (see App. 15): ' Mihi videtur Mauritium] In Ep. 176 introd. 

aliquanto probabilius zabulum a Graeca this person is identified with James 


habeo auditores et charos ; sed commendatione tua priores illi 
erunt chariores, et hic postremus, si modo charior potest esse. _ 

De Augustino absolui tredecim libros. Septem sunt recogniti et 
transcripti, sex alii premuntur ahquandiu ; interim aliquid accre- 
scit. luueniliter statui mihi tam breuem diem, non expenso nego- 95 
tio tam longo et vario et recondito, vsque adeo multis historicis 
rebus, fabularibus, naturahbus, moraUbus, theologicis referto, quae 
tu non ignoras. Explicarem rationem totam laboris mei, nisi ad te 
scriberem. Peto a te ne aegreferas paulo serius expectatione tua 
mitti, modo <non> omnino Augustino indignum opus exeat. ^'^ 

Verberasti animum meum illo tuo verbo, ' Non ero tibi toties 
fiagitando molestus'. Videris enim nolle me posthac admonere 
vtUitatis meorum studiorum ; incitatio enim ista tua et etiam, vt 
tu vocas, efflagitatio, quid aUud est quam calcar, quod me alioqui 
cessantem ad egregia opera stimulat ? Et efflagitationem hanc io5 
nominas ? quid ergo praeceptoris vocabis monita ? Vis esse tam in 
amicos et discipulos ciuiUs, vt moerore eos afficias, quum vident 
secum velut cum leuiter notis aut tibi paribus agere. Nondum et 
agendo et dicendo potuit tibi Viues persuadere, te nihil posse facere 
sibi molestum, nisi quum ne sis molestus times. Tale est iUud in ii" 
superscriptione, ' Amico meo obseruando ' ; nec ' obseruando ', sed 
etiam, si diis placet, ' in primis obseruando '. Si posthac ad hunc 
modum permiseris istum siue loannem siue Liuinum scribere, 
reiiciam Uteras : cui obseruandus ego sum, is non est Erasmus. Per 
omnia iura amicitiae et vniuersa tua in me beneficia, et si qua sunt 115 
mea in te officia, te precor vt me vtaris famiUarius. 

Gaudeo te sic esse in Germania exceptum ; quanquam mihi 
iiihil noui id fuit. Gaudeo quoque habere te istic Velium, cuius, vt 
puto, extat carmen de te genethUacon feUcissimum mea sententia ; 
saluta eum nobis, si ita tibi videtur, et Buschium, simul et Rhena- 120 
num, si istic adest. Mauritius salutem tibi plurimam ; saluebis 
et a loanne Clemente, qui non ibit in ItaUam ante proximum ver. 
la dicit multum doluisse, quod se inscio profectus sis BasUeam ; nam 
si rescisset, comitatus esset te, et mansisset istic hyemem totam. 

Agebam de conducendo aliquo, quum commode me Franciscus 125 
bibliopola submonuit missurum se quam primum istuc ad te nescio 
quos libros : si qmd veUem perferri, adiuncturum se reUquae 
sarcinae. Itaque iussum est iUi committere eeptem Ubros recognitos 
iam a me. Incipiat excudere Frobenius, si sic tibi videtur ; decem 
aUos vsque ad decimumseptimum mittam haud dubie ante quadra- 130 

130. decunumscptiniuni scripsi, vt in Ep. 1271. 46-7 : deciraumquintum a. 

Mauritsz ; but more probably he is the 113. loanncm] Perhaps Hovius ; seo 

boy who was Erasmus' servant-pupil Ep. 867. 177^. 

(Epp. 263. I, 273. 34-7) and who, Liuinum] Algoet ; seoEp. logi. 

remaining in France, was pcrhaps tho u8. Velium] Cf. Ep. 1252. 2-4. 

Mauricius Durand Anglus whose letter 1 19. gencthliacon] Seo Ep. 548. ^n. 

is printed in J. Fisher's De vnica 120. Buschium] See Ep. 830 introd. 

MagdaleiM, Paris, J. Badius, 22 Fcb. 122. Clcmente] Seo Epp. 388. I73n, 

1519. Or perhaps Birchinshaw, who 1271. ir5-i6. 

was at Louvain about this time (Ep. 125. Franciscus] Berckman 

1360. iin), is intendcd. Cf. also Ep. 128. libros] of Augustine: see 1. 93. 

1303. 50-1. 130. quadrageaimaml 5 March-19 

93. Augustmo] See p. 117. April 1522. 


gesimam. Reliquum per Franciscum ipsum, quum ibit ad morcatum 
Francfordiensem. Ex istis septem poteris cognoscere, si quid modo 
vacatlegere alienum, quam rationem commentariorum sum secutus ; 
ctiam si reliqui praeter octauum, nonum, decimum, et dccimum- 

13S octauum minus habent et operis et operao, quoniam non ita sunt 
varii, et magna pars eorum quae in illis tractat, pasbim est cuiuis 
obuia. Cura, rogo te, vt excudantur aliquot centena exemplarium 
istius operis a reliquo Augustini corpore separata : nam multi erunt 
studiosi homines, qui Augustinum totum emere vel nolent vel non 

140 poterunt, quia non egebunt, seu quia tantum pecuniac non habebunt. 
Scis enim fere a deditis studiis istis elegantioribus praeter hoc 
Augustini opus nuUum fere aliud legi eiusdem authoris. Vale iterum 
atque iterum, mi optime praeceptor. 
Louanii ig. lanuarii, 1522. 


V^ita Erasmi p. 85. Basle. 

OK p. 133 : Lond. xxx. 8 : LB. 564. 6 February 152^, 

[I cannot definitely confirm the year-date. Only 1522-4 are possible, between 
Erasmus' arrival at Baslc and the death of Nesen ; and if the interpretation of 
the name Verdunius be accepted, 1524 must be discarded. The resemblance in 
II. 5-9 to Epp. 1244. 36-7, 1258. 26-7, and the expectation of Erasmus' retum to 
Louvain make 1522 probable,] 


S. P. Amo profecto Melcliiorem, et precor illi ]\Iusas omnes 
propitias. Ovtojs iSaXXiTw : sic innotescet bonis ac fortunam sibi para- 
bit. Nec est quod cogitet de sufEugio, sed de progressu. Tantum 
caueat ne det ansam improbis. Cum Lodouico ciuiliter exerce 
5 amicitiam. Neseno si quid scribis, caute scribe. Ille sane mihi 
fuit amicus infelicissimus. Xihil continet ; nec dispicit quid quando 
dicendum. Nec prodest bonis literis, nec causae Lutheranae, nec 
suis discipulis. Is demum sapit qui nouit hoc seculo sapere. Vix 
etiam fidas tibi ipsi. 
I o Spero me isthic adf uturum in quadragesima, nisi hi tumultus obsta- 
bunt qui videntur imminere. Verdunii epistola mire delectauit, si 

1256. 136. illis a Lotid. : illas /3. 1257. tit. s. om. 0-. 2. Ovtcos correxi : 

orrft-y : ovtus LB. 

1256. 136. tractat] sc. Augustinus. 10. isthic adfuturum] For this inten- 

1257. I. Melchiorem] Viandalus : sec tion cf. Ep. 1209. 3n. 

Ep. 1237. 4in. quadragesima] 5 March-19 April 

2. OuTcu?] Cf. Adctg. 1328, ^aW ouT-cws 1522. 

= macte virtute : also Spongia (HE. hi tumultus] Cf. Ep. 1228. 52^. 

333, § 393 = LB. X. 1670 A). II. Verdunii] Perhaps Ant. de la 

4. Lodouico] Probably Carinus ; cf. Marck, whose abbey was near Verdun. 
Ep. 1215. lon. The letter may have again promised 

5. Neseno] Cf. Ep. 1244. 36^. some preferment for Erasmus (cf. Ep. 

6. infelicissimus]SeeEpp. 325introd., 1065), as to the possibility of which 
1244. 36n. he felt doubts ; and he maj' have 

Niliil continet] Evidentlj^ Erasmus thought of printing it after Ep. 956 

charged Nesen with having let out the in the coUected edition of the Para- 

luUus Exclusus (Ep. ^02 mtTod.)a,ndthG phrases, Feb. 1522. For reasons why 

Dial. bili7iguium (Ep. 1061. 505^). it should not be printed see Ep. 956 

8. Vix . . . fidas] Cf. Ep. 1292. 8n. introd. 




taraen ille tantum potest. Additurus eram operi nostro, sed erat 
quur non fecerim. Miror quod Hilario dederis aureum ; nam erat 
illi satis viatici ex me, et ex Petro Aegidio, de meo. 

Scripsissem plura, sed hic parum videbatur notus, per quem 15 

scribo. Campensi gratulor. Decebat vt ego senex iam particeps 

essem vestrarum felicitatum ; sed video meos labores plane fuisse 

Herculanos. Bene vale. Basileae postridie Non. Feb. An. 1521. 

13. quod 0-LB: quae/quin O^ : quin Lond. 18. Febr. O^. 

13. Hilario] H. Bertulphus of Lede, 
between Alost and Ghent, was a pupil 
of Eligius Houcarius at Ghent ; and 
some verses by him appear in Hou- 
carius' D. Liuini vita, Paris, J. Badius 
for some Ghent booksellers, 13 Jan. 
1 5 1 1 . It was perhaps in consequence 
of this early connexion that Bertulphus 
sometimes calls hiraself ' Gandauus '. 
Subsequently he studied at Paris, 
where he was a fellowpupil of Vi\es 
(Ep. 1281. 88) and wrote some verses 
for John DuIIardus' edition of Paulus 
Venetus' Summa philosophie naturalis, 
Paris, T. Kees, Nov. 1513 ; and then 
he taught for some years at Toulouse 
(Ep. 1403. 24-6). In 1521 he was at 
Geneva, where he met Com. Agrippa 
and composed some complimentary 
verses for him (Agr. E. pp. 807, 1 148- 
50). From 1522 to 1524 he was in 
Erasmus' service, and was sent fre- 
quently to Charles v (Agr. E. iii. 44) ; 
and in Dec. 1523 carried to Francis i 
the presentation copy of the Paraphrase 
on St. ISIark (Ep. 1400). His reception 
on that visit attracted him to retum to 
France ; and though he went back to 
Erasmus for a time (Herminjard 99), 
by Nov. 1524 he was in France again 
(Ep. 15 16), and obtained service with 
Margaret of Valois, Duchess of Alen^on 
(Agr. E. iii, 72,3). He endeavoured 
also to draw Erasmus to follow him 
(Horawitz v. 77). 

AboutSept. i528hemarried(Lond.xx. 
67, LB. 1004), and in Nov. 1531 was at 
Brussels, as secretary to John Dantiscus 
(EE. 162) ; but subsequcntly ho movod 
to Lyons, where be was intimate with 
Rabelais in Nov. 1532 (EE. 182) and 
worked for the printor Gryj^hius, 
whom he providod with a copy of 
Nic. Beraldus' De vetere ac nouitia 
iurisprudentia oratio, Lyons, i July 
1533. By thc end of August ho and his 
wholo family had fallen victims to the 
plaguo (Q. 82). 

His only printed work of any impor- 
tance is an odition of Ant. Nebrissonsis' 
Qrammntica, Lyons, S. Vincent, 1523- 
4 : but thoro aro V(>rsos by liiin, on 
Reuchlin'8 death in Gcldeiihauer's 
Collecfama, ed. Prinsen, 1901, pp. 142- 

5 ; in praise of Erasmus' Hilary, 
Feb. 1523 (Ep. 1334) ; on ^^^ death of 
Bayard (f 30 April 1524), in Symph. 
Champior's Les Gestes . . . du preux 
Cheualier Bat/ard, Paris, Ph. le Noir, 
(1525) ; in Jo. Maurus of Coutances' 
compendium of the Adagia, Toulouse 
(c. April 1527?) (BEr^ Adag. 260); 
and on Froben's death, in Erasmus' 
Colloquia, Basle, H. Froben and 
J. Herwagen, March 1529, In this last 
volume appeared the Synodus Gram- 
maticormn, in which he is introduced 
as a charactor. Ant. Sanderus, De 
Gandauensibus claris, 1624, p. 57, tells 
an amusing story of Erasmus' first 
meeting with Bertulphus at Ghent. 
When Sanderus wrote, several erudite 
letters between them were still extant in 
ms. ; but they are not now to be found. 

See A. Roorsch in Uhumanisme belge, 
19 10, pp. 69-82 ; reprinted from Bull. 
Soc. d'hist. de Gand, 1909. 

16. Campensi] John of Campen in 
Over-yssel (f 7 Sept. 1538). Under the 
influence of Luther and Molanchthon 
hegaveuptheoldtheology (OE. p. 193), 
and began the study of Hebrew in 15 19. 
In 1520 ho was appointed professor 
in Busleiden's coUege in succession to 
Shirwood (cf. Ep. 1046. 29^). After 
six years spont ' infoeliciter discendo, 
infoelicius etiara docendo ' he tried to 
find a successor to whora he might 
rosign, but was persuaded to continue. 
A year in Germany in 1525-6, including 
a visitto Basle, increasod his knowledge ; 
and on retuniing to Louvain he pro- 
duccd a Hobrew grammar, Th. Martons, 
June 1528, based on the work of Elias 
Levita. In 1531 he determined to 
rosign, and ontercd tho ser\nce of John 
Dantiscus, bp. of Culm, Polish am- 
bassador at the Imperial court. On 
their way to the Diet of Ratisbon he 
published at Nuromborg, J. Pctreius, 
1532, a Paiaphraso on tho Psalma, 
whicli quickly won popularity. The 
publication had beon opposed at 
Louvain, but Dantiscus insistod on 
carrying it through (EE. 162). In 
Oct. 1533 anothor attompt was mado 
to provent its being translated into 
Fronch and Dutch (do Jongh ji. 61"*) ; 




1258. To (Martin Davidts?). 

Deventer MS. 99, f. 6 v°. Basle. 

9 February 1522. 

[A sixteenth-century copy in the manuscript frora which comes Ep. 296, and by 
tho same hand. The dates are amply confirmed by the contents. The person addres- 
sed ovidently was somo confidcntial friend of Erasmus, perhaps Martin Davidts. 
This might easily be a reply to a second lettcr writtcn shortly aftcr Ep. 1254.] 


CvRRVS quibus Franciscus volebat scrinium committere, iam 
adsunt. Fuisset gratum si venisset ; sed facile fero, si sit in tuto : 
non mittas nisi significaro. Cupio scire reliquum fabule de Priore 
Augustinensium. Oecolampadius excussa cuculla monasterium 
5 reliquit, quod Dux Bauarie minaretur alioqui monasterio. Audio 
illifuissegrauedissidiumcum Eccio. Hinc ille lachryme. Philippus 

but this too failed. One French ver- 
aion appeared in 1534, s.l., and Dolet 
issued another at Lyons, 1542 (R. 0. 
Christie, Dolet, 1899, p. 537). A Dutch 
version was printed at Delft, C. Henrici, 
1 3 July 1 5 34 ; and an English version 
in London, T. Gybson, 1539. In a 
reprint of the original, Paris, s. n., 1532, 
a Paraphrase on Ecclesiastes by Cam- 
pensis was added, seemingly without 
his knowledge, and likewise from notes 
of his lectures at Louvain. 

After two years with Dantiscus, 
during which he spent six months in 
W. Prussia and visited Marienburg, 
he was invited in 1533 by Peter 
Tomiczki, bp. of Cracow, to fill the 
Hebrew chair in that university. 
During his tenure he produced a Para- 
phrase on the Proverbs of Solomon, 
Cracow, F. Unglerius, s. a., with a pre- 
face to Tomiczki, 19 Feb. 1534 ; a com- 
mentary on Romans and Galatians, 
Cracow, M. Scharfenberg 1534, dedi- 
cated to Aleander, 27 Feb. ; and a new 
edition of his Hebrew grammar, ibid., 
1534, dedicated to Tomiczki, 20 April. 
From the two last prefaces it appears 
that he could no longer resist a tempta- 
tion which had been before him since 
the previous autumn (Lond. xxx. 62, 
LB. 1258 ; cf. OE. p. 193) — to go to 
Venice and meet Elias Levita, who was 
there with Aleander. In Feb. 1535 
ho was invited to Rome to teach 
Hebrew (Basle MS. Goclenii Epist., 
f. 12 v°), and accepted ; but after 
a few years decided to retum to Ger- 
many, where he died at Freiburg. 

He made the acquaintance of Martin 
Lypsius in Feb. 1524 (Horawitz v. 87, 
42). Seb. Mimster dedicated to him 
the Logica of Rabbi Simeon, Basle, 
Froben, 1527. 

See Neve pp. 235-44 ; J. D. Janozki, 
Nachricht . . . Zalusk. Bihliothek, iii 
(1753)» PP- 223-5 ; -^- Jochera, Obraz 
bibl.-hist. IV Polsce, ii (1842), pp. 26, 34, 
152, 161 ; and EE. 

I. Franciscus] Berckman. 
scrinium] Cf. Epp. 1254. 17, 1275. 

3. Priore] Probst ; cf. Epp. 1254. 
8-16, 1256. 23-4. 

4. Oecolampadius] On 23 Jan. 1522 
he left Altomiinster, where he had been 
living since c. 23 April 1520 : see Ep. 
1095. I74nn, and Binder, op. cit., 
p. 286. He wrote to Erasmus and 
Beatus Rhenanus ' vt omnium amicis- 
simis ', ' ad tacitissimos ', explaining his 
action (BRE. 222. 1-5) ; but the lettcr 
has not survived. From another of his 
letters at this period (Oec. E., f, 204), 
it seems to have been written in despon- 
dency about the future, both privato 
and public : ' Non scribam TpaytKWTepctii, 
vt nuper ad Erasmum nostrum ; 
quamuis satis atrox, quicquid id infor- 
tunii est, videtur. Obuersatur enim 
ante oculos, quis rerum mearum 
status ? . . . quis finis rerum sperandus 
sub his principibus ? ' 

5. Dux Bauarie] William iv (13 Nov. 
1493 — 6March i55o),whohadsucceeded 
his father 18 March 1508. For his 
support of Rome at this timo see 
Ranke, Reformution, bk. 3, ch. 5. On 
5 March 1522 he issued a mandate 
requiring strict orthodoxy from all his 

6. dissidium] This report was per- 
haps imtrue ; cf. BRE. 222, Oecolam- 
padius to Beatus, 15 April 1522, 
' Principes nimc simulant sese mihi 
optime voluisse, atque conditionem 
honestam ofierunt Ingolstadii ' : where 
Eck was Professor of Theology. 




Melanchton publicum agit concionatorem. lodocus lonas vxorem 
duxit et Carolstadius preter alios multos. Monachi Augustinenses 
partim alio migrarunt, partim mutato cultu facti sunt opifices. 
Sacra ibi pene nulla fiunt. In summo templo vnum tantum fit lo 
sacrum et concio. Populus communicat pene quotidie sub vtraque 
specie. Venerunt illuc duo fullones mire docti, sed in paucis 
dissentientes a Luthero. Vendicant sibi spiritum prophecie. 

Narratur apud Heluetios imago quedam in linteo picta fluxisse 
multo sanguine : ne<(c) potuisse sisti, nisi beata Virgo in eodem 15 
linteo picta admouisset manum vubieri quod erat in latere. Nam 
reliqua quatuor ad preces populi iam desierant profluere. Tandem 
cornu durum enatum ex costis Crucifixi. 

Sed compertissimum est quod hic Basilee quedam puella gignit 
raultos carbones ex oculis. Vix est nata annis duodecim, potissimum 20 
pariens nocturnis horis. Sunt verissimi carbones, et alius post 
alium exit, eximentibus qui adstant. Sed hoc propemodum puto 
natura posse fieri. 

Recideramus in morbum priore grauiorem, nec adhuc satis 
reuixiraus. Ego sic affectus sura vt non magnopere raorer vitam 25 
longiorera : tale video seculum. Caue a litteris Germanorum, 
atque quidquam illis temere respondere. lilis periculose fiditur. 
Hoc ego nimium expertus. Episcopus Basiliensis, Coadiutor aliique 

7. lodocus correxi : locletis MS. 
21. pariens scripai : ps MS. 

7. concionatorem] I cannot sub- 
stantiate this statement. In March he 
waa lectuiing publicly on Genesis and 
the Gospel of St. John (BRE. 220). 

lonas] His mairiago is announced 
by Melanchthon, 5 Feb. 1522 (ME. 
192). The bride waa Catherine Falk 
of Wittenberg. 

8. Carolstadius] On 19 Jan. 1522 
he married Anna, the 15 year old 
daughter of Henry of Mochau, an im- 
poverished noble of Segrehn, near 
Wittenberg : see LE^ 477. 62n. The 
date, 20 Jan., stated ia Ep. 911. 56n, 
seems to be incorrect. 

alios multos] Cf. Ep. 1241. 2711. 

Augustinenses] The decision of 
their synod, meeting at Wittenberg, to 
open thoir convents, was taken c. Oct. 
1521 : see ME. 136, 139. 

11. communicat] See JE. 73, 74: 
where this is said to have occurred on 
Christmas, Now Year'8 Day, and 
Epiphany. Cf. Ep. 1260. 109-10. 

12. fuliones] The'Zwickauprophet3', 
Nic. Storch, Marcus Thomo, and others, 
who arrivocl at Wittenborg on 27 Dec. 

1521, claiming wonderiul powers : see 
ME. 170, 182, 183, LE^ 477. 84n, 478. 
13 seq., 480. 4-6, 508. 55-60, 573. 33- 
40. For their rocoption by Carlstadt, 
in Luther'3 absonco on tho Wartburg, 
tho Wittonberg Ordinanco of 24 Jan. 

1522, and the immediate chcck imposed 

II. Populc9 MS. 

15. ne MS. 

by Luther's return in March, see T. M. 
Lindsay's Hist. of the Beformation, 
1909, i. 314-17 ; B. J. Kidd, Documents 
of the Continental Reformation, 191 1, 
pt. I, ch. 22 ; and Ranke, Reformation, 
bk. 3, ch. I. 

24. morbum]Cf. Ep. 1248. lo-ii. For 
the present state of Erasmus' health cf. 
CE. ii. 5, to J. A. Brassicanus, from 
Basle, 24 Jan. 1522: 'Dn. Erasmo, 
vrbis nostrae summo decori, tuas red- 
didi literas, aegro sane ac pituita non 
vulgariter laboranti ; mihi enim et 
paucis ad eum liberior est aditus. Im- 
potraui tandeni has ad te atque alium 
literas, idque precibus propemodum 
importunis, quandoquidem ea morbi 
sors erat vt fragiles inter digytulos non 
satis calamus haercret. Iccirco con vt 
mihi sed vt tibi, quanquam et mihi 
quoque gratum facoret, schedulas istas, 
hoc est quantum licuit aut potuit, 
scripsit. Tu boni, spero, consules ; ego 
magni facorem, rorum conditiono pen- 
sata '. In the margin Cantiuncula adds 
' Suporscriptionem nonscripsit Erasmus, 
sed illius amanuonsis '. Erasmus' letter 
is not cxtant. 

27. periculose fiditur] Cf. Epp. 1244. 
36n, 1257. 8-9- 

28. Basiliensis] Christopher of Uten- 
heim : sco Ep. 598 introd. 

Coadiutor] Nicholas (22 June 1478 
— 15 June 1550) of Diesbach, 12 ms. 


coraplures summa me humanitate prosequuntur. Sed exulandum 
3oest a Germania ob nidorem hypocaustorum. 

Vale, mi etc. : saluta amicos. Basilee quinto idus feb". anno xxii. 

1259^265 "^^ WlLLIBALD PlRCKHEIMER. 

Pirckheimeri Opera p. 280. Basle. 

O^ p. 198 : Lond. xxx. 45 : LB. App. 473. 12 February (1522). 

[For the forms of heading and address see Ep. 1085 introd. The year-dato is 
given by the montion of tho Paraphrase.] 

S., vir ornatissime. Huc me contuleram, vt adessem meis 

lucubratiunculis excudendis. Et statim ad nidorem hypocaustorum 

grauiter aegrotare coepi : idem mali genus quo laboraui quum hic 

essem proxime. Conualueram, sed ex interuallo repetiit nos morbus 

S priore grauior. 

lamdudum expecto quem exitum sit habitura Lutherana tra- 
goedia. Omnino spiritu quodam res geritur ; an ex Deo sit nescio. 
Ego, qui nunquam fauerim Luthero, nisi quomodo fauet qui hortatur 
ad meliora, vtrique parti sum haereticus. Apud nostros pauci 
u) quidam ahis de causis inimici, etiam Caesari persuadere conantur 
me caput esse huius tumultus, non alio argumento quam quod non 
scribo aduersus Lutherum. A Lutheranis proscindor in profes- 
sionibus quasi Pelagianus, quod plus tribuam libero arbitrio. 
Nonne belle mecum agitur ? 

1259. TiT. s. P : BnjBALDO svo ERASMVS s.v. 0\ 10. aliis 0* : actis P. 

NW. of Beme, belonged to an influen- (1752), p. 77; E. P. von Miilinen, 

tial family, andthuswas ableto acquire H eluetia sacra,i{iS^S),-p. 60 ; L. Vautrey, 

abundant preferment. He was Provost Eveques de Bdle, ii (18S6), pp. 75, 77-8, 

of Solothum in Dec. 1 500, Prior at giving the inscription from his tomb ; 

Vaucluse in the diocese of Besangon GC. xv. 138, 384, 504; Zw. E^. 276, 

1502, Prior of Grandson 1506, Provost 302 ; and some xviii*^. ms. notes at 

of Lausanno 1506, Dean of Basle, and Basle (MS. H. IV). Ho is not to be 

on 28 May 15 19 Coadjutor to the confused with the Nic. of Diesbach 

Bishop. In 1504, being in Rome on who was Prefect of Thonon 1537-43 

an embassy, he was created Apostolic (Herminjard 667, 1331). 

protonotary ; and on 29 March 1509 Erasmus, who records in Ep. 1342. 

h3 was Dr. of Canon Law at Siena 459-61 kindness received from him, 

His election as Coadjutor was vehe- dedicated to him a translation of 

mently opposed by the nobility of the Origen's fragmentary commentary on 

diocese on the ground of his connexion Matt. 13-16, Basle, Froben, 1527 ; and 

with Beme ; and so in Dec. 1526, Oecolampadius a volume of homilies 

partly for this reason and partly because on the First Epistle of St. John, Basle, 

he disapproved of the persecution of A. Cratander, .Tune 1524. A copy of 

Lutherans, he resigned, still, however, the latter with an autograph inscrip- 

retaining his Deanery. Any inclina- tion by Oecolampadius for Diesbach, 

tions he had towards reform did not dated 5 July. is in the possession of tho 

lead him far ; for he refused to par- Bamberg Historischer Verein ; printed 

ticipate in the Disputation of Berno by K. Schottenloher, J. Ziegler, 19 10, 

in Jan. 1528, and in consequence was pp. 112-13. 

deprived by the Beme Council in May 1259. 3. aegrotare] Cf . Ep. 1248. lon. 

1528 of two cures he held in the Rhone 4. proxime] Cf. Ep. 844. 293^. 

valley, Aigle and Bex (Herminjard 216, 7. ex Deo] Cf. Acts 5. 39. 

235, 237, 239). He withdrew to Besan- 10. etiam Caesari] Cf . Ep. 1278. i^n ; 

(jon, and spent his remaining years in and, for a similar accusation a year 

retirement. earlier, see Ep. 1195 introd. 

See H. J. Leu, Schweiz. Lexicmi, vi 13. Pelagianus] Cf. Ep. 1225. 284^. 


Absolui Paraphrasin in Mattheum iussu Card. Sedunensis. 15 
Bene vale, vir clarissime. Saluta sorores tuas, et si qui sunt qui 
diligant Euangelicam doctrinam. Basileae Prid. Id. Febr. 

Erasmus tuus. 

Clarissimo D. Bilibaldo Pirckheimero, senatori Norenbergensi. 

1260. From Jacob Ziegler. 

Breslau MS. Rehd. 254. 167. Rome, 

EE^. 13 : LB. App. 320. 16 February 1522. 

[An original letter, autograph throughout. Two extracts, 11. 23-49, 55-74, 

. aro printed in LB. from Fecht (see vol. iii, p. xxiv) ; and the preceding and con- 

oluding portions are given by P. Kalkoff in Arch. f. Heformationsgesch. iii. 65-83, 

with an introduction. The letter appears for the first time entire in EE^. The 

Latin of it is sometimes difficult, and has been misleading to translators. 

Jacob Ziegler (c. 1471-1549) of Landau on the Isar received his first education 
in tho Cistercian monastery of Aldersbach in Lower Bavaria, and was admitted 
there ' acolytus '. On 23 Sept. 1491 he matriculated, with two younger brothers, 
at Ingolstadt, where he came under the influence of Celtis and Locher (Ep. 224. 2n), 
and also became deeply interested in mathematics and astronomy. On 18 June 
1493 he was B.A., and after taking his M.A. he entered the theological course 
in Sept. 1499. In 1500 he left Ingolstadt, and nothing is known of him (but cf. 
1. in) till March 1504, when he composed a work on spherical astronomy at 
Cologne. In these early years he usually Latinized his name as Lateranus. From 
Sept. 1504 until the death of Celtis in 1508 he was at Vienna ; and then became 
tutor to a young man, Henry Kuna, later Provost of Olmutz ; with whom he 
spent threo years on an estate in Moravia, and one, 1511-12, at Leipzig. During 
this period he composed his first printed work, an attack upon the Bohemian 
Brethren (1. i^on). In 15 14 he was at Vienna again ; and then till 1520 at Buda, 
working at Pliny and Ptolemy under the patronage of Ladislaus Szalkan, bp. of 
Waitzen, and corresponding freely with the Italian scholar, Caelius Calcagninus, 
who was then in attendance on Hippolytus of Este (1. i28n) at Erlau' 70 ms. ne. 
of Buda (see Calc. E.). From 1521 to 1525 ho was in Rome, Calcagninus having 
procurcd him an invitation from Leo x. But before long he found himself in 
sympathy with the moderate German Reformers, and hostile to the Papacy ; 
which ho attacked in such compositions as the Historia Ckmentis VII. He remained 
in Italy till 1531, spending most of his time with Calcagninus at Ferrara, and 
working hard at astronomy and mathematics. In August of that year the fruits 
of his long labours on Pliny, a commentary on //. N. bk. ii, were printed by H. Pctri 
at Basle. In Nov. he settled at Strasburg, where the town gavo hira a pension 
to enable him to continue his studies ; and in 1532 P. Opilio published for him 
thero a notable geographical work, on the Holy Land, containing also a disquisition 
on Scandinavia, in which he described the massacre at Stockholm and vigorously 
denounced its author, Christiem ii (see Ep. 1228. 3on). By Feb. 1534 he was 
disillusioned as to the possibilities of reform, and withdrew to Baden as tutor, 
till 1539, to a young son of the Margrave : an attempt to sccure admission to the 
oourt of Albcrt of Brandcnburg at Mainz having failcd. But his rotum to the 
Catholic party was gcnuino onough for him to be appointed Professor of Divinity 
at Vienna in 1541 and Dean of tho Faculty in 1543. From that year until his death 
ho cnjoycd the hospitality of Wolfgang of Salm, bishop of Passau ; occupying 
himself with Scriptural commentaries, tho geogi-aphy of Africa, and trcatises on 
comets and rainbows : eomo of which he published with a dedication to the 
Bishop, Basle, J. Oporinus, March 1548. Apart from this Icttor and Ep. 1330 
and hisreply to Stunica (1. 203^), few traccs remain of his relations with Erasmus. 
Seo an excollent biography, with lists of mss., publications, and letters, by 
K. Schottonloher, Munster i. W, 1910 ; and ADB.] 

17. O^LB: diligunt 0'. Idus O^. 18. Erasmus . . . ig. Norcnbergensi om. O^. 

15. Paraphra8in]SeeEpp. 1248, 1255. iC^. sororcs] See Ep. 409. 281^. 

452-5 C 


5. P. Dicit. Veteris amici tui et te amare incipientis prius quam 
tu eruditis et iuxta piis studiis innotuisti, seram epistolam ambiciosis 
— id quod multi faciunt, scribentcs ad te — salutacionibiis auspicari 
forsan conueniebat ; sed facit ingenii vel inopia vel rusticitas vt 

5 abstineam ab eiusmodi exordio. Debebam deinde excusare 
dissimulacionem ad te meam multorum annorum ; verum neque 
hic volo laborare. Quin quod tacui, et pro viribus faui tamen, 
tectus fauor debebit tibi isto dulcior videri, quoniam ab isto 
exemplum capis in me, quo docearis reliquisse Deum multa milia 

10 virorum qui tibi deuoti sunt et genu suum ante Baal non curuauerunt. 

Eas literas te accoepturum puto Basileae ; quod equidem per- 

cupiam certus, quia isthic exprimes aliquid ad publicam rei Chri- 

stianae vtilitatem. Expecto autem ex tua censura Aurelium 

Augustinum : quem nimis deformem habemus, quoniam hunc 

15 nescio qui Angli et Maiorones indocti suis neniis et feritatibus misere 
dehonestarunt. Qua re Amorbachii senis iudicium vehementer 
desidero. Tantum ergo auctorem videre cupio repurgatum et suae 
ipsius restitutum dignitati. Nam quare tua in Paulum com- 
mentaria, tocies quamuis promissa et ostensa nobis, hoc tempore 

20 non sperem, tam intelligo coniecturis rerum quam tu ex animo 

nosti. Posthumum suscipiemus partura istum. VideHcet cum hic 

tum pluribus ahis rebus profecto me tangit quidam tui animi sensus. 

Apud Cyprianum desideras Pontium diaconum. Is in potestate 

est vel Episcopi vel Collegii Vratislauiensis apud opera Cypriani 

25 perinsigni codice. Scribes tu canonico eius ecclesie, Stanislao 
Sauro, erudito homini, si is adhuc viuit, vel pocius certiusque 

I. prius scripsi : primum MS. 

I. Veteris amici] When Ziegler and 42-6, where Erasmus expresses doubts 

Erasmus beeame friends, is not known as to the authenticity of the aceepted 

— perhaps at Louvain 1502-3, before life of Cyprian by Pontius. As he 

Ziegler'3 residence at Cologae. That raade no change in later editions, 

date would be many years ago, and beyond appropriating the doubts to 

before Erasmus' uame had become himself, it may be presumed either 

known. that the Breslau MS. was not aecessible. 

6. multorum] Cf. 11. 238-9. or that it contained nothing new. It 
10. ante Baal] Cf. i Kings 19. 18, seems now to have disappeared. 

Rom. 1 1. 4 24. Episcopi] Jac. of Salza (f 25 Aug. 

14. Augustinum] See Ep. 1309. I539)> J- Turzo's successor. 

15. Angli] Such as Walleys and 26. Sauro] Stan. Sauer (c. 1469 — 
Trivet : for whom see Ep. 1271. 35n. 21 Jan. 1535) was bom at Lrowenberg 

Maiorones] The Franciscan, Franc. in Silesia, where his father (f 10 March 

Mayronis (of Meyronnes in Basses 1477) wasaleadingmemberof theTown 

Alpes) was a well-known commentator Council. He was a pupil of Beroaldus 

on Augustine : 1 1327. at Bologna (MRE. 455=MRE^ 472), 

16. iudicium] In relying on the and by Feb. 1502 had acquirea a 
medieval commentators for his edition canonry at Ratibor, and was a notary 
of Augustine, 1506 : see Ep. 309. gn. in the chancery of the Bp. of Breslau. 

18. in Paulum] See Epp. 164. 39, Tn 1506-7 he resumed his studies, and 

181. 32, 296. 157, 301. 18, 334, 172, became Dr. of Canon Law at Padua ; 

373. 134-5, 495- 43» 692. 28-9, 894. 48, but by 1509 had retiu-ned to a canonry 

925. 12 : also I, pp. 34. 17, 40. 35, 42. 9, at Breslau and to the life of a student. 

and HE. 53, Heumann pp. 156, 160-1, To Mutianus in 15 13 or 15 14 he was 

LE^. 211. Fevynus, writing to Crane- introduccd as ' raultarum ct remotarum 

velt, i^March (1523), announces that non historiarum modo sed et disci- 

Erasmus has resumed them : see Gelden- plinarum peritus ' (MRE. 260 = MRE^ 

hauer's Colkctanea, ed. Prinsen, p. 74. 402). He was an ardent student of 

23. desideras Pontium] Cf. Ep. 1000. Jerome, of whose sayings he made 


Collegio, quoniam illud intermori non potest. Codicem ego vitli 
concreditum in tempus Simoni Sunfeldo, doctori medicinae, homini 
Hebraea, Graeca et Latina lingua docto et cui est ad Capnionera 
nostrum antiqua familiaritas. Habes, Erasme, indicia quibus codex 30 
indagetur ; dignus qui omni diligencia perquiratur, siquidem 
Pontius in hoc argumento magnos auctores, Cornelium, Athanasium 
aut Hieronymum assequutus est. Pl^mianae historiae ad Vesuuium 
passionem, si tu hoc verbum admittis, numeris omnibus expressit ; 
malusque genius illi meritum rependat, qui martyris et historiae 35 
dignitatem ad sordes abiecit, quibus ipse inquinatus erat impurus 
deflorator. Quod scelus Gallo imputo. Haec enim gens inepta 
quadara ingeniorura ad veteres contencione per omne erudicionis 
genus idoneos auctores vna conspiracione vel funditus sustulit vel 
indocte deflorauit, vel illorum titulis scelerate abusa indoctas 40 
fabulas et Hiberis neniis nugaciores nostro tempori obtrusit. 
In illo legitimo exemplari est locus, * Stetit ad lineam '. Ille, toties 
dico, deflorator reposuit, ' Stetit in lineis'. Et profecto non alio 
loco iustius dabitur errori venia. Postquam enim superioribus 
vestibus Cyprianum exutum legerat, rei consequencia fere inuitabat 45 
vt eura in lineis produceret. Verura hoc tenuius, cura prior lectio 
suura et germanura pondus seruet, quemadraodura inter sontes alle- 
gatus martyr supplicium ordine euocatus excoepit. Hoc admonere 
libuit, vt loeo censurara pro tuo iudicio adhibeas. 

Operae preciura foeceris, Erasrae optime, si tua et Frobenii nostri 50 
cura duceres vulgandum quippiam cui ad curaulum deesse sentires, 
<si> hic desiderium tuum ab epistola tua publica multo ante studio- 
sis declarares. Reperires, spero, ab inexplorato angulo prodeuntem 
candidura aliquem qui vos leuaret. 

Descripsi olira Ratisponti ex bibliotheca ad Emmeramum com- 55 
mentaria diui Hieronymi in epistolam ad Galathas. Memini adhuc 
multa illhic inter inicia legi, quae in vulgatis libris desunt. Eciam 
in comraentariis in Matthaeura desidero aliquid, quod puto me 

a coUection, and to whom lie erected national antipathy : for similar feeling 

a monument in the Kreuzkircho at cf. BRE. 157. 

Breslau in 1509. For his historical 41. Hiberis iieniis] A favourite 

interests seo Ep. 850 introd. To phrase of Jerome : cf. Adag. 1309, 

Vadianus ho lent frora the library at where its origin is said to be ' propter 

Breslau a ms. of L. Valla^s De libero prodigiosas maleficiorum fabulas vulgo 

arbitrio in 1516 (VE. s'. 11). Ursinus iactatas '. 

Velius (Ep. 548. 4n) addresscd to him 42. ad lineam] Fell cites this reading 

an EpistoUin VGTso 0. i$\6 {M. jycnia, in a Salisbury MS. : perhaps tho 

Wiens Bur.hdruclcergesch. 17S2, p. 323). ' Sarisburicnsis quidam codex ' collated 

Soe M. Hankius, De Siksiis indig. for him by tho Bp. of St. Asaph. See 

eruditis, 1707, pp. 211-13; J. Heyne, his edition of Cyprian, 1682. ff. §' yo, 

Gesch. d. Risth. Breslau, iii, 1S68, d(=p. 13). It docs not seem to bo in 

p. 533 ; and other sources cited by the Cathedral Library. 

Schottenloher, p. 55^. 43. in lineis] sc. vostibus. 

28. Sunfeldo] This namo docs not 55. Ratisponti] This account is 

seem to bo known. Schottenlohcr repeated, in very similar words, in 

(p. 55n) conjectures that, in spite of ZiegIor's Li6e/Z«.'? (1. 203^), f». h* v*». 

the diffcronce of Christian name, tho Emmeramum] Tho famous Bene- 

Loipzig physician and Grock scholar, dictinc monastcry, founded in viic. 

Christophor Sonfclt (Schonfeld), may Schottenloher aptly remarks, p. 11, 

be meant : seo MRE. 117,209. that Celtis had made there his well- 

33. Plynianac] Plin. Ep. 6. 16. known discovery of the poem.s of the 

37. Gallo] An amusing oxample of nuu Roswitha. 

O 2 


illhic legisse. Credibile est eam lectionis copiara vicissim et inopiam 

^pluribus locis deprehendi. Oro hic humanitatem tuam vt mittaa 
illhuc hominem idoneum qui totum Hieronymum ad illa exemplaria 
conferat. Si non alium fructum, quod nunquam credam, certe istum 
maximum capies, emendacionem tuam ad vencrandae vetustatis 
codices et per Imperatorem quempiam ex Italiae incorrupta aliqua 

65 bibliotheca illhuc translatos expendisse. 

In Roro monasterio canonicorum rcgularium celeberrimo Ba- 
uariae inferioris, codex est non magnus nec antiquus, in quo sunt 
diui Hieronymi titulo ternae in singulos Euangelistas exposieiones 
breues. et non quae doceant, sed admoneant lectorem comparatae 

70 aliunde intelligentiae. Aliud tibi de opere ferre iudicium ex veteri 
memoria non possum. Densos autem et argutos esse oportet, si 
auctorem inscripcione non mentiuntur. Fuerit tuae diligenciae 
instituere racionem vt huius operis periculum praesencius facias, 
si qua fortuna reddas Hieronymum auctiorem. 

75 Venerunt Romam propugnatores duo pontificiae stacionis, qui 
hoc auctumno vno proposito eam in gradu retineant, a quo detrudere 
quidam moliuntur, et vt premia et sacerdocia propterea referant 
atque adeo alieni capitis delacione beati euadant. Is, quod nosti, 
congressionibus suis scholasticis testatum olim foecit sophistam esse 

80 se vnum inuictum. Saepe his eciam diebus conflixit in Sapientia 
Romana ; et fuit vehemencia hominis, caput iactatum, latus molle, 
manus loquens et causam parciens in digitos, atque in his os apertum 
nimis, stupori omnibus. Ergo nihil non speramus nos obtinere per 
illum qui theologicae definicionis titulo maxime paradoxon Chri- 

85 stianae philosophiae dogma semel et publice obtinere visus est, lus 
esse mensariis foenoris accipiendi. Hunc festiui quidam delicias 
aiunt esse nominis Germani, et remiserunt vobis. Equidem et ego, 
nisi quia falsum est ' Crimine ab vno Disce omnes ', agnoscerem vel 
inuitus opprobrium gentile. 

90 Alteri diuersa racio est. Huius incessus, sermo, vultus totusque 

66. Roro] Rohr, i8 ms. s. of Ratis- to maintain the same view (Oration^s 

bon ; founded in 1133. tres, Augsburg, Miller, 5 Dec. 15:5, 

75. stacionis] i.e. sedis. ff. T)* \o, E). In Aug. 1516 he main- 

78. Is] Eck ; who was in Romo Oct. tained it again at Vienna (Disput. 
1521 — Feb. 1522. Viennae habita, ibid., 27 Jan. 15 17, 

79. congressionibus] Such as tlie f". B v°) ; and subsequently won sup- 
Leipzig Disputation (Ep. 1020. 62n) ; port among the theologians of Paris 
and cf. l. 86n. (VE. 92). See Wiedemann, Ecl-, pp. 33, 

80. Sapientia] The University of 53-4,68; and cf. Pirckheimer's preface 
Rome. to his translation of Plutarch, De vitanda 

86. foenoris] Eck had begun to study vsura, Nuremberg, F. Peyp, 30 June 

this question in 1512 (Epist. de rat. 1513: also Ep. 1425. 9-10. 
sttidior7im.suC'rum,Ingolsta,dt,A. Weis- 88. Crimineabvno]Verg..4cn. 2.65,6. 

senhom, 1543, f". A^). In the autumn 90. Alteri] Jo. Faber (Ep. 386) : see 

of 15 14 he disputed about it with the Schottenloher's ingenious identification 

Carmelites at Augsburg (Replica, ibid., in ArcTi. f. Beformationsgesch. v (1908), 

1543, f. 48 v°) maintaining that with 31-47, based on an extract from 

the expansion of trade the old prohibi- Ziegler's Marsyae Satyri chorus (Erlan- 

tion of interest must be abandoned, gen MS. 827, ff. 115,16). Faber 

and that 5 per cent. was a reasonable arrived in Rome in Nov. 1521 : see 

rate ; and in July 151 5 he went to his life by I. Staub, 1911, pp. 139, i 56. 

Bologna with the support of the Fuggers Cf. also Epp. 1294. 13, 1324. I2in. 


habitus compositus ad quandam modestiam videtur. Praefert 
etiam hypocrisin in media causa, qualem non temere reperias apud 
magnos auctores. Longe abesse putatur ab assentacione et con- 
sectacione lucri ad rerum dominos, longe ab odii et ofEensionis 
affectu in aduersarium, vnde rebus fides leuior haberetur ; sapere 95 
autem, dicere et scribere omnia quae veritatis puram defensionem, 
regulam apo&tolicam et veterum tractatorum referant sententiam 
et fidem. His artibus instructus libellos Romam identidem sub- 
misit, praesidium moribus et opinionibus nostris adferens, quibus 
hoc seculo summus rei Christianae cardo nolens volensque versatur. 100 
Hoc consilio desiderium sui longe ante foecit, isto eciam insignius, 
quod vocantibus non semel dominis non properauit, scilicet hoc 
venerabiiior occursurus, hoc ampliores prouocaturus fortunas, quo 
se grauiorem, quo sui copiam minus impetrabilem ostendisset. 
Nec eum sua prudencia fefellit. Fortunam a porta in sinum fere 105 
elicuerat, sed humanarum rerum casus illi omnes spes euertit. 
Namque sub ipsius aduentu Leo decimus grauem animam efflauit. 

Sed audias, oro, ab vno exemplo, quae ista sint praua dogmata 
quae hi ferre non possunt. IstMc trecenti Christiani synaxin sub 
vtraque specie celebrarmit. Id is ad nos retulit et tanquam no 
sacrilegio perpetrato exaggerauit. Nos vt rem funestam excoepimus, 
exhorruimus, facinus omni calamo et censura damnandum duximus, 
puto quia contra maiorum morem, contra manifestam Scripturarum 
sentenciam foecerunt, ' Amen, amen, dico vobis, nisi ederitis 
camem Filii homuiis et biberitis eius sanguinem, non habebitis 115 
vitam in vobis'. Atque haec sentencia quater repetita. Et aho 
loco, ' Accoepit lesus panem, et cum aegisset gracias, fregit deditque 
discipulis et ait, " Accipite, comedite : hoc est corpus meum " ; 
et accoepto poculo graciis actis dedit illis dicens, " iJibite ex hoc 
omnes " '. Et Paulus, ' Probet autem homo seipsum, et sic de pane 120 
edat et de poculo bibat '. Atque et hoc loco idem ritus tocies com- 
memoratus. 8ic muniti descendunt in certamen assertores publici 
moris et male olim recoeptarum opinionum. nunquam qui 
sancta legit et versat, sed qui oculum simplicem, humilem spiritum, 
mentem doctam a Deo exhibet, bene pius est. 125 

Veni ego Romam amio superiori ipso die Calendarum Martii, 
euocatus ex Vngaria per Leonem decimum, cognicionem instituente 
Hippolyto Estensi cardinaU, qui episcopatum in Vngaria habuit 
omnium opulentiss^imum) : quo loco is niea studia cognouerat et 
amauerat. Salutaui Pontificem ab opere quodam meo in hereticos 130 

98. itentidem MS, 

107. animam efflauit] i Dec. 1521. 3 Sept. 1520), brother of the Duke of 

109. Isthic] In Germany : cf. £p. Ferrara ; Cardinal 1492, Abp. of Gran 

1258. iin. 1487-97; Administrator of four sees — 

114. AmonJ John 6. 53. In the thice Agria and IMilan 1497, Capua 1502, 

oxtracts herc Zieglcr is quoting tho Fcrrara 1503 — until liia death. Ho 

vcrsion of Erasmus' sccond odition, had special conucxions witli Hungar\ , 

1519 (cf. vol. ii, p. 183); exccpt in having spcnt seven ycars therc as a boy, 

1. 115, whcre it has habdis. But tlio froui 7 to 14. fcJee Uiaconius iii. 176-8. 

speiluig is his owu. 130. o^ct:o\C ontrahcrcsim Valdensium 

116. quaterj in vv. 54-8. libri quitique, Leipzig, M. Lotcr, 31 Oct. 

aiio locoj Matt. 26. 26,7. 151.: : begun 9 Nov. 15 10, but much 

120. PaulusJ I Cor. 11. 28. uitcrrupted ; printod at tlie expense of 

128. HippolytoJ of Este (c. 1478 — li. ivuua. in it Zieglcr attaclied thc 


Pighardos, inter quos antea fueram triennio conuersatus. Hoc 
alias mihi exciderat, quoniam celeritate gratificari volebam Episcopo 
Olomucensi, qui idem efflagitabat. Ergo huic vt fcstinato operi 
multa acciderant non ferenda. Pkis matcriae quam corporis iustus 

135 modus postulabat. Disposicio multis partibus enormis, calor in 
contencionibus maior quam ferret Christiana aut denique modestia 
aliqua ciuiiis. Hoc vicium veniebat mihi, quod experimento sciebam 
quantum Oracio a sentencia et vita illorum dissidebat. Quod tamen 
excusari non potest in argumento quo studeas aduersarium in tuas 

140 deducere partes, videUcet qui causae concoedere poterat, eum acer- 
bitate exasperare prius, vt memoria doluris absistat nec possit cum 
illo qui contumeliam foecit, aliquid sentire commune. 

Romae vbi fui, inuitamur ego et perduellis tuus apud magni 
norainis hominem ex episcoporum numero ; vbi, vt semota mensa 

145 fuit, productus est in coronam Lutherus et varie agitatus. Summa 
Bentencia erat scortatorem oum esse et compotorem, qualibus viciis 
fere laborarent Germani. Secundum ipsum tu non tua persona 
prodiisti. Risu amaro excijjiebat perduellis, quod solem plaerique 
te salutarent, qui tua in Christo pia studia agnoscunt. Lecta 

1 50 deinde est ipsius vel epistola vel in ahud opus praef acio quaedam, 
in qua in inuidiam adducebantur loci quibus tu monaciscos, preculas 
aridas, ancisas cucuUorum oras, rugas paUiorum adnumeratas et 
omnia secoessionum in Ecclesia sj^mbola insectaris. Et senex iUe, 
aUoqui non monachus, sed sacrificulus tamen, ater et inamabiUs, tui 

15- nominis impacientia totus ferebatur. Fauebat huius candori com- 
munis hospes, quia parum aequiter forsan audiret dici in Germania 
iUustre aUquid, tibi eciam priuatim non amicus esset, quem clami- 
taret habere in cornu foenum. VideUcet Euangelium et canonem 
omnem, diuinum vindicem viciorum, oUm oblitterarunt homines 

160 sensu corrupti, substituerunt autem illi theologiam quandam 
obnoxiam et tradiciones obsequentes suis auctoribus, quibus 
legibus deinceps securi in omnia pro Ubidine feruntur. Et qui haec 
ad diuina rursus decreta attrahit et expendit, cum inuidiam mouere 
diuinis Ubris non audeant, vindictam pro dolore in eum exercent 

Brethren with great vehemence : to teat. Cumenimptactis(?preteritis)annis 

a degree which, as he now recognized, quedam Bunt conscripta de eis et eonim 

was quite unsuitable. See Schotten- vita^ hoc nxmc isti modemi negant et 

loher'8 analysis of it, op. cit., pp. 23-34. abhorrent. Attamen, vt conspicio, vita 

131. triennio] 1 508-11, while he was eorumsatisbonaest^sedfidesabhomina- 

with H. Kima in Moravia. bilis Christifidelibus '. 

133. Olomucensi] Stan. Turzo (Ep. 143. perduellis]Stunica ; see App. 15. 

1242 introd.), to whom the book is 144. hominem]PossiblyCarvajal:see 

dedicated. Ep. 1330. 45. 

138. Oracio] See Ep. 1154. 8n. 146. compotorem] Cf. Ep. 1033. 220. 

Ziegler reprinted the Oratio at the 148. solem] Cf. Epp. 315. 9, 323. 30, 

beghming of his book (1. i^on). 337. 11, 344. 12-13, 391. 53, 423. 15, 

a sentencia et vita] A more favour- 591. 58, 685. 16, 769. 1 12-13 (of which 

able account is given by the Dominican, Eck himself is the writer), 1253. 3. 

Jac. LilienstajTi, who was no friend to 153. senex] For the value of this 

their rule and thcir faith, in his Tracta- term see Epp. 1025. i6n, 1103. 24^. I 

tus contra Waldetises, fratres erroneos, cannot find when Stunica was born. 

(c. 1505), i°. G^ : ' Vellem enim ego vi- Ziegler in the LibeUus, f". i% speaks of 

tam eorum conscribere et ritum ; sed his ' aetas nunc grauis '. 

quia ita mutabiles sunt sicut luna, [vt] 156. in Germania] Cf. Ep. Iiio. 670 

non possum certum habere quid ineisla- and 11. 247-8 iiijra. 


qui deprehensain nequiciam ad locum oportune subnotauit. Ab 165 
hoc affectu foeliciter illi occurrerat, qui nasum tuum coeno quamuis 
foedo vltus esset. Referebam ergo huius coronae fastidium et 
stabam iniquo loco. Tamen ea inter nos pace dicta, vt qui ciuiliter 
accoeptus essem, discoessimus. 

Perduellis quidem tuus ad munus suum ; nam in Sapiencia 170 
Romana stipendio oneratus Oppianum enarrabat. Hunc auctorem 
habebat vnum omnium grauissimum, a quo suas opes ostentaret 
Romae et piscario foro indicaturam faceret, homo qui non paucos 
annos in sanctis Scripturis Veteris ac Noui Testamenti Hebraice, 
Graece et Latine perlegendis consumpserit, et qui, si quisquam 175 
ahus, et ipse his de rebus suo quodam iure iudicium ferre possit. 
Ego autem domum meam, minarum plaenus et iam inde concipiens 
animo locum oportunum quo maliuolenciam hominis intoUerabilem 
merito exciperem stilo. Id facturus eram a prologo in perpetuam 
Euangeliorum quatuor historiam, quam Aurelius Augustinus opere 180 
de consensu Euangelistarum ostendit modo, sed non prestitit. 

Dum ego in hoc consiUo essem, conuenimus rursus mense Nouem- 
bri, interfuitque coronae Paulus noster Bombasius. Hic perdueUis 
iste tuus secundo produxit in fabulam, veterem suam non nunc 
praefacionem, sed iustum opus ad omnem maledicenciam et calum- 185 
niam heresis accuratum, vt tu auctor vnus credaris omnis perfidiae 
quae sub coelo et in Tartaro comminisci a deploratis mentibus et ab 
omni pietate desertis vnquam potuit. Hoc legebat in corona, hoc 
paulo ante Leoni decimo porrexerat, induxeratque homines vt male 
de te inciperent suspicari. Paulus Bombasius vtroque loco, in 190 
corona sua praesencia apud patronum, apud Leonem meditata 
apologia, maHuolenciae obsistebat, te et pietatem tuam magnis 
animis asserebat. Tamen in procHui erat vt pars deterior vinceret, 
nisi isti maUuolenciae Leo decoessisset. 

Nosti adhuc quid ex te voluerint. Experimentum hoc erat. 19S 
Praesensisti et tu ; atque vidi a litteris tuis timorem istum, et 
putare te nec posse legere quosdam prius quam ApostoHca venia 
admittaris. Vidi triennium istud tanquam inducias gerendi belH 
postulatum. Risi tacitus mecum, et dicere fere tecum mihi videbar, 
' Multa inter labrum et poculum '. 200 

Hactenua, donec putaui perdueUem tuum aUquem esse in Utteris 
et consciencia Christiana magnum, haec me vehementer vrebant ; 
atque impaciencia actus, remis et veUs in tuae causae Apologiam 
scribendam propcrabam. Sed cum sequentibus diebus aliquocies 
conueniremus, et is se magis in dies aperiret, laeuius coepi ferre 205 
insaniam hominis, arbitratus malam fabulam mim[m]um pe&simum 

171. Oppianura] A favourito author was completcd by Dec. (cf. Ep. 1330. 

with Stunica : sco his Annot. contra 311), and was printed, evidently with 

Erasmum, 1520, f". F* \° (i Cor. 4). Erasmus' consent, in combination with 

Thcre were recent editions in the Grcek, the first edition of Cat. Luc. (i), Baslc, 

by tho Juntas July 1515, and by tho Froben, April 1523: its title being 

Aldine finn Dcc. 1517. Libellus lacobi Ziegkri Landani Bauari 

180. Euangcliorum] Cf. 11. 271-2, and aducrsus lacobi Stwnicae maUdiceidiam, 

see Ep. 1330. 3n. fro Gcrmania. After an introduction 

187. deploratis] Cf. Ep. 994. 2in. about Ziegler'3 projectcd narrative of 

196. litteristuis]Cf. Ep. 1236. 1 13-17. the Gospcls (cf. 1. 180), itconsists of ex- 

198. triennium] Cf. Ep. 1236. 121-3. tracts from Stunica'8 Annot. in Eras- 

203, Apologiam] See 11. 265 seq. It mum, 1520 followed by long rojoinders. 


' cito proditurum. Et nunc ille de opinione perit. Scripsit ad hunc 
quispiam illius gentilis, qui tecum Louonii loquutus tuam domesti- 
cam consuetudinem omnem deprehendit, honorihcas litteras super 

210 tuo nomine, hoc agens vt perduellis tuus merito virtutis tuae 
a scelere discoederet. Sunt hic qui eum domi nouerunt, aiunt 
illhic fuisse habitum atheum ; certe ego Hebionitam ipsum semper 
putaui. Paulus Bombasius graui vultu foedam illi adulacionem, 
nefariam sectandi lucri sub innocentis delacione racionem, oppro- 

215 brauit. Dixit funestiorem esse omni insimulata heresi Erasmiana. 
Elusit is increpacionem risu Domiciani, non tamen suffusus pudore 
fuit. Mihi et pluribus expostulantibus eius acerbitatis in te licen- 
ciam, ahud ahis respondet : Non hoc Erasmi esse, pubhcos mores 
lacessere ; se freno cohibiturum Erasmi lasciuiam et, quod scelera- 

220 tius est, se gloriam querere ex Erasmo. Circumuohtat eciam 

circumforaneus homo tabernas Ubrarias, per eas traducit et obtrudit 

nomen tuum iuxta nolentibus et volentibus, sohcitat quos potest 

suae vesaniae comphces, et reperit nunc suae farinae gentUem. 

Exemplaria nunc proposita sunt, quae tibi Scotinis laruis, quales 

225 tu semper exhorruisti, ab his longe vbique declinasti, hicceitatibus 
et isthicceitatibus sint occursura. Ipse eciam auctor tragoediae 
rursus excutit tuam posteriorem emendacionem Noui Testamenti 
et in ipsum annotaciones ; ihhuc erupturus, si Deo placet, vt in 
Aethneas crate(ra)s Erasmum jjertrahat ipse frigidus Empedocles. 

230 Non sperem vt illius in te animi omnem furorem possim pro merito 
declarare. Inuidia et odio tui, sui philautia est tota mente emotus. 
Tamen ipsius personam expressam ahena oratione dabo. Habes 
perduellem tuum, nisi forte iUi sectatas Thaidas detrahas ; prae- 
terea habes omnibus numeris mihtem comicum. 

235 Haec putaui te scire oportere, non ignarus oratorem ita demum 
dicturum causam apposite, vbi probe perspexerit aduersarii habitum, 
consilia et mores. Quod nisi hoc consihum foret mihi ad te, forsan 
excusare leuitatem aegre j)ossem, qui post tam pertinax multorum 
annorum sUencium ita demum scribendum putarem, cum studia 

240 hominum pingere Uberet. 

Ergo quod aduersarius ea vbique in se admittit, vt iam nihU sibi 
ammi et conscienciae Christianae integrum, nihil ciiuUs honestatis 
inculpatum in se relinquat, censeo optimum fieri posthac, Erasme 
optime, ne te quoquo modo in turbam demittas ; id est, dum 

245 respondes, recoedas longissime a fUo quem ipse consectandum 
proposuit, sed oracionem reuoces ad genus : hic studium nefarium 
externorum, traductam ab his simpUcitatem, pietatem maiestatem- 
que Germanam, vexatam patientiam tu heroici animi venerabiU 
quadam ampUtudine et grauitate toti Germano nomini exponas. 
229. Empodocles 3IS. 

208. gentilis] Jo. Vergara : see p. 51. 216. risu] Cf. Ziegler' s Libellus, f». h' : 

and App. 15. €arranza(Ep. 1277. 24^) ' tyrannicum Domiciani risum effundere 

had seen the letter by 27 Dec. 152'/ : cf. ad proximi contumeliam '. 

the preface to liis Opusculu^n, 1522. 223. gentilem] Carranza. 

212. Hebionitam] The Ebionites were 225. hicceitatibus] Cf. Ep. 867. I2n. 

an early sect who did not accept the 227. posteriorem] of 1519. 

divinity of Christ. Ziegler uses this 229. Empedocles] Cf. Hor. A. P. 465. 

term of Stunica in his Libellus, &. i\ 239. silencium] Cf. II. in, 5-7. 

1*, also. 248. Germanam] Cf. 1. 156^. 


Quorsum euasura sit actio, intelligis. Nec aliud remedium tandem 250 
valiturum est. Quid ? Tu enim liis brachiis, hoc exili corpore 
diu et frustra oblucteris, omni flumine longe lateque se vbique in 
nos effundente ? Domi tuae consistas, a tuo limite aggerem vel 
breuem opponas oportet, ad quem aquarum moles subsidat et 
impetus elidatur. Boni consulas oro, Erasme. Nihil ego foelicis- 255 
simae tuae Mineruae praescribo. Tamen sit hoc mihi concoessum 
dicere, propterea quod tu, cum meam erga te deuocionem hoc 
sermonis genere intelligas, me ames et niei candoris testimonium 
apud te perpetuo confirmes. Multi tua consuetudine pene ociose 
fruuntur, quibus has opportunitates concoessas esse pene inuideo, 260 
cum illorum eciam, qui tuis consihis in seriis rebus vtuntur, non 
temere vnus reperiatur in sescentis, cui magis quam mihi f uerit opus, 
hoc et pluribus negociis grauibus et necessariis, tua vti praesenti 

Apologiam ego meditor pro tua innocencia. Ea a limine multum 265 
progressa est ; sed quando tandem suum spacium perficiat, quando 
ad te perueniat, nescio. Ibidem ego in multa vocor per perduellem 
istum. Quae si pro rei dignitate siue et indignitate persequar, 
habeam periculum, vbi permanarint; si transeam et relinquam, 
deseruerim stationem. 27U 

Libellum deinde concipio accidencium in perpetuam Euange- 
liorum quatuor historiam. Quo eadem necessitate concludor, 
propter quae dolet mihi tam longe excludi a vobis, a te, a Frobenio 
nostro, a Germania libera. Sed et has litteras per Christianam 
nostram necessitudinem ita suscipias, oro, vt tibi et statim Vulcano 275 
communiter missas intelUgas. Tu si quid tuarum missurus ad me 
cs, id deponi facias apud Paulum Bombasium, meum magnum 
amicum, si tamen hospicium <meu>m minus putabitur obuium. 
Ea autem est domus Vngarorum Romae apud col<legi>um diui 
Petri in Vaticano. 2S0 

Vale, Erasme optime, die xvi Eebruarii Amio salutis m d xxn. 
lacobus Zieglerus Landauus Bauarus. 

Venerabili domino, Desiderio Erasmo Roterodamo, praeceptori et 
amico suo inprimis colendo, Basile<a>e <apud ae>des Frobenii. 

^-^"I261j27g Erom Andrew Alciati. 

Basle MS. C, Yl'^. 54. 17 v". Avigiion. 

24 Febniary 1522. 

[A passage from a letter of Alciati to Erasmus ; quoted by Boiiifaco Amerbach 
in writing to Alciati, (c. April 1531), about the composition which had bcen 
causmg him such apprehension ever since 1520 (scc Ep. 1201. isn). Aiter copying 
the part of Q. 49, 30 March (153 1), in which Erasmus statcs that hc has alrcady 
complicd with Alciati'8 wishes, and which contains tho words ' indicat hoc illius 
cpistola quam ad te mitto ', Boniface continues 'Tua porro . . .'. On 23 Feb. 1522 
Aiciati wrote also to him (Basle M8. G. U. 14. 51); ' Di boni, quantum gaudii 
inuexit mihi epistohi ilhi Erasmi, ccntics a me suauiata. . . . IScribo ad cum, no 
tanti hominis literis non respondens, improbus videar, alioqui tamcn subtrcpiilus '. 

Tua porro epistola r/ Kl. Mart. Anno >^xii. Auenione scripta sic 
habet : Quod diligenter caueris ne Declamatio illa mea a quoquam 
legatur, gaudeo, et tibi plurimum hoc nominc dcbeo. Beasti me qui 

12G0. 265. ApologiamJ Cf. 1. 203n. 271. 179-80. 


hunc mihi scrupulum exemeris. Sed vt beneficium beneficio 

5 accumules, dede, obsecro per Deum immortalem, eam flammis. 

Surrepta enim de forulis a Caluo fuerat, vti a partu recens erat, etc. 

1202. To JoHN Erasmius Froben. 

Colloquiorum Formulae, 1522, f*^. a^. Basle. 

Jortin 11. 401. 28 February 1522. 

[The preface to a new edition of the Familiarium Collojuiorum Forrmilae, Basle, 
Froben, March 1522 (a) ; which is the next enlargement after Martens' second 
issue in 1519 (see Epp. 909 and 1041). There are other Froben editions, each 
showing continuous growth, (c. Aug.) 1522 (P), Aug. 1523 and March 1524. In all 
of them thia prcface occurs, without important change. See BEr*. Colloq. ; and 
for ' heretical ' passages discovered in the new edition cf. Ep. 1299. 54 seq. The 
Basle Library has a copy of the Aug. 1522 edition on vellum, with the namo 
ERASMivs FKOBENivs stamped on the cover (AN. VI. 4). For this young son of 
Froben, who was now about six, 6ee Ep. 635. 20n.] 


Gratvlarer tibi raram istam felicitatem, Erasmi suauissime, 
cui contigerit in of&cina paterna, velut in optimorum autorum vbere 
quodam fonte nasci, tum inter tot trium linguarum scientia prae- 
stantes viros educari ; nisi magis conueniret isti aetati bene 
5 ominari quam gratulari. Neque vero vulgarem sustines expecta- 
tionem, vt amantissimo patri, cui vere es quod diceris 'Epdrrfuo<;, 
cuiusque spes omnis in te vno sita est, vt Beato Rhenano mihique 
respondeas, qui tuo nomine fideiussimus in baptismo, vt Guolphango 
Capitoni, quo fideiussore confirmationis sacramentum accepisti. 

10 A nobis curatum est vt prima linguae tuae balbuties Latinis Graecis- 
que literis formaretur. Libellus liic nonnihil conducet et ad 
pietatis elemehta percipienda : quo nomine debebit tibi chorus 
innumerabilis aequahum, quod haec vtiHtas per te ad ipsos per- 
uenerit. Visum est enim nobis tua causa dies aliquot repuerascere, 

15 dum stilum ac sententias ad tuam aetatulam attemperamus. 
lesus te seruet semper ad mehora proficientem. Bene vale. 
Basileae prid. Cal. Martias. Anno M.D.xxn. 

1263. To (Thomas Wolsey). 
Britlsh Museum MS. Vlt. B. v. 44. Basle. 

7 March 1522. 

[An original letter, WTitten by a secretary (a') and corrected by Erasmus (a^). 
It consists of a single sheet, bmnt in the Cotton fire down a large part of the right- 
hand edge, and with the verso blank. Possibly not more than one line is missing 
at the top of tho page ; but there may have been one or more sheets preceding. 
There is no address ; but as the letter is among Wolsey's papers, it seems clear 
that he is the person tq whom it was written. It was first printed by tlie late 
M. Andre Meyer in his Etvde critique sur ks relations d^Erasme et de Luthcr, Paris, 
1909, pp. 163,4. 

The year-date is confirmed by the coimexion with Epp. 1265, 1268.] 

1262. TIT. ERASMIO /3 : ERAMIO a. 

1262. 2. officina patema] Froben's 9. Capitoni] Cf. i, p. 10. 9-1 1. 

household carried on the traditions of 11. literis] For the edition of the 

Amorbach's : see my Age o/ Erasmus, De Constructione, specially revised by 

pp. 147, 151. Erasmus and printcd by Froben, Sept 

6, 'Efa<T/xios] Cf. IV. 57, 545-9. 15 17, see Ep. 341 introd. 

1263] TO <THOMAS WOLSEY) 27 

. . . Mamnvs Caracciola ; quem mihi parum aequum reddidit 
Aleander, (concitatus a men>dacissimis obtrectatoribus, quibus 
nimium credidit, homo iritabilis. Apud D<eum testis) esse poterat 
innocentia mea. Sed apud homines boni viri est pro viribus famae 
<(suae> succurrere. Quum Lutherus nondum edidisset Assertiones S 
et Captiuitatem Baby<lonicam>, improbabam in illo multa, et 
hortatus sum tum ipsum tum amicos vt aliter scr<iberet>. Obstiti 
ne libri illi primi prodirent, qui tamen fere omnibus placuerunt. 
Nec c<um iUo> nec cum vllo Lutherano fuit vnquam foedus vllum 
mihi, non magis quam fuit tuae R. <T. D. Si> autor est qui deterret, 10 
autor illi fui ; si f auet qui monet vt aliter scribat, faui ; <si de>fensor 
est qui fatetur eum in multis errare, fui defensor. Semper eadem 
dixi et <apud> Lutheranos et apud huius hostes. Testabuntur hoc 
epistolae quas Luthero ipsi et <amicis> illius scripsi, si velint eas 
proferre. Quod si fuisset mihi vel minimum commercii cum iS 
<Luthera>nis, nunc irati mihi proferrent. Circunferuntur hic 
multae epistolae ad amicos s<criptae>, sed vna precipue quam 
Brugis scripsi ad Roffensem, quam doleo esse vulgatam. <Nam 
raptim> illi scripsimus et satis libere, vt viro prudenti, amico et 
certi silentii. Hae decl<arant me> non probare negocium Lutheri. 20 
Nec aliud loquutus sum Duci Frederico Colon<iae, nec> aliud Regi 
Danorum. Bohemorum Capitaneo omnia poUicenti ita respondi vt 
nun<c mihi> succenseat. Quid multis ? Adeo Lutheranus sum 
vt me in suis professionibu<s con>uiciis proscindant Lutherani, 
minitenturque mihi libellos contumeliosos. 25 

Sed dicet <R. T. D.>, ' Vnde igitur rumor ? ' Sunt duo theologi 
Louanii mihi infensi ob bonas literas, <quas> oderunt cane peius 
et angui. Sunt aliquot monachi qui meis libris imputan<t quod 
ipsi> minoris fiunt a quibusdam. Hi non curant quid me faciant, 
modo perdant : be<luae ve>rius quam homines. Hoc verum est. 3" 

27. infensi a^ : offensi a*. 

1. Caracciola] See Ep. 86^. 67^ ; cf. cxistence of the ms., shorter than thc 
Ep. 1268. 68. printed text, suggests that theie may 

2. concitatus] Cf . Ep. 1 302. 49-50. have been an unauthorized cuculation 
obtrectatoribus] See Ep. 1482. gn. based on the letter actually sent. The 

5. suae] Cf. 11. 52-3. uncertainty in its address would account 
Assertiones] See Ep. 1203. 25^. for a mistake in Pirckheimer's reference 

6. Captiuitatem] See Ep. 1203. 25^. to it (Ep. 1265. 20) ; and if Ep. 1265 

7. hortatus sum] See Ep. 980. 38- (which has no precise dates) had reach- 
i;i. ed Erasmus by this time, his mistake 

Obstiti] See Ep. 1033. 47n. might casUy havc arisen out of Pirck- 

14. Luthero] For a second letter of heimcr's. For an earlier confusion of 

Erasmus to Luthcr, c. Aug. 1520, see Fisher with Warham see Ep. 4 1 3. tit. n. 

Ep. 1141. i5n; and cf. Ep. 1041. 46^. 21. Duci Frederico] See Ep. 1155 

18. ad Roffensem] No such letter is introd. 

extant : it would havc been contem- Regi Danorum]See Ep. 1228. 3on. 

porary with Ep. 1228. The publication 22. Bohemorum Capitaneo] Probably 

which Erasmus doplorcs may havc bccn Artlebus of Boskowitz ; sce Ep. 11 54. 

by circulation in ms. or in print, in 24. profcssionibus] Cf. Ep. 1225. 283. 

oithor caso unauthorizcd : no copy is 26. duo thoologi] Egmondanus (Ep. 

known. But if the lettcr had bccn so 878. i^n) and Vinc. Theodorici (Ep. 

circulatcd, it might be expcctcd to 1196): cf. Epp. 1268. 68, 1274. 51. 

survivo in some form. Possibly, thcro- 27. quas] Cf. Ep. 1302. 79. 

fore, Erasmus was thinking of Ep, 1228, cano jwius] Cf. Hor. Ep. i. 17. 30. 

which had just appoarcd in F. Tho 28. imputant] Cf. Ep. 1183. ii8-3o- 


lii initio uon probaui rem apud populum int><^anis cia)moribus geri, 
quum adhuc malum esset medicabile. Hoc si esset factum, nec 
iXutherus) sic insanisset, nec res huc fuisset progressa. iS'ec adhuc 
video finem, nisi alia qu<^aeratur) ratio. Ad radices veniendum est 

35 huius mali. Adeo late serpsit hoc contagium non <.ex) nihilo natum. 
Illud dicam approbantibus innumeris : adeo Lutheranus sum vt 
nul<(ius) theologus vllis libellis aut clamoribus plus offecerit causae 
Lutheranae quam ego. Quod si voluissem tribus verbis me de- 
clarare Lutheranum, videremus alium ludum apud nos et Germanos 

^quam nunc videmus. Et talem hominem impetunt capitaliter, 
qui tot modis prouocatus perstiterit in parte Catholica, malens 
vtrinque lapidari quara factioni sese adiungere. 

Sed non scripsi m Lutherum. Non scripsi libros, sed epistolas. 
Et ad scribendum libros non erat ocium ; et, si fuisset, tamen erant 

45 causae graues quur non expediret scribere. Certe declaraui ingenue 
etiam meo periculo mihi niliil esse negocii cum Lutheranis. Non 
desunt qui scribant. Et sunt alia in quibus plus queam prodesse 
reipublicae Chiistianae. Intelliget posteritas me bona fide gessisse 
me in hoc negocio. Interim qui me mendaciis traducunt, daturi sunt 

50 poenas aeterno iudici. 

Hec nolui latere T. R. D. ; cui si persuadeo, fauebit Erasmo sicut 
hactenus fauit. Sin minus, functus sum ofticio meo nec omnino 
defui meae innocentiae. Nam qui famam negUgit, crudelis est. 
Bene valeat E. T. R. D., cui me totum dedico mancipoque. 

55 Basileae Nonis Martiis Anno M.D.xxn. 

1264. To NiCHOLAS OF Wattenwyl. 

Opus Epibtolarum p. 621. Basie. 

N. p. 785 : Lond. xxi. 17 : LB. 617. 7 March 1522. 

[The year-date is coiitirmed by Glareanus' return from Taris and by tlio 
mention of the Paraphrase. 

Nicholas (1492 ': — 12 March 1551) belonged to a Bemese family of credit, which 
took ita name from estates in the village of Wattenwyl, 6 ms. w. of Thun. His 
father, Jacob (| 1525), had tilled many municipal ofl&ces at Bemo, and had been 
more than once burgomaster. Aiter education at Paris, Nicholas entered tho 
chiirch, and received a canonry at .St. Vincenfs in Beme, 1509. In 15 12 he was 
made an apostolic protonotaiy, and quickly acquired abimdant preferment, 
including the provostship of the cathedral at Lausanne (Canon 15 16), and canom-ies 
at Constance 15 17 and Basle 15 18 (cf. VE. 325). In 1522 he was considered a likely 
candidate for the bishopric of Sion on the death of Schinner ; and on 5 March 
1523 he obtained the provostship of St. Vincenfs at Beme. But soon his 
sympathies, aud the inliuence of Zwingli (Zw. E-. 311), drew him towards the 
Keformers. On i Dec. 1525 he resigned all his benefices (cf. VE. 438), married 
a nun, and settied on his estates at Wyl, se. of Berne. Later he occupied himself 
in the business of the Comicii at Berne, to wliich he was elected in 1534. In 
1536 he was one of the Presidents of the Disputation at Lausanne ; and he 
remained in close connexion with the Reformers, especially Farel. 

Zwingli dedicated to him, 30 July 1523, a sermon delivered on 24 Jmie at 
Zurich, Von gotUcher vfi menschlicker GrcchUghcit, Ziurich, Clir. Eroschower, s. a. ; 
and Oecolampadius some translations of Chiysostom's Homilies and of the Septua- 
gint text of Genesis, Basle, A. Cratander, Sept. 1523. There are some verses to 
him in Eustorg de Beaulieu's Chrestienne Resiouyssance, Basle, 1546. 

See H. J. Leu, Schweiz. Lexikon, xix (1764), 202 ; E. E. von Miilinen, Eeluetia 
sacra, i (1858), 34, 173, 194; Herminjard 710, 886, &c. ; Zw. E". 293, 302, 3iin, 

33. adhuc a- : abhuc uK 41. u- ; persisterit «.'. 53. famam f^- : summam a». 


312 ; and ADB. xli. 249. A few letters written to him, 1523-47, by Zwingli and 
others, are printed by R. Riictschi in Theol. Studien «. Kritiken, xxxvi (1863), 


ViR omatissime, ex degustata breui colloquio tua humanitate 
mirum quoddam tui desiderium me cepit post abitum hinc tuum, 
adeo vt in animo fuerit Bernam visere, quo diutius et propius frui 
liceret tua suauissima consuctudine. Et contigerat lepidissimus 
viae vel dux vel comes pro vehiculo futurus Henricus Glareanus, 5 
tandem nobis, id quod gaudeo, redditus e GaUiis. Sed nondum 
licebat abesse ab hoc pistrino ; et, si maxime licuisset, non erat 
tutum me committere itineri, donec tepent hypocausta, ad quorum 
vel leuem odorem statim relabor in morbum. 

Aduentus Glareani nostri tantum alacritatis nobis attulit vt mihi 10 
videar reuixisse. Hoc nomine mihi videntur habere cor Eluetii, 
quod hunc virum magnifaciunt : nam vnus optime meretur de 
iuuentute suae gentis, semina bonae mentis et honestae eruditionis 
iaciens apud suos, olim in fehcissimum prouentum eruptura. 

Mittam ad te Paraphrasim in Matthaeum, si modo fuerit perfecta 15 
ante abitum Glareani. Vbi refrixerint hypocausta, licebit istam 
vrbera visere : interim mutuis epistolis confabulabimur. Bene 
vale. Basileae nonis Martii. Anno m.d.xxii. 

I259i265j2gg From Willibald Pirckheimer. 

Nuremberg MS. PP. 323. (Xuremberg.) 

(March init. 1522.) 

[An autograph rough-draft among Pirckheimer's papers at Nuremberg : seo 
Ep. 322 introd. It breaks off in the middle of a page : so that its curtailment is 
not due to the loss of a sheet. For possible indication of date see Ep. 1263. i8n.] 

S. Non paruo dolore, Erasme praestantissime, me tuae affecere 
litterae, quoniam te aduerssa vahtudine laborare significarunt ; 
siquidem non solum nobis Erasmus, cum egrotat, languet, sed et 
optime cum illo periclitantur litterae. Verum cuncta Deo com- 
mittere decet, qui ea secundum misericordiam suam disponet. 5 
Affligor et ego identidem morbo articulari, ita vt ferme semper in 
pubUco equitare cogar, Benedictus Dominus, qui et boni et maU 
diei factor est. 

Quod sophistae tibi male veUnt, nil noui nunccias : sed nec 
ignoramus probos eos ^aros etiam apud Caesarera et principes te 10 
traducere tanquara Lutherani tumultus authorem, cum int^rim 
a Lutheranis plane suspectus habearis. Xoui quam UU repre- 
hendant quod Uberum astruas arbitriura, et ni araici tui prohibuis- 
sent, iam pridem illorum contra te scripta legisses ; praecipue vero 
Paraphrasira tuara ca]iite 9 ad Romanos carpunt, vbi te non solum 15 
PauU verba et raentem sed et cxerapla kicidissiraa inuertisse 

1264. 5. comes] Cf. Publil. C. 17. rotum and his intention of going to 

6. redditus e Gallils] Shortly beforo Borno (Zw. E^. 108). 

4 March 1522: whon ho wroto to 0. morbiim] Cf. Ep. 1248. lon. 

Zwingli from Basle, announcing his 15. Paraphrasim] See Ep. 1255. 


clamitant, vt pote commentariis quorundam deceptum. Sed magis 
eos irritat quod Lutherana vellicare audeas ; ita enim te facere 

20 Circumfertur et nunc tuo nomine epistola quedam ad Rofienssem, 
haud obscure Lutherum et sequaces tangens, que eos, vt vereor, 
tanquam classicum contra te incitabit : non quod timeam ne tibi 
defensio desit — quis enim Erasmo scutum et gladium deesse cen- 
eeret ? — , sed quod doleam, et mecum ti})i amiciasimus quisque egre 

25 ferat, to in vtriusque partis odium incidere : siquidem aliter de 
studiosis et bonis meritus es litteris quam vt ob illas male audiaa. 
Accedit quod vix aliquis tam constans est, etiamsi ab omni culpa 
sit alienus, vt sine animi perturbatione tot calumnias tolerare 
possit ; vt interim sileam rerum meliorum intermissionem et im- 

30 proborum cachinos. Deus cuncta secundum bonitatem suam ; 
verum si ita fata iubent . . . 

1266. From Ulrich Zasius. 

Zasii Opera, 1550, v. 488 ( = 588). Freibxirg. 

ZE. 201. 20 March 1522. 

[For the source see Ep. 1121 introd. The year-date is confirmed by Ursinus 
Velius' presence in Freiburg.] 


DoLENTER fero, magne Erasme, si litem tibi aduersarii tui parant, 
nec video quid causari possint quod contra te faciat : suspicionem 
enim in quam falso incidisti cur non amolirere ? Sed meliora spero. 
Statum, coaditionem, doctrinam, mores, instituta denique tua 
5 compositissima prius ponderabunt homines illi quam in te fremant. 
Quod si omnino aculeos stringant, cogitato et alios quoque viros 
bonos similia passos esse ; quorum existimatio tam non laeditur 
conuiciis vt etiam crescat. Ergo, doctissime heros, contemne, 
quaeso, si quae te appetant conuicia. Nihili facias ad maledicentiam 
10 natorum insipida dicta, quae nec famae tuae nec nomini totius iam 
orbis praeiudicio tuto nocere possunt. 

Equidem de Lutheri doctrina iudicare meum esse non existimo, 
eius rei inexpertus : dico tamen mihi quaedam in ea comprobari, 
quaedam vero contra. Generaliter id semper sensi, omnem doctri- 
15 nam, si a Deo non prodeat, breui cadere ; durare vero, si Spiritu 
diuino dirigatur. Tu, quod tuum est, sacris literis illustrandis 
incumbe. Socium studiorum Dorpium habes, virum eminentis 
ingenii. Habes et alios, etiamsi pauci sint, quibuscum tu iunctus 
orbi Christiano consule. Sunt enim tuae doctrinae eo synceriores 
20 quo minus ab ipso textu recedunt, eo tutiores quo integriores. 

Caeterum est quo anxie tua opera hic indigeamus, propter per- 
1265. 29. meliarum MS. 

1265. 20. ad Rofienssem] See Ep. 13. comprobari] For Zasius' attitude 
1263. i8n. towards Luther cf. Ep. 1252. gn. 

1266. I. aduersarii] On both sides : 15. cadere] Cf. Acts 5. 38,9. 

cf. Epp. 1259. 8-14, 1268. 53 seq., 76 seq. 1 7. Dorpium] Zasius had taken part 

9. ad malediceutiam] Cf. Ep. 1268. in the reconciliation between Dorp and 
71-2. Erasmus : see Ep. 1044. 49^. 


niciosam noatrae Vniuersitatis cum Ciuitate dissensionem, quae 
adeo increscit vt nec Velius a periculo abfuerit superiori nocte, 
nec alii viri docti. Ego, nisi res in melius vergat, cedere loco 
statui, Capitonis consilio Moguntiam profecturus, vbi nunc lectio 25 
ordinaria vacat : diutius enim in hisce periculis versari nolo, quae 
si amarem, dignus essem qui in iis perirem. Ego monendo, con- 
sulendo, vociferando denique ad concordiam inuitaui vtranque 
partem : non proficiens hilum. Quid igitur mihi spei reliquum 
est quo me ipsum consoler ? Malo igitur in tempore mutare locum 30 
quam accepto detrimento demum effugere, ne ipse mihi defuisse 
dicar. Vale, nostri seculi ornamentum. 
Ex Frib. xiii. Cal. April. Anno m.d.xxii. 

1267. To Stanislaus Turzo. 

Opus Epistolarum p. 720. Basle. 

N. p. 687 : Lond. xix. 109 : LB. 652. 21 March (1522). 

[The year-date may be altered with confidence in view of Velius' departure, 
Erasmus' attack of stone, and the two books mentioned as having appeared, 
evidently quite recently. It may fairly be assumed, too, that if 1523 were correct, 
Erasmus would have mentioned also the Paraphrase on St. John (Ep. 1333).] 


Ornatissime Praesul. Quo iucundior nobis fuit Velii doctissimi 
simul et humanissimi viri consuetudo — fuit autem iucundissima — , 
hoc abitus illius est molestior. Non erat quod magnopere referret 
scribere : noluimus tamen hominem absque nostris litteris abire, 

126G. 23. Velius i?je(75fer : Vetius a. 

1266. 22. dissensionem]Fordetailsof 3. abitus] Velius was at Freiburg on 
this conflict between Town and Gown 1 5 March, apparently with no intention 
seeR. Stintzing.Zaswts, 1857, pp. 243,4. of leaving (MHE. iii. 51); but by 

23. Velius] For his movements about now, perhaps in consequence of his 

this time cf. Epp. 1252. 2n, 1267. 1-3. recent experiences (Ep. 1266. 23), had 

periculo] H. Schreiber, Gesch. der made up his mind to return eastwards. 

Univ. zu Freiburg, 186H, ii. 101,2, gives He writes from Vicnna on 26 May 

instancesof thedangerstowhichprivate (BRE. 223); when he had been 

persons wero exposed at this timo. some time returned, and had received 

25. Moguntiam] Of this proposal I Ep. 1272 for transmission to Baslc. 

find no other trace. A poera which ho wroto describing 

1267. I. Omatissimo] To complete his journey — Ad Erasmum Rhotero- 
this form of opcning the introductory damum Epistola, i°. A" in his Oratio 
.s. p. is roquired ; as in so niany lotters Dominica in versus adstricta, Vienna, 
printed from m.s.s. in vol. iii. For Singren, 1524 — states (II. 6-10) that he 
publication a hcading was usually carried a letter from Erasmus, evidently 
concocted out of the addrosa, cnding of about this date, to Reuchlin at 
in .s. D. : s. p. was droppcd, and the Tubingen : 

opening titlo attachod to tho words ' Optimus illhic 

that follow. Sco Epp. 657, 658, 758, Capnion oppidulo, quod Neccarus al- 

761. It' thia caso, aftcr tho removal luit, arcto, 

of s. P., tho titlo has boon loft standing Littera culta illi simul est tua reddita, 

alono — probably through .an oversight ; lauto 

though tho conncxion would Iiave been, Hospicio ignotum acccpit, cacnamquo 

as not infrequently, rathcr abrupt. subindo 

2. consuotudo] For Vclius' coraing Multa super raagno rogit.ans produxit 

seo Epp. 1242,3 ; and cf. Ep. 1252. 2n. Era.smo '. 


5 quibus testificaremur animum ad omnia paratissimum officia quae 
humilis sed deuotus cliens debet optimo optimeque merito patrono. 
Hybernis mensibus pestilens quaedam pituita me grauiter afflixit 
dies complures, moxque ex interuallo repetitum grauius etiam 
atque diutius habuit. Sub quadragesimae tempus iam firmiusculum 
10 calculus renum subito deiecit. Huius nimirum corpusculi domi- 
cilium nunc hac nunc illac collabens admonet inquilinum suum 
propediem fore emigrandum ; quod mihi propemodum etiam 
optabile duco, quum videam huius seculi tragoedias : quas nobis 
quoinindam excitat contentio, dum alteri nescio quibus consiliis 

15 asserere conantur Euangelicam libertatem, alteri regnum suum 
validioribus etiam praesidiis stabiliunt. 

Equidem videre mihi videor quibus modis absque tumultu con- 
suli possit religioni Christianao. Verum ad eam fabulam opus esset 
principibus qui syncero pectore fauerent commodis publicis et 

20 gloriae summi Principis lesu Christi, ante cuius tribunal si.stendi 
sunt omnes quamlibet potentes monarchae. Ego cum nullo 
Lutheranorum vnquam vUum foedus inire sustinui, sed semper 
eos reuocaui ad consilia moderatiora, nimirum metuens ne res in 
seditionem exiret. Et tamen sunt qui me impudentissime etiam in 

25 aula Caesaria traduxerint vt Lutheranum. Hic fremunt in me 
Lutherani, quod ab eo dissentiam, meumque nomen in publicia 
professionibus suis lacerant, libellos insuper dentatos minitantur. 
Itaque vtrique parti sum haereticus. 

Exiit Nouum Testamentum iam tertio a me recognitum et locu- 

30 pletatum. Exiit Paraphrasis noua in EuangeHum Matthaei, cum 
caeteris in omnes Epistolas Pauli. Vrgent comphires, maxime 
principes, vt scribam aduersua Lutherum. Ego, siliceat, pugnare 
malim aduersus mundum pro gloria Christi. Luthero non defuturi 
sunt antagonistae. Bene valeat tua celsitudo. 

35 Basileae duodecimo Cal. April. Anno m.d.xxii[i]. 


Nuremberg MS. PP. 412 (<i). Basle. 

P. pp. 394 (/3). 273 (y) : 0- p. 166 : Lond. xxx. 28 : 30 Mareh 1522. 

LB. 618. 

[The maniiscript is a contemporary but by no means accurate eopy (a'), among 
Pirckheimer's papers at Nuremberg "(see Ep. 322 introd.) ; written in a markedly 
German script, and corrected by another contemporary hand (a^). Tn ]ilaces — 
evidently where the original was difficult to read— 0» has left gaps for a- to fill 
in. A noticeable feature in a» is the habit of separating in in compoimds from the 
rest of the word : as in 1. 40n. 

7. pituita] Cf. Ep. 1248. lon. In been proposed that the examination 

the De esu carnium (see p. 46) Erasmus of Luther's books should be entrusted 

states that the first attack of it lasted to a commission appointed by Charles v, 

' viginti ferme dies ' (LB. ix. 1212E). Henry vm, and Louis of Himgarv' 

9. quadragesimae] 5 March-ig April. (cf. Ep. 11 56. 98). But see also Ep. 

10. calculus] Cf. Epp. 1281, 1283, 1275. 2on. 

1285, 1294, 1302, 131 1, 1342, 1349, 29. Nouum Teatamentum] See Ep. 

1352-3 ; and VE. 317. 1174. I5n- 

17. consuli] Era^mus was perhaps 30. Paraphrasis] See Ep. 1255. 

thinking of the Consilium of Nov. 1 520 cum caeteris] In the Froben folio 

(see Ep. 1149 introd.) ; in which it had of Feb. 1522 : seo Ep. 710 introd. 


In P tliere are two texts : one [0) wliich is added in an appendix, derived from 
a or some other eqiially near copy of the original, the other (7) much comipted. 
0* and Lond. follow 7, but for LB. Leclerc selected as clearly the better. Both 
and 7 have a number of evident depravations ; but the textual inaccuracies of 
P are so many that these need not be recorded. For the address see Ep. 1085 

S. P. Vtinam sicut alter alteri a-viJiTraOovfiev et alter alterum 
consolamur, ita nobis inuicem mederi liceret ! Quanquam mihi 
sane minima dolorum pars est corporis morbus. Ego mihi, teste 
Christo, conscius me nihil ambire eorum que sunt huius mundi, 
volens emigrauero ex hoc domicilio, simul atque euocauerit ille 5 
noster Imperator ; neque detrectem tamen interim vel immori piis 
laboribus, si modo fructum aliquem adferre liceat lesu Christo. 
Sed videmus imbecillitatem vel potius infelicitatem nostram, 
videmus hoc seculum prodigiosum, adeo vt nesciam cui parti me 
addicam ; nisi quod conscientia mea satis confidit apud iudicem 10 
lesum. Qui sub nomine Pontificis nescio quod agunt negotium, 
sic vrgent omnes laqueos veteris tyrannidis, vt videantur addituri 
citius multa quam quicquam detracturi. Rursus, qui sub nomine 
Lutheri prae se ferunt vindicationem Euangelice libertatis, nescio 
quo spiritu rem gerunt. Certe multi se admiscent, quos malim non 15 
admisceri, si meum esset negotium. Interim exitialibus dissidiis 
vbique scinditur charitas Christiana. Interim in suspenso sunt 
hominum conscientie. Qui propensi sunt suapte natura ad licen- 
tiam, facile arripiunt occasionem e libris Lutheranis. Qui mode- 
stiores sunt, inter sacrum et saxum herent. Hinc vident argumenta 20 
probabilia et sensum nature ; illinc vident auctoritatem principum 
ac turbam innumerabilem. 

Quorsum autem res sit euasura nescio ; ego coactam et extortam 
fidem non magni facio. Grauis est autoritas buUarum, grauior 
diplomatum Cesaris ; sed ista fortasse cohibebunt ad tempus 25 
linguas hominum, an animos vertere possint nescio. Vtinam Deus 
placatus nobis hoc immittat animis principum, vt concordibus et 
sinceris animis, nec alio spectantibus quam ad gloriam Christi, 
scrutentur huius mali fontes, et remedium aliquod efficax ac 
duraturum adhibeant ! idque quam minimo orbis tumultu, hoc est 30 
quam minimum conuulso reipublicae statu. Quid multis ? res eo 
delapsa est vt omnino succurrendum sit populi Christiani libertati. 
Adoo multa irrepserunt paulatim in publicos mores, et ceu pre- 
scriptione vim legis ineuitabihs occuparunt. 

De conciliis non ausim aliquid dicere, nisi forte proximum Con- 35 
cilium Lateranense concilium non fuit. Multum item sumpsit 
scholarura autoritas paulatim aucta, que nunc suas definitiones 
propemodum pro articulis fidei haberi postulant. lam sub vmbra 
Romani Pontificis cauponantur, partim nimium sibi vindicarunt, 

I. S. P. a : BiLiBALDO svo ERASMVs s. D. 0'. 6, a LB '. detractcm 7. 

II. lesum a LB : lohann 7. 12. omnesaLi?: omnibus^. 16. a LB : admiscerc 
7. 7: merum a : mecum /3. 19. arripiunt a»^ !,£ : accipiunt n*7. 25. )3 : diplo- 
metum a, 29. huius a LB : haud 7. 33, pracscriptioncs 7. 34. n LB : 
ineuitatibilLs /3 : incrutabilis 7. 36. itcm sumpsit ay : scholasticor. theologor. 

auctoritas transsumpsit 0. 37. jB : scolarium a. : difinitiones a. 38. pos- 
tulant a LB : postulauit 7, 39. nimium a LB : nimirum 7. 

36. Lateranonse] The fifth, 15 12-17 : sce Creighton iv. 
452-5 D 


40 partim eo insolentiae progressi sunt, vt omnibus fuerint intoller- 
abiles. Que paulatim collegere robur, non possunt subito conuelli ; 
et magnatum autoritatem palam contemnere nec tutum est nec 
vtile, mea sententia. Nunc ex vna parte res agitur bullis et edictis 
minisque : ex altera licentiosis, ne dicam sediciosis, libellis. Quod 

45 si principes aliis rebus occupati non possunt his animum aduertere, 
demiror non existere bonos viros qui prudenti consilio tantis malis 

Mea res non admodum agitur. Instat vitae mee terminus. Sed 
morientis etiam est bene velle rei Christiane ; si modo recte persua- 

50 sum est nobis Christum esse caput immortale totius Ecclesiae. 
Alius consulit suis priuatis comodis ; alius metuit ne perdat quod 
habet ; alius abhorret a tumultu, et quiescit ; sed interim gliscit 
periculosum incendium. Me quorundam maleuolentia tanta gra- 
uauit inuidia, vt frustra sim conaturus, si quid tentem. Theologi 

55 quidam sentientes renascentibus per nos antiquis studiis suae 
autoritati paulatim aliquid decedere, etiam priusquam Lutheri 
nomen audisset orbis, nihil non moliebantur in me. His Lutherus 
telum porrexit quo nos conficerent : tametsi semper abstinui 
a Lutherano negocio, nisi quod hortabar sedulo vt aliter scriberet, 

60 si vellet proficere. 

Successit Aleander, et ante Lutheri nomen hoc faciens Erasmo 
quod figulus figulo, natura excelsus, ferox, iritabilis, cui nihil neque 
lucri neque gloriae satis est. Hunc quidam implerunt falsissimis 
mendaciis, et sic instigarunt hominem, vt nihil haberet pensi quid 

65 de me predicaret, etiam apud summos viros, modo perderet, Et 
tamen apud me deierabat non viuere quenquam amiciorem Erasmo 
quam esset ipse. Discedens reliquit organa sua probe instructa, 
duos theologos Louanienses, dominum Caracciolam, Episcopum 
Leodiensem, hominem linguae nimium facilis, et Hispanum nescio 

70 quem in aula Cesaris, suspicor esse Episcopum Mottensem. Habet 
Romae Stunicam, hominem omnium iuditio insanum et ad male- 
dicentiam natum. Is exhibuerat Leoni libellum qui continebat sex 

40. insolentiae j8 : in solentia a. 45 ^ : oceupanti a. 46. /3 : concilio a. 

47. 7: occurrunt a. 49. rei /3 : reip, a. 51. quod /8 : quid a. 54. sim a' : 
sint a>. 0: temten a. 55. suae j8 t sua a. 56- 7: decidere a. 58 tametsia: 
tamen 7. 61. 07: Alexander /3. ct a'^ LB : vt a^y. faciens Erasmo L5 : 

faciens a : Erasmo 7. 64. pensi a LB : om. 7. 66. /3 : amitiorem a. 

67. $ : Discendens a. 68. /3 : Louonienses a. 7 ; Carociolam a. 69. a LB : 
Laodiensem 7. nimium a LB : om. 7. 70. episcopum a LB : apnd 7. 

71. ? Roma,sicttrm^;p. 1342.602. omnium a L5 : omni 7. j8 : maleditentiam a. 

48. agitur] Cf. Hor. E^p. i. 18. 84. that the Bp. now professed great 

68. Louanienses] Cf. Ep. 1263. 2n. respect for him (cf. Epp. 1281. 73-81, 
Caracciolam] See Ep. 865. 67^, and 1287. 43-5). 

cf. Epp. 1263. I, 1303. 48. 70. Mottensem] De la Mota : see Ep. 

69. Leodiensem] Erard de la Marck : 1273, and cf. Ep. 1302. 54-5. Erasmus 
see Ep. 738 introd. A letter from may have made a mistake with the 
Aleander, not extant, had produced name, vvhich later he forgot (cf. Ep. 
a temporary estrangement of the Bp. 1342. 253) ; or he was perhaps disguis- 
from Erasmus, over the mention of ing it on purpose, as with other digni- 
him in Ep. 980. 36-7: see Balan tariesinEp. 1585. 

no. 89'and cf. Spongia, LB. x. 1645 b= 71. Stunicam] See App. 15 ; and cf. 

HE. 333, § 129, also Epp. 1467, 1482, Epp. 1213. 33-7, 1260.88-94, 1342. 602. 
and 1195 introd. Erasmus had insanum] Cf. Ep. 1260. 206, 223. 

written to him recently, c. 20 March maledicentiam] Cf. Epp. 1260. 185, 

(cf. Ep. 1281. 2in), with the result 1266. 9-10. 


myriades haereseon decerptas e meis lucubrationibus ; et iam caus^ja 
periclitabar, nisi mors intercepisset Leonem, alioqui non infensum 
Erasmo. 75 

Lutherani mihi palam minantur libellos maledicos, et Caesari 
propemodum persuasum est me fontem et caput esse totius Luthe- 
rani tumultus. Atque ita magnifice periclitor vtrinque, de omnibus 
bene meritus. Decreueram aliquid scribere, non aduersus Luthe- 
rum, sed de concordia ; verum video partes ambas sic ardentes vt 8o 
prestet quiescere. Quanquam vellem iam ante duos annos in me 
scripsissent Lutherani. Leuassent me graui inuidia. Consului 
doctissimos theologos, si quid esset in nono cap. Ep. ad Rom. 
Negant quicquam esse mali, nisi hoc istis malum videtur, quod 
aliquid tribuam libero arbitrio, tametsi perpusillum. Bene vale, vir 85 
clarissime, nosque, quod soles et facis, ama. 

Basileae 3. Cal. ApriL Anno 1522. 

Erasmus tuus : raptim scriptae mane. 

Non vacauit relegere epistolam : quare ignosce. 

Clarissimo viro Bilibaldo Pirckheimero, senatori Norinbergensi. 90 

1269. From George Halewin. 

Leipzig MS. Brussels. 

EE. 6. 31 March 152J. 

[An original letfcer in the Burscher collection at Leipzig : autograph throughout. 
The contents leave no doubt as to the interpretation of the year-date. For Halewin, 
who waa evidently now at Court, see Ep. 641 introd.] 


Recepi litteras tuas, Erasme mi suauissime, similiter et Para- 
phrases tuas in Pauli Epistolas et in Matheum, easque cum Glapione 
nostro Imperatorie maiestati ostendimus ; ostenditque sua maiestas 
munusculum id gratum sibi fuisse, vt per litteras suas, quas ad te 
scribit, percipere potes. Hic autem Glapion noster causam tuam 5 
defendere ac tibi patrocinari ingenue demonstrauit ; cupiebat autem 
te hic adesse, vt securius rem tuam stabiliret. Cupiebat insuper 
vt in Lutherum quasi pietatis Chriatiane aduersarium opuscula 
quedam componeres : dixit enim his opusculis omnem suspitionem 
ac maleuolorum detractionem extingui posse. Vtinam huc ante 10 
Imperatoris discessum aduolare posses, vt rebus tuis securius 
consuleres ! Omnipotentem precor vt sanitatem tibi restituat ac 
salutem conferat. Vale. 

12(58. 73. 0: moriades a. O^ : hereseos a : haereseum 7. ia,m.a LB: ea 7. 
76. mihiaLJS: multi 7. 83. jS : sy a. 85. tametsi a LB : tam eat 7. 

87. Basileae . . . 1522 add. 7. 88. Erasmus tuus ay : Erasmus : om. 

(P. raptim scriptae mane 7 : om. « 0*. 89. Non . . . ignosce add. 7. 

90. Clarissimo . . . Norinbergensi 7 : om, a O^. 

12()8. 79. scribere]SceEp. 1275. >ou. Glapione] See p. 47. 

83. Ep. ad Rom.] In Erasmus' Para- 4. litteras] Ep. 1270. 

phrase : cf. Ep. 1342. 926 setj. «S. in Luthenim] Cf. Ep. 1217. io6n. 

1269. 2. in Pauli Epistolas] Doubt- it. discessum] Charles left Brussels, 

less the coUected Froben edition of Fob. on his way to England and Spain, 

1522, folio ; see Ep. 710 introd. 2 May : Gachard ii. 32. 

in Matheum] 8ee Ep. 1255. '-• sanitatom] See Ep. 1248. lOn. 

D 2 


Episcopus Pallencie cognomine Mota, Hispanus, salutes plurimas 
15 8U0 nomine me tibi mittere iussit. Iteium vale ex Bruxella martii 
vltima. A Christi natiuitate. 1521. 

<E>rasmo Roterodamo, viro litteratissimo. 

12551270. From Charles V. 
Paraphrasis in Matthaeum, 1523, tit, v'' {<i). Brussels. 

BrusselsMS., S6r. ii. 53, f. 16 (/ii). i April 1522. 

[A letter of acknowledgement for the Paraphrase on Matthew (Ep. 1255), first 
printed (a) in the Froben octavo edition of 1523, ' per D. Erasmura Rot. nunc 
denuo recognita ' ; and not, so far as I know, in any other contemporary cdition. 
There is also a contemporan' ms. copy (p) in Geldenhauer's Collectanea (ed. J. Prin- 
sen, 1901, pp. 62,3) at the Bibliotheque Royale, Brussels, with the subscription by 
Geldenhauer, ' Excmplar literarum Caroli Augusti ad D. Erasmum Rot., authore 
M. Guidone Morilono, a secretis '. As it seems improbable that Geldenhaucr'8 
copy was made from the original sent to Erasmus at Basle, I have inferred that 
it was taken from the printed book, and have therefore placed it after a. 

This letter and others written at the same time are mentioncd in Epp. 1299. 
i7i 1300. 56, 1323. 16, 1331. 10, 1342. 251.] 


HoNOEABiLis, fidelis, dilecte. Plurimum nos delectauit Para- 

phrasis tua in Euangelium diui Matthaei nuper aedita, non tam quia 

nomini nostro dicata est quam quod grauium doctorumque virorum 

iudicio magnopere laudatur ; eo maxime nomine quod insigni 

5 quadam eruditione Euangelicae doctrinae puritatem exprimens, non 

parum vtilitatis sacrae theologiae studiosis ac vniuersae Christianae 

rehgioni sit allatura. Nam cum in reliquis studiorum tuorum 

monumentis, vbique celebratis, magnam laudem merearis, nullam 

tamen pleniorem vberioremque quam ex istis tuis Paraphrasibus 

10 tulisse crederis. Agnoscimus autem priuatim multas et excellentes 

ingenii tui dotes partim illustriss<imae> memoriae Regi, patri nostro, 

partim nobis repraesentatas . Nam et illi PanegjTicum et nobis Insti- 

tutionem boni et Christiani Principis exhibuisti, non tantum in 

splendorem nominis nostri sed etiam ad vtilitatem posterorum. Ergo 

15 interesse dignitatis nostrae arbitramur per occasiones omnem tibi 

gratitudinem ostendere, intelligentes nimirum magnam ingeniorum 

felicitatem hanc esse, vt suarum virtutum amantem principem 

experiantur. Interea piis conatibus et proposito isti tuo tam 

recto et vtili modis omnibus fauebimus, fouebimusque quicquid in 

20 Christi honorem et Christianorum salutem abs te factum audiemus. 

Datum Bruxellae, prima Aprihs. M.D.xxn. 


G. Morillonus. 

1270. TiT. om.H. 8. vbiquecelebratisow. /8. 14. posteronun vtilitatem )9. 
21. M.D.xxn a: MD22 $. 22. Charlcs ... 23. G. Morillonus om 0. 

1269. 14. Mota] See pp 34, 42. Institutionem] See Ep. 393. 

1270. 12. Panegyricum]SeeEp. 179. 23 Morillonus] See Ep, 532 introd. 

1271] 37 

1271, From John Louis Vives. 

Viuis Opera, 1555, ii, p. 962 (a). Bruges. 

Vi. E., f. 61 0) : Lond. Viv. 7 : LB. 619. i April 1522. 

[For sources and date see Ep. 1222 introd.] 

Epistolam tuam accepi Basileae scriptam pridie Nonas Februa- 
rias : et accepi non resignatam prorsus, sed signo ita luxato et 
obacurato vt facile esset deprehenderc fuisse apertam in via. De 
Ciuitate Augustini gaudeo seorsim edi, et habeo tibi ingentem 
gratiam qui hoc curaris. Sed velim etiam et cum reliquis Augustini 5 
operibus excudatur, ne desit hoc membrum corpori suo ; quocl credo 
Frobenium facturum, vt et separatim aliquot et coniunctim aliquot 
imprimat. Voluissem lectis nonnullis paginis in iis libris quos misi, 
iudicium ad me sententiamque tuam perscripsisses, vt scissem quid 
vitandum mihi, quid sequendum, quid tenendum esset ; ego enim in 10 
hoc opere breuitate, quantum potui, studui placere. Incurrerunt 
quidam loci in quibus id praestari non potuit, vt quum erant res 
non admodum theologis nostris cognitae ; sicut historiae, fabulae, 
philosophica, praecipue Platonica. Ideo in octauo et decimo libris 
longior fui forsan quam oportebat ; tum vt recondita illis aperirem 15 
et proferrem, tum vt Platonica prorsus non ignorarent, viderentque 
haec nihil Aristotelicis cedere, et inciperent alios quoque magnos 
authores velle cognoscere. 

Nec tamen omnia conieci quae potuissem. Multo plura praeter- 
misi quam attuli. In ahis libris facile institutam seruaui breuitatem, 20 
quoniam historiae ex sacris libris petitae notiores sunt, etiam vulgo, 
quam vt debeant f usius explicari ; et theologica argumenta non sum 
multis executus, — attigisse contentus, alioqui nullus fuisset modus, 
Nec gloriae tam seruiui quam forsan putas ; etsi nonnihil quoque 
est ei datum. Sed neque temjjus neque operis ratio magnopere me de 25 
gloria siuerunt eogitare ; ]3lus enim voluissem temporis ad opus 
quod totum aurae tribueretur et nomini. Deinde nescio quo pacto 
commentarii, nisi sint in sacras literas, non habent genium illum 
qui magnum excitare nomen possit. Opus ingentis gloriae <si> 
totum futurum est authoris ipsius, non debet in alium scribi. Verum 30 
ita est a nobis, quantum licuit, elaboratum, vt non diffidam fore 
quin lector me et tibi, quo authoro opus suscepi, et Augustino et 
gloriae seruire voluisse cognoscat. Quae iocatus sum in interpretem, 
Ti. n Lond. : hrcuilati /?. 13. 13: nostis a. 

I. Epistolam] Doubtless answering de Ciuitate Dei scriberc, magno fastidio 
Ep. 1256 : it is not extant. operam mcam tanquam inutilem pror- 

3. Do Ciuitato] See Ep. 1309. sua vanamquo aspeniatus est. " Et 

4. scorsim] Without waiting for tho quid " inquit " opus est libris illis illu- 
rest of Eracmus' edition of Augustine : stratore, plus satis ex se perspicuia ct 
which did not appoar till 1529. Cf. claris ? " te felicem, quif?quis es, cui 
Ep. 1256. 137-42. tam aperti facilesque sunt hi de Ciuitate 

II. breuitate] In accordance with Dci libri! Caetcrum mirari qui au- 
counscl from Erasmus : sco Ep. 1531. diebant vel ingenium hominis vol erudi- 

33. Quao iocatus sum] The story told tionom, vel corto impudontiam. — nam 

in Vivos' prefaoe to tho reader (C. D., imperitissimo loquobatur, et reruni 

fo. aa') : ' Proxime quidam Tlieologiao omnium voterum erat omnino expors 

Licontiatus, quum audisset me in libro ac rudis ; rogauitque ex hiis qui 


non omisi ; et alioqui in praefatione, etiamsi non monuisses, 

35 erat animus ostendere cuiusmodi homines in Augustinum scri- 
psissent : idque faciam et propinabo illos lcctori bellissime ridendos. 
Tum in opere ipso interspergo velut flosculos ex eorum commentariis 
et Passauantii additionibus, quorum lector suaui odore reficiatur 
minusque sentiat viae molestiam. 

40 Ex iis quae nunc mitto, cognosces quam ego illorum inuidiam 
metuam. Vitam Augustini mallem ijDse adderes ; nam ego non 
confido me eo iudicio eam coUecturum quo tu soles omnia ; et 
iniuriam fecero Sancto si, quid tu de illo esses scripturus, ipse scribe- 
rem, ineptiisque meis in caussa forem quo minus vita illius eloquentia 

45 tua illustrata veniret ad posteros. Ego vero te potius rogo atque 
hortor vt eam scribas. Mitto hic decem libros ab octauo ad dccimum- 
septimum ; reliquos quinque sub Pascha, aut paulopost missurus. 
Confecti sunt maxima ex parte. Nunc recognosco, et in chartam 
mundiorem describendos statim curabo. Autographum seruabitur 

50 apud me in sanctuariis ; neque enim nescio quam a me damnose 
peccaretur Frobenio, si cui facerem copiam. Sed velim quoque vt is 
vicissim neminem admittat ad lectionem eorum quae excuderit, prius 
quam absoluerit totum opus : nec id dico sine magna caussa. Video 
te semper omnia vitae tuae praesidia in innocentia ponere ; qua vna 

55 fretus magnus ille orator, et in reipublicae procellas tempestatesquo 
ingressus, facile se simultates omnes contemnere profitebatur. Et 
profecto fieri aliter nequit quominus Deus tibi bene velit, vt qui 
cogitas non esse hanc aeui nostri breuitatem dignam vt ob eam 
tuendam tumultus et tragoedias excitemus. 

60 De Aleandro non dubito ita esse vt scribis ; tametsi ipse cum 
Leodio rediret Bruxellam, iurarit mihi se dignitatem tuam apud 

42. me eo sm^st : meo c 52. excuderet Lowd. 

audierant vnus cur sic cxistimaret, (see Brit. Mus. Cataloguo). Vivcs 

quum essent tot historiae, tot fabulae, speaks of his work with diedain : 

tot pMlosophica, tot geographica, tot describing him {0. D., fo. aa') as ' quem 

mathematica. " Quid " inquit " Ula nomen ipsum indicat fuisse scurram 

ad theologum ? " Deinde " Sint a vel aliquem festiuum, qui sodalitium totum 

b, non sum soUicitus ".' oblectabat : cui, vt credo, per iocum 

T,^. cuiusmodi homines] Vives' essay lusumque nomen Passauant est a reli- 

' De veteribus interpretibus ' (C. D., quis fratribus inditum '. Again in 

f°. aa* v" ; cf. Ep. 1303. 3n) was a a note (p. 434; on xiv. 18): ' Multis 

reply to the Dorainicans who repre- libris nihil locutus Passauant, nunc 

sentcd that in view of the work of tandem inquit, " Quis fuerit iste 

members of their own Order it was quidam, expositor non dicit, nec ego 

superfluous for him to edit the De Civ. seio ". . . . Quanto satius fuisset, Passa- 

Dei. It pours scom on their commen- uant, admonitum te a nomine tuo, 

tators, Thos. de Wallevs (Ep. 843. vlterius esse progressum, neque hic 

596n), Nic. Trivet of Oxford (11328), sistero'. 

and Passauantius (1. ^Sn). See Quetif and Echard, Script. Ord. 

38. Passauantii] See Ep. 531. I52n. Praed. i (171 9), 645,6. 

Besides the Specchio there ment^oned, 47. Pascha] 20 April 1522. 

Passavanti wrote notes on Aug. Ciu. 55. orator] The reference is perhaps 

Dei, in the form of additions to the to Cic. Mil. 5. 

commentaries of Thos. de Walleys 61. Leodio] I can find no other trace 

(1. 35n), with which they are printed, of this visit of Aleander. It was pre- 

Lyons, j. Sacon, 15 Oct. 1520 : perhaps sumably after Eiasmus' departure on 

also the Italian translation of the Ciu. 28 Oct. (Ep. 1242 introd.) ; and before 

Dic, Floreuce, A. Miscomiui, (a. 1483) 19 Feb. (cf. Al. E. i. 52, ii. 109). 


magnate3 omnes semper esse tutatum. Xunc ad Hispaniam cucurrit 
ad nouum Pontificem : de quo omnes optima et maxima sperant 
atque ominantur ; faxit Christus vt is creatus sit in remedium 
tantorum malorum Ecclesiae suae. Quod istic metuunt tibi amici 65 
ne aliqui stringant in te styli aciem, hoc, vt Cicero respondit, bene- 
ficium est. Quid enim amplius et copiosius quam Erasmo et pro 
Erasmo dicere ? quam facilis et quam non vera modo, sed etiam 
verisimilis, est defensio innocentiae ! tu quam vitam conscientiae 
tuae, maximo rerum omnium testi, approbas, diffides te afiis appro- 7° 
baturum, vel inimico iudici, vt iUe Scipio ? 

De monacho nigro doleo te tam sero in sententiam meam venisse : 
illud verissimum est, vitandum amicum qui obe&se potest, prodesse 
non potest. Stunicam longas in te parare et atroces inuectiuas 
narrauit mihi Vergara, recitauitque illius epistolam missam ad se 75 
Roma, qua id se facturum minatur. Epistola est Hispane scripta, 
qua respondet literis Vergarae Latinis ; nam id miratur Vergara, 
illum vulgari sermone rescribere Latino. Talem epistolam nec 
Thraso nec Pyrgopolynices scripsissent. Nondum cum ahquo 
Hispano de Stunica sum collocutus, quin odisse se illius mores dicat, 80 
arrogantiam, iactantiam, maledicentiam, inuidentiam supra quam 
explicari possit et credi. Scripsit etiam virulentissimum librum in 
Fabrum ; is Hber animos multorum irritauit, alienauitque ab eo 
amicos plerosque. Quin et aiunt illum non posse pati ahquos esse 
inter se amico animo ; laborare semper et amiiti vt eos non tantum 85 
disiungat, sed etiam committat. Hoc dixerunt mihi, quos ipse ex 
coniunctissimis infestissimos inimicos reddiderat. Megaeram dicas, 
non hominem. Ab huiusmodi moribus praedito magna laus est 
vituperari, cui placere nemo possit sine suspicione simiUtudinis 
morum. 90 

Mihi vnicus ille versiculus venit in mentem, quo te cohorter, 

Tu ne cede malis, sed contra audentior ito. 

Forsan longe aUter dicerem, si istic essem ; sed tamen non 
suademus quod nos faceremus in simiH rerum statu coUo- 
cati, sed quid faciendum esset. Peracta tibi est maiore ex part€!95 
vitae fabula. Quod superest, plausui da totum, non spectantium 
modo et praesentium, sed Christi, cui tot labores sunt tibi desudati, 
sed conscientiae tuae ; et si quid spectantibus quoque tribuis, 
posterorum potius quam praesentium. IIU enim sublata inuidia 
caeterisque affectibus purum te verumque Erasmum considerabunt, 100 
74. Y)a,Ta,Ti Lond. 80. seaLond.: om. &. 100. caeterisque a : certisque Lo?i<3?. 

62. ad Hispaniara] Aleander was ac- 75. Vergara] See Ep. i^^jintrod. 

companying Charles' ambassador, La epistolam] dated 9 Jan. 1522 : see 

Chaulx, to tho new Pope, Adrian vi. App. 15. 

Ho was at Calais, 23 Feb., waiting to 82. in Fabrum] Annotationes contra 

embark (Al. E. i. 52, ii. 109) ; had not lacobmn Fabrum Stapulen., Alcala, 

got further than PlvTnouth by 24 A. G. Brocario, 1519 : opening with an 

(March) (Al. E. ii. iio) ; and reached Antapohgia qua aduersus LF.S. edi- 

Saragossa on 24 April (Al. E. i. 53). tionem hanc vulgatam Apostolicarum 

66. Cicero] P^i7. 2. 2. Epistolarum qua Ecdesia vtitui , eain esse 

71. Scipio] Cf. Cic. de Orat. 2. 285. quam diuus Hieronymus recognouit ac 

72. monacho nigro] Perhaps John Grece fidei reddidit. euidentisaimis probal 
Faber, theDominican (see Ep. 1 149) : for argumentis. 

wlioiu Kra.smu.s"admiiiitionsooii coolcd. 92. Tu nc] Verg. Aen, 6. 95. 


reddentque meritas tibi laudes, tanto copiosius quanto iniquiores 
tibi tui seculi homines fuerunt, virtusque tua minus est ab iis cognita 
inter quos versabatur ; quod Socrati videmus contigisse. Rogo te 
etiam atque etiam ne te afflictes ; cogitesque, si te vnum spectes 

105 gloriamque tuam, te satis vixisse, et interesse iam tuae posteritati. 
Arguere enim ex nonnullorum bonorum iudiciis potes, qualis de te 
apud nascituros populos futurus ost sermo. Quod si reputes, pro 
lucro deputabis id quod posthac viues, viuesque securus et laetus ; 
atque id demum erit viuere sine anxietate, sine solicitudine ; 

iiofacietque te aetas tua multis canis munita multorum latrantium 
contemptorem. Et ipse velut fatis exemptus et in excelso quodam 
existimationis bonorum hominum positus loco, infra te videbis 

Sed ego iam incipio obliuisci ad quem scribo. Credo te accepturum 

115 a Moro literas per Clementem ; qui his proximis diebus profectus 
est in Italiam, transiturus Basileam, vt dicebat. Postremis ad me 
literis Morus nihil do morbo suo pcribit. Credo reualuisse ; nam 
prioribus iam se conualescere significabat. Initio quadragesimae 
veni Brugas, quod quadragesima LouaniensLs incommoda mihi est 

120 semper in oppido tam mediterraneo ; vbi pisces nec edimus nisi iam 
putres, et non ad stomachum meum paratos. Paucis antequam 
venirem diebus obierat nobis Petrus Laurinus, quod dohii haud sane 
mediocriter. Decanus te salutat, qui superiore hebdomade profectus 
est Bruxellam : narrauitque mihi salutari te ab Abbate S. Bauonis 

125 Gandensis, qui hisce Calendis lanuar. parauit tibi in aduentum 
tuum strenas aureas, nescio quid rerum, pecimiam credo. De Ferdi- 
nando nihil adhuc procedit, et vt lente ac frigide id ambio, nescio an 

Dux Albae offerebat non contemnendam prorsus conditionem, si 

130 per Fratres rescire licuisset ; cupiebat enim ille impense nepotes illos 
suos, quos habet in Hispania ex primogenito filio, a me erudiri. 
Cumque ageret de mittendo ad me cubiculario quodam suo, qui rem 
mecum transigeret offerretque ducentos aureos ducatos annuos 
mercedis nomine, interuenit Frater quidam Dominicanus rogatque 

135 Ducem ecquid Louanium mandet ? se postridie iturum eo. ' Nihil ' 
inquit Dux, ' opportunius. Quaeso te, loquere cum Viue, et ex eo 
cognosce an vellet hac mercede instituere nepotes meos ' ; et simul 

125. lanuariia ^. 131. Lond. : primogenio a. 

115. literas] Not extant : nor the two Erasmus had doubtless known Peter 

letters to Vives (11. 118, 116). at Bologna in 1506-7 : cf. Ep. 201. 2n. 

Clementem] Cf. Ep. 1256. 122. 124. Abbate] Hugenoys:seeEp.i2i4. 

118. quadragesimae] 5 Mar.-ig Apr. 126. Ferdinando] Cf. Ep. 1256. 65^. 

122. Petrus] Next bom brother of 129. Dux Albae] See Ep. 1256. 32^. 

Marcus Laurinus, the dean of St. Dona- 1 30. per Fratres] For other opposition 

tian's at Bruges. From the family to Vive: by the Dominicans see 1. 35^. 

monument erected by his children in nepotes] By his eldest son Garcia, 

St. Donatian's the dates of his life can who had been killed in 15 12 fighting 

be calculated as 7 Dec. 1489 — 27 Feb. against the Moors, the Duke had two 

152^: see J. Gailliard, /nscr. /wra^r. de grandsons. The elder, Femando Al- 

Zai^Tanrfre, i86i,i, pp. 159, 60. Agenea- varez (1508 — 12 Jan. 1582), grew up to 

logical table printed at p. 338 of MSH. be notorious in history as the scourge 

1892, states that his wife was Elizabeth of the Netherlands ; the younger, 

DoncheorDouche(i498 — 2oAug. 1549), Bemardino, died at Palermo in 1535, 

who remarried with Com. Sceppems. returning from the Tunis oampaign. 


nobilis quidam Bertrandus, is qui to Andrelaci inuisit, dat ei literas 
ad me, quibus certior de toto negocio fiebam. Venit Frater Loua- 
nium, colloquitur mecum plus decies ; nec de Duce verbum vllum, 140 
nec literas Bertrandi reddit. Dux vbi me videt cunctari, aut admoni- 
tus forsan a Fratre me recusare, praeficit iam hinc pueris Seuerum 
monachum. Ignarus ego harum rerum omnium venio Bruxellam ; 
ibi expostulat Bertrandus quod epistolae suae nihil responderim. 
' Cui, malum,' inquam, ' epistolae ? ' ' Serio ' inquit, ' cui epistolae ?' i45 
' Serio ' inquam. Tunc narrat multis praesentibus rem ordine. 
Quorum plerique affirmabant se interfuisse cum Dux illa mandaret 
Fratri ; se dolere impendio quod conditionem sim aspornatus ; fuisse 
futurumvt nusquam magisex animi mihi meisententiavixissemquam 
secum, hoc est cum hominibus mei amantissimis ; iam integrum non 150 
esse mutari, quod inter Ducem et Seuerum conuenisset. ' Bona ' 
inquam, ' verba ! Ego scilicet aliquid aspernarer quod mihi a Duce 
offerretur ? cum semper auidissime quaesierim occasionem aliquam 
ostendendi quam essem animo in Ducis obsequium propensissimo.' 
Agere me illis gratias de eiusmodi in me animis, et non tam aegreferre i5S 
interceptam eam conditionem quam animum sceleratum Fratris. 
Et haec patimur a Fratribus ; quid f acturi ab alienis ? iam non 
contenti eruditionem impetere, etiam in fortunas nostras inuadunt. 
Deus ipse vindex erit. Vale etiam atque etiam, mi praeceptor. 

Brugis, Cal. Aprilis 1522. '6° 

i242,3j272. From Stanislaus Turzo. 

De puritate p. 97. (Kremsier ?) 

N. p. 1103 : Lond. xxvii. 32 : LB. 620. 10 April 1522. 

[The place-date can be assigned with probability from BRE. 223. At Kremsier, 
22 ms. s. of Olmutz, the bishops had a summer residence ; cf. Lond. xxvii. n, 
LB. 1229, of 8 Aug. 1532. Tlie present episcopal palace there contams a library 
and collections,] 


ROT. S. D. 

NoN possum non confiteri, mi doctiss. Erasme, incredibili me 
cumulari tum voluptate tum gaudio, quoties in mentem yenit — 
venit autem saepissime — tuae erga me eximiae caritatis beneficium ; 
in quo tam benigne te exhibes vt me eundem in sinum tuum dulcis- 
simura recipias, quo germanum meum Episcopum Vuratislauien., s 
morte mihi nimis matura creptum, sancte et amanter complexus 
fueras ; quemadmodum literae tuae candidissime ad me recens 
scriptae abunde testificantur. Quas ego tanti estimo vt nullum 
munus, quantumuis pretiosum, magis. Nam quid mihi carius 
obuenire iJotuit quam vt me ille magnus seculo nostro Erasmus, ille 10 
adeo Erasmus omnium disciplinarum linguae vtriusque sine vlla 

14^. a Lond. : cpistolis suis ;8. 

1271. 138. Bertrandus] Unknown to i^Oct.: seeEpp. 1208, 1221, 1232, 1239. 

me. 142. Souerum] See Ep. ii6g. 27^, 

Andrelaci] Tbo dates of Erasmus' and Rcv. Hispaniqm, viii, 1901, pp. 249- 

viflits to Anderlocht, as indicated by hia 50. 

lotters, are 31 May — 5 July, 31 Aug.- 1272. 5. Vuratislauicn.] SeeEp. 850. 


exceptione facile princeps, in amorom suum volens ac lubens admise- 
rit ? nulla plane mei noticia, nullo etiam digno officio praecedentibus, 
sed sola Casparis Velii persuasiuncula motus, aut verius ingenita 

15 illa humanitate sua, qua ex aequo pene in omnes bonis literis 
deditos vtitur. Quid igitur non gestiam, quid mihi ipsi ncm magno- 
pere gratuler, tantum boni quantum nunquam meruerim sponte 
euenisse ? 

lamdudum certe ego Erasmum, quasi numen quoddam coelitus 

20 nobis missum, colo, obseruo, admiror. Et quoquo proficiscor, 
comitem semper ad latus habeo, vt cuius doctiss<(imis) pariter et 
sanctiss<(imis> lucubratiunculis non doctior solum sed etiam quotidie 
melior fio, Nunc vero postquam ad illa omnia amor quoque mutuus 
accessit, sic me maximus ille Seruator noster saluum esse velit, vt 

25 nesciam vUis verbis quantum gaudeam, quantum nomini tuo 
faueam, exprimere. Vei-um hoc tamen petere non omittam (scis 
enim quantum soUicitus est amor), ne me per obliuionem ex tuo sinu 
dimittas ; vicissim ego diligentem charitate complectar immortali, 
faciamque promptissime, tui nominis gratia, omnia quae gratus 

30 quisquam et amori constans facere posset ac debet. Casparem 
nostrum Velium, mihi iam olini diu ob ingenium literasque et ob 
multa item officia vnice conimendatum, cum tu quoque coramenda- 
tione diligenti prosequeris, adiiciam libenter ad priora corolarium, 
vt intelhgat quam non steriUs fuerit tam magni et grauissimi viri 

35 comraendatio. 

Mitto in praesentia araplitudini tuae exiguum pignus meae erga te 
obseruantiae, quod pro tua humanitate grato accipies anirao, noniis- 
mata videlicet quatuor aurea, bonorum Iraperatorura. Sic enira 
accepi, te plurimura eiusmodi rebus, ex vetustate nobis relictis, 

40 oblectari. Si quid praeterea est in quo tuae charitati gratificari 
possem, exige, aut fac vt intelligam, et factum puta. Vale feliciter. 
Datum X. Aprilis m. d. xxn. 

1273. To Peter Ruiz de la Mota. 

Opus Epistolarum p. 720. Baslc. 

N. p. 686 : Lond. xix. 108 : LB. 621. 21 April 1522. 

[Probably a response to the compliment paid in Ep. 1269. 14-15: in spite of 
the suspicion expressed in Epp. 1268. 69-70, 1302. No doubt answered by the 
letter mentioned in Epp. 1299, 1300, 1331, 1342. The dates are sufficiently 
confirmed by the reference to Adrian vi as tlie new Pope, and by the coincidence 
of the two final petitions with those in Ep. 1276. 

Peter Ruiz de la Mota (fc. 19 Sept. 1522) of Burgos was at this time one of 
the leading personages in Charles' court. From being court-preacher to the 
Archduke Pliilip he entered Maximihan's service and became Imperial Secretary 
and Councillor. In those early years, perhaps c. 1506, he was introduced at 
Strasburg to Wimpfeling : for whom thenceforward he entertained high regard. 
In consequence Spiegel in 1514 dedicated to him Wimpfeling's autobiographical 
Expurgatio (see Ep. 224 introd.). From 1507 onwards he appears as passing 
frequently between Margaret and Maximihan (see their Correspotidance, ed. 
E. Le Glay, 1839); and he was employed ou embassies of importance, to France 

24. noster om. N. 25. gaudeam, quantum om. N. 

27. sollicitus] Cf. Ov. Her. i. 12. 

37. nomismata] Cf. Epp. 1137. 59^, 1145. iSn, 1316. 390. 


in 1510, to England in 1512, 1514, 1521. In 1511 he was appointed chaplain and 
almoner to Prince Charles (Julius Chifletius, Aula sacra principum Belgii, 1650, 
PP- 39» 56) ; and as the boy grew up, de la Mota's influence ovcr him steadily 
increased. In March 15 16 A. Manrique, writing to Ximenes, praises de la Mota'8 
capacity and fidelity : see Gachard in Compte-rendu des seances de la coimnission 
roT/ale d'histoire,JiiussG[s, x(i845),pp. I9>20, 32. About July 1516 (Brewer ii. 2166 ; 
cf. Mart. E. 576) he received the see of Badajoz, following Manrique ; and he 
accompanied Charles to Spain in Sept. 1517 (Gachard iii. 47). Before June 1520 
(Brewer iii. 866) he was translated to Palencia ; in Sept. 1521 Leo x promised 
to make him cardinal (ibid. 1601 ) ; and just now there was talk of his supplanting 
Philibert Naturel (Ep. 178. 42^) as Chancellor of the Golden Fleece (de Reiffen- 
berg, p. 356). In the summer of 1522 he again went with Charles to Spain ; and 
was in hopes of receiving the vacant archbishopric of Toledo (Quintanilla, Archetypo 
de Virtudes . . . F. Ximenez de Cisneros, 1653, p. 258). His power at that time is 
shown by conversations reported by the Venetian ambassador in England (Brown 
iii. 447, 465). Shortly after Charles landed at Santander, de la Mota fell ill 
(c. 28 July : Gachard ii. 66), and had to be left behind He lingered for some weeks 
at Reynosa ; but the news of his death reached Valladolid on 20 Sept. : see the 
letters of Martin de Salinas, printed by A. Rodriguez Villa in Boletin de la real acad. 
de la hisL, Madrid, xliii (1903), pp. 11, 16, 40, 48, 50, 54. 

George Sauromanus (Ep. 1342. 323^) dedicated to him Hispaniae Consolatw, 
s. I. et a., condoling with Spain on its king's retum to the Netherlands ; with 
a preface dated Aug. 1520, Louvain. See also Bergenroth ; Henne ; Le Glay. 

In the interval between Epp. 1268 and 1273 may be placed Erasmus' visit to 
Schlettstadt, wliich is described in Epp. 1302 and 1342. 300 seq.(cf. Ep. 1285. 3-4,8). 
His purpose was to joumey to Brabant and pay his court before the Emperor's 
departure to Spain (cf. Ep. 1269. iin) : also to arrange in person, as Iie had been 
advised (Ep. 1254. 20-1), for the ])ayments of his two pensions (Epp. 1245, 1273. 
44n). Travelling down the Rhine he stopped two days with Gallinarius at Breisach 
(cf. Ep. 1307. m) to rest, and then struggled on to Schlettstadt, where for four days 
he was thc guest of Beatus Rhenanus. But it was now evident that he was unequal 
to the f atigue of so long a j oumey, especially in a sudden burst of warm spring weather. 
So he turned round, and after resting again with Gallinarius, niade his waj' back 
to Basle : whence he dispatched HUary Bertulphus c. 23 April with a packet of 
letters (Epp. 1273-6, and no doubt many others : cf. Ep. 1281. 23-5, 81-2) to carry 
tho adieux (cf. Ep. 1302. 48) he had thought it proper to make, if possible, in person. 
Epp. 1275. 74-5, 1276. 4, 1281. 25-7 show that he did not altogether abandon the 
design of making the joumey, even after his return : which is an indication of 
the importance he attached to the fulfilment of his court obligations.] 


Reverende Praesul, quod apud Caesarem tuae vocis testimonio 
tara canclide et defenderis et ornaris Erasmum, hoc mihi fuit gratius, 
quod ct praeter spem obtigit et moritum. Scd interim nostra qui 
libros aedimus, nihilo melior est conditio quam olim fuit histrionum, 
qui in prosceniis fabulam agebant populo. IlHs erat ediscenda 5 
fabula, meditanda actio, nihil non faciendum, vti theatro satisface- 
rent : populo, inquara, illi promiscuo, vere beluae multorum capitum, 
in quo paucis cadem placcnt, ncc iisdera scmper cadera ; dcnique 
cuius raagna pars studio potiusquara iudicio ducitur. Ab horura 
polhce pendet raiser ille saltator ; adorat plebeculara, et quura nihil 10 
non fecerit, feUx sibi videtur si irapetrauit vt stet fabula. Quod si 
exsibilatur, arbor quaercnda suspendio. Sano dc libris nec minus 
varia nec minus morosa iudicia, ncc minus corrupta studiis. Hoc 
nomine nostra sors iniquior, quod hacc damus nostro sumptu, quum 
histrionibus sua fuerit raerces. Et iUi, si non succedat saltatio, 15 
tantura ridicuU sunt : nos, si dispUccraus, haeretici. 

Mihi sane studio f uit non tam placcre quam prodesse omnibus. Et 


succedebat, ni haec noui Euangelii tragoedia intercurrisset, quae 
miro quodam orbis penc totius fauore coepta est agi, sed actibus 

20 semper deterioribus in tumultuosam ac rabiosam catastrophen exiit : 
mihi primus statim ingressus displicuit, vel ob hoc quod viderem in 
seditionem exituram. Ego vero veritatem seditiosam nunquam 
probaui, tantum abest vt haeresim. Et tamen simt isthic qui 
reclamante ipsorum conscientia me faciant Lutheranum ; nimirum 

25 illud agentes, vt me suis odiis volentem nolentem protrudant in 
castra Lutheri. Me vero ab Ecclesiae Catholicae consortio nec mors 
distrahet nec vita. Quam sim Lutheranus, ipsi Lutherani declarant, 
qui me publicis conuiciis ac libellis dentatis fortiter impetunt. Nolim 
autem hoc laudis ferre, quod a Luthero desciuerim : habear et nunc 

30 Lutheranus, si vnquam fui. Quanquam initio monachorum quorun- 
dam seditiosi clamores mihi non probabantur : qui non solum in 
Lutherum muliebribus conuiciis debacchabantur, verum etiam in 
linguas, in omnes bonas litteras inuehebantur ; me vero nominatim 
in publicis concionibus impudentissime lacerabant. 

35 Noui Pontificis docta prudentia et prouida sinceritas, simulque 
diuinus quidam nostri Caesaris animus me in summam spem vocat, 
fore vt haec pestis sic tollatur ne quando possit reuiuiscere. Id fiet si 
radices amputentur, vnde hoc mali toties repullulat. Quarum vna 
est odium Romanae Curiae, cuius auaricia ac tjTannis iam coeperat 

40 esse intolerabUis. Et aliquot humanae constitutiones, quibus 
Christiani populi libertas grauari videbatur. His omnibus citra 
tumultum orbis Caesaris autoritas et noui Pontificis integritas facile 
medebitur, Ego tametsi nihil sum, tamen pro mea virili non desum 
neque deero officio meo. Tantum Caesaris clementia iubeat salarium 

45 meum esse perpetuum, atque aduersus quorundam odium sartam 
tectamque meam existimationem curet : efficiam vt illam non 
poeniteat huius consiliarii. Bene valeat tua synceritas, cui hunc 
hominem, quantulus quantulus est, totum dedico. 
Basileae, postrid. Paschae. Anno. m. d. xxn. 

1274. To Loms Coronel. 

Opus Epistolarum p. 727. Basle. 

N. p. 693 : Lond. xix. 114 : LB. 622. 21 April 1522. 

[The year-date is adequately confirmed by the mention of the Paraphrase on 
Matthew (Ep. 1255) and of Charles' approaching retum to Spain. 

Louis Nuiiez Coronel of Segovia was a theologian who had entered the world 
of affairs. He and his younger brother Antony, after studying for some j-ears at 
Salamanca, were sent by their eldest brother, Francis Ferdinand, c. 1500, to 
Paris. They joined the College of Montaigu, where they were pupils of the 
celebrated Scottish logician, John Major. Antony took his degree from there ; 
but Louis tumed to theology, and entered the Sorbonne in 1 504, becoming Fellow 
in 1509 (Paris MS. Arsenale 102 1) and Doctor in 15 14. During this period he 
published Tractatits Syllogismorum, Paris, J. Barbier, 4 Feb. 150J; and Physice 
perscrutationes, ibid., (c. 1511), in which at one point (bk. vii) iie criticizes the 
theories of Roger Bacon about the tides. For this time see the prefaces to his own 

36. diuinus] For this epithet cf. Epp. 1276. 6-7, 1278. i^n, 1287. 26-33, I303- 

215. 5, 221. 26, 574. 63. 54n, 1319. 18, 1342. 87-8. 

44. clementia] It had recently been 45. quorundam] Cf. Ep. 1274. 51. 

expressed in Ep. 1270. 47. consiliarii] See Ep. 370. i8n. 

salarium] Cf. Epp. 1275. 51, 49. Paschae] 20 April. 


and his brother'8 numerous books ; and to John Majoi's Opera, Paris, J. Barbier, 
20 June 1 506. 

The brothers were still in Paris in 1517 (VE. 92) ; but L. Marineus, De rebus 
Hispaniae, Alcala, M. de Eguia, July 1530, f. 167, in a notice of them (withdrawn 
with the rest of the section de viris illustribus in the edition of May 1533), states 
that when Charles, as Emperor, went to Germany <in 1520), he summoned them to 
him as councillors and court preachers, and that they became confessors to many of 
his nobles. Between 15 Dec. 1521 and 8 May 1522 Louis was frequently employed 
by Hulst (Ep. 1345. 39n) to assist in the work of the Inquisition at Brussels ; 
and then till 3 June at Ghent, Bruges, and Antwerp (Fredericq v. 263). He was 
thus by now a person of importance (cf. Ep. 128 1. 31-3, 41-54), and was perhaps 
already secretary to Alfonso Manrique, bp. of Cordova and Charles' grand chaplain 
(cf. Brewer iii, pp. 968,9) : a position which he is known to have held later when 
Manrique became Abp. of Seville (cf. two letters from him to A. Valdes, printed 
by Caballero, pp. 329-31 ; and the preface to Vives' De Pacifieatione, Antwerp, 
M. Hdlen, 1529). Bergenroth (iii. i. 426) mentions ecclesiastical provision for 
him in 1526, in the abbey of San Isidro at Leon. In 1525 (Ep. 1581) and again 
in 1527-8, when Erasmus was persistently attacked in Spain, Coronel, who had 
already a high regard for him (cf. Ep. 1281. 44-54), proved a strong champion. 
By Diego Gracian of Alderete, who renewed acquaintance with him at Burgos 
in Oct. 1527, he was considered the first theologian in Spain (Alva MS., Madnd, 
ff. 7 vo, 13 v"). He was still living in the early part of 1530 (Lond. xxv. 25, 
LB. 1104); but when Marineus wrote, he was perhaps dead. 

A letter to him from Ant. Guevara, 8 May 1523, Medina del Campo, is included 
in the latter's Epistolas familiares, Antwerp, 1562, i, ff. 201,2 ; and another from 
Alf. Femandez, Archdeacon of Alcor, 10 Sept. (1526), Palencia, about an attack 
on a Spanish version of Erasmus' Enchiridion, is printed by E. Boehmer from 
the Burscher coUection at Leipzig, in Jh. f. romanische u. englische Literatur, iv 
(1862), pp. 159-61. 

See P. Feret, La Facvlti de Theologie de Paris, ii (1901), p. 65.] 


Vni eximie, Lodouieus Viues mihi tuas virtutes obiter denarrans 
nonnihil accenderat animum meum cupiditate amicitiae tecum 
ineundae ; sed hanc scintillam Lodouicus Berus vehementer exci- 
tauit, plenis, vt aiunt, tibiis magnoque affectu depingens mihi felix 
istud ingenium tuum, non solum in litteris theologicis absolutum, 5 
verum etiam in disciplinis mathematicis eleganter excultum. Nunc 
vero rarus quidam animi tui candor et erga me nihili hominem 
studium plane Christianum ex Guidonis Morilloni litteris cognitum 
ac perspectura fuit ; vt maiorem in modum doleam me mihi talem 
amicum ante profectionem meam non aliquo saltem pacto conciliasse. 10 
Gestiebat animus isthuc aduolare ante Caesaris profectionem. Con- 
tempsissem valetudinem sic crebris morbis nuper afflictam vt 
aegre vitam sustineam ; contempsissem itineris magnitudinem ; 
neglexissem studiorum labores qui nunc in manibus meis sunt ac 

I. Viues] In his notes to Augustine, quid est operis a nobis elaboratur, 

Ciu. Dei, Sept. 1522 (p. 411 : on xiii seruiret '. 

24), which muat just have reached 3. Berus] He must have known 

Erasmus (Ep. 1271. 46-7) Coronel is Coronel at the Sorboime : cf. Ep. 413. 

thanked f or tho loan of tho first volume 1 1 n. 

of the Complutonsian Polyglott (cf. 8. litteris] Not extant : probably 

Ep. 1213. 82n) : ' Horum Penta- contemporary with Ep. 1270. 

teuchum accommodauit mihi eximius 10. profectioncm meam] See Ep. 

sui ordinis homo Ludouicus Coronellus 1242 introd. 

thoologus, passusque est so libro in 11. Caesaris] to Spain in May . 

prirais sibi nocessario tamdiu carcro, 12. morbis] See Ep. 1248. lon. 

dum publicao vtilitati, cui hoc quic- 14. studiorum labores] Seo Ep. 1294. 




15 praelis Frobenianis excuduntur ; conterapsissem et alias causas 
quasdam haud quaquam contemnendas. Sed in primis terrebat 
me iter, nunc solito magis infame latrociniis. lam crebro feliciter 
transcurri. Quod si quid accideret, actum esset de Erasmo. 

De praef atione ac Paraphrasi quod tam amanter admones, summam 

2ohabeo gratiam. Praefationem neglectim adieci, in gratiam tjqoo- 
graphi ; qui querebatur vacaturas aliquot pagellas, ni adiecissem 
aliquid nugarum. Qualis qualis tamen est, meus est foetus vel, si 
mauis, aborsus. Non oportet sic execrari haeresim vllam vt huius 
odio non ausimus admonere quae recta sunt. Neque enim Hierony- 

25 mus ideo veretur efferre laudibus virginitatem, quod Marcionitae 
damnarint nuptias ; nec ideo non suadet monogamiam, quod 
digamiam damnarit TertuUianus. Si periculum est Euangclia vulgo 
legi, quur in vulgatissima lingua prodiderunt Apostoli ? Nec arbitror 
quicquam esse periculi, si laici sic legant sacros libros quemad- 

30 modum illic praescribo. Quid Lutherus doceat nescio ; Paraphrasira 
in Matthaeura magis ex autoritate Matthaei Cardinalis Sedunensis 
suscepi quam ex meo iudicio : quod in praefatione non dissimulo. 
In Apostolicis Epistolis si tuo iudicio magis satisfacio, argumentum 
in causa est potiua quam ego. In metaphrasi sensus bona fide 

im. Besides the works inentioned 
there, Erasraus composed just at this 
time an Epistola apologetica de inter- 
dicto esu carnium deque similibus 
hominum constitutionihus, addressed to 
the Bp. of Basle (Ep. 598) 21 April, and 
printed by Frobcn, with another Avo- 
logia (see Ep. 1277. 22n), 6 Aug. 1522. 
It is of interest as containing a few 
practical proposals for reform, which 
in view of the hostility they were sure 
to arouse from the orthodox, evince 
some courage : (i) fewer saints' days 
(cf. Ep. 1039. 180-93), (2) liberty to 
priests to marry, (3) greater freedom 
in the matter of eating and fasting 
(cf. Ep. 916. 143-8, 244-54). ^^^*- 
at the same time he wished to safe- 
guard the authority of the bishops. 

The Epistola was quickly circulated 
in ms. : a copy reached Botzheim at 
Constance early in July (VE. 317). In 
Ep. 1581, and in some scholia added to 
the Epistola in a Froben edition of 1532, 
p. 132, but not reprinted in his collected 
Opera, Erasmus states that he published 
it at the Bishop's request, after it had 
been carefully examined by L. Ber : 
in I, p. 33. 33-9 he represents the sug- 
gestion as coming from the University. 
He was moved to write it by a defiant 
eating of pork in a private house not 
far fromTiis own (cf. Ep. 1353. 177-8), 
without any attempt at conceabnent, 
on Palm Sunday, 13 >April 1522, by 
a company which included Herni. 
Buach and a certain Sigismimd Stein- 

schnyder, a surgeon of great skill. 
Steinschnyder's utterances on many 
subjects had been rash (cf. Ep. 1496) ; 
and Erasmus wishing to defend him 
and himself, as his own name had 
been mentioned in the affair, addressed 
the Bishop _on the general question. 
See Zw. E^. 204, 206, with Egli'8 notes ; 
the scholia of 1532, pp. 130-1 ; Basler 
Chroniken, i (1872), pp. 36-7, 383-4 ; 
and cf. VE. 308. The ferment aroused 
by the episode continued throughout the 
summer; andboththeBp.andtheTown- 
Coimcil issued mandates forbidding 
such licence, and also enjoining upon 
all preachers that they must be careful 
to teach nothing but the Scriptures : 
see CPR. pp. 88,9, and Am. E. 14. 

Erasmus' appeal on behalf of Stein- 
schnyder availed for a time ; but 
' anno sequenti post Inuocauit (22 Feb. 
1523) propter suas blasphemias in 
sacramenta Ecclesiae et Mariam vir- 
ginem, ac proditionem quam in Alsatia 
moliebatur, apud Ensishemium quadra- 
tus est ' (Narratio of the Carthusian, 
Geo. Carpentarius of Brugg, in Basler 
Chron. i. 384). Erasmus' scholia give 
f ull details of the execution. 

17. latrociniis] Cf. Ep. 1248. 2n. 

1 9. praefatione] The essay in f orm of 
a letter to the reader, 14 Jan. 1522 ; 
see Epp. 1255 introd., 1285. 38n. 

20. in gratiam typographi] Cf. Epp. 
loio, 1255 introdd. 

31. Sedunensis] Cf. Ep. 1248. i^n. 

32. in praefatione] Ep. 1255. 24-79. 


redditur, in paraphrasi licet etiam de tuo addere quod autoris 35 
sensum explanet. Quid autem iuris sit paraphrastae, facile per- 
spiciet qui Themistium cum Aristotele contulerit. Est erum 
paraphrasis non translatio, sed liberius quoddam commentarii 
perpetui genus, non commutatis personis. 

Sed vtinam mihi liceat coram tuis amicissimis monitis erudiri, et 40 
ad exactissimi iudicii tui regulam attemperare stilum ! Miror isthic 
esse aut adeo stultos aut tam impudenter mendaces, qui me praedi- 
cent fautorem esse Luthero. Exordium huius fabulae mihi semper 
displicuit : quam videbam in seditionem exituram, nonnulla 
spes erat hominem sese versurum ad saniora consilia. Nec placebant 45 
seditiosi clamores quorundam rabularum apud populum. Nunc 
Lutherani sic rem gerunt vbique quasi seruari nolint. Hic adeo 
Lutheranus non sum vt alii qui fauent Luthero, litteris me rogent 
ne quid scribam in illum, alii minitentur mihi libellos dentatos. 
Quos vtinam emisissent in me ante biennium ! profecto graui 50 
inuidia me liberassent. Sunt Louanii duo aut tres, quos priuatum 
odium instigat in me, quod olim impense fauerim bonis litteris, quas 
illi iudicant incommodas suo instituto. Non est autem clementiae 
Caesareae, hominem Christi gloriae et ipsius dignitati laborantem 
talium odiis dedere. Si Luthero vel tantulum fauissem, nolo iactare 55 
quid potuerim in Germania. Sed ego vel decies mortem oppetiero 
quam vt periculosi dissidii sim vel autor vel adiutor. Id iam intelligit 
Germania ; et faxo breui intelligant omnes quanta synceritate me 
gesserim in hoc negocio. Quare confido fore vt tua aequitas aduersus 
huiusmodi impudentes calumnias mihi patrocinetur. 60 

Bene vale, Basileae postridie Paschae Anno m. d. xxn. 

1275. To JoHN Glapion. 

Opus Epistolarum p. 721. Basle. 

N. p. 688 : Lond. xix. iio : LB. 645. (c. 21 April) 1522. 

[Evidently contemporary with Epp. 1273-4, 1276 : answered by the letter 
mentioned in Epp. 1299, 1300, 1331, 1342. 

John Glapion (f 14 Sept. 1522) waa bom in Normandy or Maine, and after 
studying at the Sorbonne, joined the Observant Franciscans and became Warden 
of a house at Bourgueil in Touraine. In 15 17 he was appointed Commissary of the 
Transalpine Observants at Rome (cf. Emm. Rodericus, Priuilegia AposL Begu- 
l(irium, 1609, pp. 337-8) : being at the time Provincial of Burgundy. In Oct. 1520 
(see H. Baumgarten, Karl V, i. 391) at Chievres' advice Charles selected him as his 
confessor ; and he soon acquired great influence over the young Emperor, who 
entrusted to him matters of importance and confidence, such as the mission to 
Sickingen and Hutten at Ebemburg early in April 1521 (see Balan 62, and Hutten'3 
Expostulatio cum Erasmo = HE. 310, §§ 128-33), ^'id the scherae for the foundation 
of new sees in the Netherlands (E. Armstrong, Charles V, ii. 337). During the Diet 
of Worms Aleander found him a useful helper, and Leo sent him a letter of thanks 
(Balan 87) ; but the Reformers detested him (cf. Am. E. 10, LE''. 548. 25). On 
25 April 1521 he was nominated by Leo for the work of converting the Indians 
in America ; but it appears that Charles would not let him go. He went with 
the Emperor to Spain at this time, and died at ValladoUd : see a Iett«r of Martin 
de Salinas (cf. p, 43 : Boletin, p. 51). Both Charles (Herme iii. 251) and Chievres 
nominated him as executor to their wills. He composed a Passetems de pelerins 

38. paraphrasis] For this definition The third was perhapa Laurentius : see 

cf. Ep. 1255. 38n. Ep. 1166. 26n. 

51. diio aut tres] Cf. Ep. 1263. 26n. 58. Ciermania] Cf. Ep. 1275. 25. 


de la vie huDtaine, which, as translated into Flemish, was prohibited at Louvain 
in 1550 ; and other works whieh remained in ms. See Wadding, A7in. Minorum, 
xvi (1736), 50 and 11 5-1 7, and Scripl. Ord. Minorum, 1806, p. 426; Geldenhauer'8 
CoUectanea, ed. J. Prinsen, 1901 ; BN ; Al. E. i. 52 ; and ZKG. xviii(i898), 131. 
Erasraus met liim only once, at Brussels in the summer of 1521, but corresponded 
witli him frequentlj' and found him a consistent patron. Tlie abuse of him attributed 
to Erasmus by Hutten in the Expostulalio (see abovc) is entirely denied in the 
Spongia, LB. X. i647b-k = HE. 333, §§ 151-5. See Epp. 1241, 1256, 1269, 1302. 
13-14, 1331, 1342. 245-8, 1482. 17-18 : aiso I, p. 35. 15-18, and OE. pp. 351,2.] 


Ego vero te, mi Glapion, hoc nomine vel vnice gratulor optimae 
mentis Caesari, quod talem virum habet a consiliis. Spem enim 
certissimam concipio futurum vt vnus nullis huius mundi cupiditati- 
bus corruptus consulas ea potentissimo monarchae quae faciant ad 
5 publicam orbis vtiUtatcm et ad gloriam Christi ; quemadmodum 
hactenus, vt spero, facis. Caeterum pro studio isto in me tuo iam 
pudet toties gratias agere. Contemptis rebus omnibus, valetudine, 
prolixo itinere, latrociniis, iis quae nunc in manibus sunt et excu- 
duntur, denique scrinio rerum mearum, quod nunc demum Franc- 

10 fordiam perlatum, nondum ad me peruectum est, istuc cupidissime 
aduolassem, ita me bene amet Dominus lesus. Sed verebar ne 
posteaquam omnia fecissem, istic non offensurus essem Caesaream 
maiestatem ; quae dicebatur iam dudum haerere in littore, nihil 
expectans nisi fauentes ventos, qui soli non agnoscunt Caesarem. 

15 Cupiebam et Caletii salutare Mecoenates aliquot meos, quos coniecta- 
bam illic cum Caesare adesse. 

Si quid est in quo possim gratum facere Principi meo, aut illius 
dignitati aut religioni Christianae consulere, tribus verbis per hunc 
iuuenem fidelissimum scribito. Ego sane sum is qui silere norim. 

20 lam aggressus eram nonnihil libelli De finiendo negocio Lutherano ; 
sed valetudo interrupit omnia studia. Interim oratione literisque 
permultos temperaui, mire Luthero addictos. Epistolis etiam 
aeditis declaraui mihi nihil vnquam foederis fuisse cum vUo Luthe- 
rano, sed seditiosum negocium mihi semper displicuisse. lam hoc 

25 toti Germaniae sic notum est, vt nullus impendio Lutheranus mihi 
bene velit, quidam minitentur dentatos libellos, alii lacerent conuiciis, 
Pelagianum appellantes et palponem, non Euangelicae doctrinae 
praeconem. Me certe neque vita neque mors distrahet ab obedientia 
Ecclesiae et a sjmceritate fidei Christianae. 

30 Sed tamen illud, vir optime, tecum expendas velim, quam inique 
mecum agatur, qui, — quum tantis meis sudoribus prodesse studuerim 

6. studio] Cf. Ep. 1269. 5-6. madeintheCons«7mn»of i52o(Ep. 1149 

7. valetudine] Cf. Ep. 1248. lon. introd.) ; but the project was never 

8. latrociniis] Cf. Epp. 1248. 2n, completed. For expectation of it see 
1274. 17. Zw. E^. 198-9, 201 (cf. also BRE. 213) ; 

9. scrinio] Cf. Epp. 1254.17, 1258. i. also Epp. 1268. 79-80, 1290. 37. 

15. Mecoenates] Evidently English 21. literis] Suchas Ep. 1202 : cf. Epp. 

patrons, whom he expected to cross to 1143.22^,1290.38,1352.67-8,1386.7-8. 
Calais to meet Charles. 22. Epistohs] Such as Epp. 961, 

19. iuuenem] Hilary Bertulphus : 967, 1033, 1041 : cf. Ep. 1225. 153-5. 
cf. Ep. 1281. 23. 25. Germaniae] Cf. Ep. 1274. 57-8. 

20. libelli] A detaUed account of this 26. lacerent] Cf. Ep. 1276. gn. 

is given in I, pp. 34.22 — 36 17. It would 27. Pelagianum] Cf. Ep. 1225. 28411. 

nodoubthave amplified thesuggestions 31. sudoribus] Cf . Ep. 1294. iin. 


publicis studiis et religioni Christianae, quum semper dehortatus 
sim Lutheranos ab hoc seditioso negocio, qui nullis rationibus, nullis 
odiis aut terroribus perpelli potuerim vt in eam factionem vel 
tantulum concederem, quum magnos tumultus hic excitare potuissem, 35 
si talis essem qualem isti me praedicant — nunc dedar quorundam 
priuatis odiis discerpendus, et eo redigar vt nec istic mihi sit tutum 
viuere nec in Germania : hic propter Lutheranos, qui nescio quid 
magni tumultus mohri dicuntur, istic propter duos aut tres mihi 
priuatis de causis infensos. Mea vaena, quam tu diuinam appellas, 40 
sane quam exilis est. Et tamen ea quaUs quahs est, seruitura est 
gloriae Christi, et sequundum hunc dignitati Principis mei. 

Et his laboribus annos adhuc ahquot sufiticere poteram, si daretur 
tutum ac tranquillum ocium. Sed non me fugit quantis odiis quidam 
in me debacchentur quidque moliantur, nimirum illud agentes vt 45 
me nolentem volentem protrudant in castra Lutheranorum : quod 
tamen nunquam efficient. Citiua occident Erasmum quam corrum- 
pant, et sic illos vlciscar vt meam synceritatem quam maxime 
probem omnibus. Haec vindicta sufifecerit animo Christiano. Mihi 
vehementer arridet Brabantia, et praesertim rus illud Anderlacense, 50 
si Principis clementia iubeat mihi pensionem meam esse perpetuam, 
meque tueatur aduersus istos quosdam qui praetextu rehgionia 
vlciscuntur priuatum suum odium. 

Id quam sit atrox, vel hinc coniicias licebit. Senatus consultum 
factum est Coloniae inter Dominicanos, vt omnes libri ab Erasmo 55 
conscripti eiiciantur e totius Ordinis bibliothecis. At inter hos est 
Euangehum et Hieronymus. Et sunt Louanii qui vetus in bonas 
literas odium iam palam prae se ferunt. Horum temeritas quoniam 
tendit ad manifestam seditionem, autoritate Principis ac praesulum 
esset cohercenda. Si quid incidat in quo sit redarguendum dogma 60 
Lutheri, faciant idoneis argumentis et apertis Scripturarum testi- 
moniis. De ahis, quos non damnauit neque scholarum neque 
Pontificum neque Principis autoritas, taceant, nec EuangeUi cathe- 
dram contaminent stultis ac virulentis obtrectationibus. Mihi 
quidem est animvis et tuendae fidei Christianae et ornandae dignitatis 65 
Caesareae percupidus ; sed vt praestare queam quod cupio, bona ex 
parte ipsi Caesari in manu est, cui summa rerum in manu est. Non 
ambio apud iUum ingentes fortunas. Tantum ocium praestet ac 
tranquiUitatem ; ego modis omnibus efficiam vt iUius maiestatem 
nunquam poeniteat huius consiUarioU. Non vis me fidem habere 70 
dictis sed factis ; sic enim scribis. Ego hoc nisi breui praestitero, 
scribito nomen Erasmi inter vanissimos. 

Quum haec scriberem, nondum apud me certum aliquid de itinere 

39. duos aut tres] Cf. Epp. 1263. 2n, 3 Sept. Volz had heard that Erasmus' 

1274. 5in. Paraphrases had been burnt at Louvain 

50, Anderlacense] Cf. Ep. 1208. in. University ' cum tripudio ' (BRE. 225). 

51. pensionera] See Ep. 1273. 44^. See also Ep. 1342. 613-15. 

54. Senatus consultum] I cannotfind 70. consiliarioli] Cf. Epp. 1273. 47, 

whether there was any truth in this 1276. 12. 

report. On 19 Sept. Hummelberg had 71. hoc . . . praestitero] This pro- 

heard that sorae of Erasmus' opinions mise seems to refer not to the coniple- 

had been condomncd by the theoiogians tion of the book agninst Luther (cf. 

of Cologne ( BRE. 226). 1. 2on) but to schemea of work for the 

57. Louanii]Cf. Ep. 1299. lo-ii. On future, such as Augustine (Ep. 1309). 

452-5 E 


statueram : sic enim animus istuc propendet, vt si vel paululum 

75 accesserit momenti, sim hunc meum Dromonem scquuturus. Tu 
fac interim factis amicum agas, tuisque sanctis consiliis faueat 
Dominus lesus. Pontificis primatum satis iam asseruerunt Caietanus, 
Syluester et Eccius, vt mea opera nihil sit opus. Nam Catarinus 
rem non perinde dextre tractat. De Sacramentis quid sentiam iara 

80 carmine declaraui, quod additum est libello cui titulus Cato. 
Extat eadem de re libellus Regis Angliae, quem Romae et hic 
quidam falso suspicantur esse meum. suspitiones mihi pro- 
speras si locum commutarent, hoc est si id suspicarentur Angli 
quod suspicantur Germani ! Opinor coniecturam natam ex stylo. 

S- Nam Rex adhuc puer nihil diligentius legit quam meas lucubra- 
tiones, e quibus fortasse contraxit nonnihil meae phraseos, si quid 
tamen habet meum. 

Sed nae ego inciuilis, qui praestantiam tuam tot negociis obrutam 
epistola tam loquaci detineam, ipse occupatissimus. Valebis, et ages 

go amicum. Basileae, Anno m. d. xxn. 

1276. To JoHN Carondelet. 

Opus Epistolarum j). 767. Basle. 

N. p. 731 : Lond. xx. 47 : LB. 623. 23 April 1522. 

[Between Erasmus' retum to Basle in Nov. 1521 and Charles v's visit to England 
in May 1522 on his way to Spain, and answered by the letter mentioned in Epp. 
1299, 1331 : cf. also Epp. 1273-5. For Carondelet see Ep. 803. I2n.] 


Reverende Praesul, admoneor amicorum litteris vt isthic adsim 
ante Caesaris abitum ; sed hic qui has perfert, narrabat sic accelerari 
1275. 86. meae scripsi, cf. Epp. 1290. 19, 1298. 15-16, 1313. 80 : malae //. 

1275. 75. Dromonem]Hilary: cf. 1. 19. an Excu-satio Disputationis, ibid., 30 

sequutunis] Cf. Ep. 1276. 4. April 1521: which found favour at 

77. Caietanus] See Epp. 891. 25^, Rome and among Luther's opponents 
256. 45n, 1225. i98n. generally. He was appoint«d Prior of 

78. Syluester] Sce Ep. 872. i6n. Siena, was twice at Rome 1529-32, and 
Eccius] His De primntn Pe.tri spent 1532-7 in France, where he re- 

aduersus Ludderum was completed at sumed his literary activity in defence 

Ingolstadt 7 Feb. and presented by him of the faith : in his numerous polemics 

tothePopein ms. I April 1520. Wiede- criticizing Cajetan, Ochino (Ep. 1192. 

mann [Eck, pp. 150, 517-18) mentions 26n), and Erasmus, whom he con- 

an edition at Ingolstadt, 1520, folio, of sidered as bad as Luther. In 1543 he 

which there is a copy in the Wurzburg retumed finally to Italy, where in 

UniversityLibrarj'^; andareprint,Paris, spite of charges of heresy against him 

P. Vidouaeus, Sept. 1521. he was made Bp. of Minori 1546, 

Catarinus] Lancellotto de' Politi Abp. of Conza 1552 : both sees being 

(c. 1484 — 8 Nov. 1553), a member of in the kingdom of Naples. His last 

a respectable Sienese family. He was polemic was De coelihatu aduersus 

educated at Siena University, became impium Erasmum, published posthu- 

LL.D. c. 1501, and taught Civil Law mously, Rome, 1565. See a careful 

there and later at Rome. During a biography in F. Laucherfs Ital. Gegner 

visit to Florence he was profoundJy in- Luthers, 1912, pp. 30-133. 

fluenced by the writings of Savonarola, 80. carmine] The Institutum Chri- 

andin i^i^he joined the Dominicans of stiani hominis ; see Epp. 298,679. 

St. Mark, adopting the name Ambrosius .81. Regis Angliae] See Ep. 1227. 5n. 

Catharinus Politus. He attacked Luther 1276. i. litteris] Cf. Ep. 1269. 10-12. 

with an Apologia pro veritate Catlwlice 2. hic qui has perfert] Hilary Bertul- 

_^rfe«, Florence, Junta, 2oDec. 1520, and phus ; see Epp. 1257. i^n, 12S1, 


profectionem in Angliam, vt verear ne frustra etiam scripserim. 
Sequar tamen, si sensero Caesarem isthic diutius haesurum. Sed 
interim te rogo, si videor meis laboribus aliquam vtilitatem attulisse s 
bonis litteris, adiuua tuo fauore causam meam, vt mihi pensio sit 
incoiumis, et Caesaris fauore defendar aduersus quosdam impu- 
dentissimos sycophantas. Hic ita me gero vt omnes Lutherani 
vehementer oderint conuiciisque lacerent, quidam etiam libellis 
me proscindant. Erasmus nec fidei Christianae nec Caesaris gloriae lo 
vnquam deerit. Quid multis ? Efficiam vt illum nunquam poenitest 
huius consiUarii. Olim quadrupedes ob daninum datum noxae dede- 
bantur ; sed vehementer iniquum vt ego ob datam publicitus 
vtiUtatem dedar quibusdam noxiis bestiis, vel potius liuori, quae 
pestis est quauis vipera nocentior. Amplitudinem tuaraincolumem 15 
seruet Optimus Maximus lesus. 

Basileae die Mercurii post Pascha Anno m.d.xxii. 

1277i3i2 From John Vergara. 

Munich MS., Heine xvi. Brussels. 

24 April 1522. 

[For the manuscript, which is an x\dii' . copy, and for Vergara's correspondence 
with Stunica about Erasmus, see App. 15 in vol. iv. The year-date is adequately 
coniirmed by the contents. The postscript may be dated about the end of the 
month, for Charlcs finally left Brussels on 2 May (Gachard ii. 32). 

John Vergara of Toledo (5 Sept. 1492 — 22 Feb. 1557) was perhaps one of the 
first students at Ximenes' newly founded university of Alcala : at any rate he 
worked upon the Complutensian Polyglott, for which he revised the current Latin 
versions of Wisdom and Ecclesiasticus, and contributed some verses in praise of 
the New Testament, 10 Jan. 15 14, being then M.A. He also took part in a new 
translation of Aristotle into Latin promoted by Ximenes, but not completed. 
Some letters oxchanged by him from Alcala c. 1511-12 with Alfonso Segura at 
Salamanca are printed in Marin. E., S. m^ v^-n^. He was secretary c. 15 16-17 
to Ximenes, from whom he received a canonry at Alcala : but on his patron's 
death he went to the Netherlands with Alonso Valdes to inform the new Abp., 
W. Croy (Ep. 647 introd.), about the aifairs of his diocese. The archiepiscopal 
archives at Toledo contain some autograph notes by him of Croy's acts and corre- 
spondence. During this period he met Erasmus (cf. Ep. 1128. ^n) at Bruges 
(Ep. 1129. in ; cf. vol. iv, p. 623) and later at Louvain (i. 3). Subsequently he 
waa attached as chaplain to Charles' court ; with whom he retumed in 1522 to 
Spain (Record Office, S. P., Henry vra, xxiv, f. 18 1 : abridged in Brewer iii. 2288. 4), 
Thence on 6 Sept. he transmitt«d to Vives the invitation to succeed Ant. Nebris- 
sensis at Alcala. From the autumn of 1523 to the summer of 1524 he was settled 

4. Sequar] Cf. Ep. 1275. 74-5. quam Dei. Caeterum tales Nicodemi 

6. pensio] Cf. Ep. 1273. 44. apud nos in niagno sunt numero '. 

9. lacerent] For a specimen of this See also Ep. 131 3. 56n. 
cf. the letter of Fred. Hondebeke (Cani- 12. consiliarii] See Ep. 370. i8n. 

riuus), rector of the Latin school at quadrupedes] Of the execution 

Delft, to Hcdio (Ep. 1459), which Scul- of animals which had takcn human life 

tctus printcd from Hedio's papers {An- an interesting example is given by 

>(.afc?, i6i8,p. 136), and whichDeHoop- G. G. Coulton, Medietxil Oarner, 1910, 

Schoffcr dates (a. 29 April) 1522 p. 678 : with reference to numerous 

(Ke,rkhervorniinq in Ncderland, p. 84) : cases cited by Berriat-St. Prix in Mhn. 

' Erasmum indies magis frigescere et, Soc. royale des Antiquaires de France, 

quantum ego indicare possum, retra- viii (1829), 403-50. The subject is fully 

ctare latenter quao vidoatur olim treatcd by E. P. Evans, Criminal 

liberius vel dixisse vel scripsisso, aeger- Prosecution and Capital Punishmeni 

rlme fero ; et agnosco puerilem metum, o/ Animals, 1906 : with examples from 

qui plus veretur homiuum gloriam xiiic. to xix^. 

E 2 


at Alcala ; bnt on the appointment of Fonseca to the see of Tolcdo, 1524-34, 
Vergara became his secretary and accompanied liim in his attendance on the 
Court, to Granada, Valladolid, Madrid, Alcala. Two of his letters on this service 
are printed by the Duchess of Berwick and Alva in Docvmenfos escogidos del 
archivo de la Casa de Alba, 1891, pp. 239,40. About 1530 he was accused before 
the Inquisition by the notorious Francisca Hemandez. Fonseca, whilst he lived, 
protected him ; but later thc charge of Lutheranism was again j^ressed by his 
assailants, and on 21 Dec. 1535 hc was eondemned to a fine and to imprisonment 
which lasted till 27 Feb. 1537. His last years were spent at Toledo ; whero 
Fonseca had prcsented him to a canonry. 

His published work is scanty ; but he was a steady supporter of the humanists. 
To Erasmus his devotion was sincere and lasting ; as their later correspondence 
shows. Carranza's first attack on Erasmus (1. 22n) is dedicatcd to Vergara. Vives, 
in editing Aug. Ciu. Dei, Sept. 1522 (p. 411 : on xiii. 24), extolled his Creek 
scholarship and sound judgement : and introduced him as chief speaker in a 
■ dialogue, Veritas fucata, sine de Uceniia poetica, qvantum poetis licMit a veritate 
abscedere, Louvain, Th. Martens, Jan. 1523. 

See the life of Ximenes, Alcala, 1569, by Alvar Gomez de Castro (1515-80), 
who had known Vergara and was using the materials collected by him (ff. ^* and 
38,9) ; Andr. Schottus, Hispaniae Bihliothecn, 1608, pp. 552-5, with his epitaph 
from Toledo ; Quintanilla, Archivo Complutense, 1652, f. 73 ; A. Bonilla y San 
Martin, Clarorum Hispaniensium Epistolae, in Revue Hispaniqve, viii. 1901, and 
Luis Vives, 1903, pp. 150-2, 233-4, 652 ; and for his trouble with the Inquisition, 
M. Serrano y Sanz in Revista de Archivos, 1901-2. There is a letter of Vives to 
Vergara in Vi. E, f. 37 v".] 


Apologiam qua Stunicae Annotationibus respondisti, Romam ad 
Stunieam ipsum cum mitterem (et missurum me retuleram tibi in 
aede diui Petri Louaniensis), hortabar amicum hominem per 
literas vt ibi tandem finem contentionum statueret, neglectisque 

5 leuibus ofFensiunculis iniret tecum gratiam eruditis iuxta omnibus 
ambiendam : in ea concilianda si quis mei vsus esse posset, eius 
eommoditatibus non defuturum. Admonebam Leicorum conatuum, 
quam ingrati doctis omnibus accidissent, quam Leo ipsi inglorii. 
Addebam denique in admirationem tui non pauca sed, praeut sentio, 

10 paucissima. Hisce ille haud magnopere commotus adeo factum 
mutare non videtur, vt longe etiam atrocius bellum deintegro 
indicat, per epistolam quam ad me dedit saeuam, criminosam, 
fulmineam : non iam tela, nons picula, sed tragulas, balistas 
catapultasque minitantem, quibus vniuersos iam nunc aduersarios 

1 5 late ruit, agit, vrget, prostemit. Ovk avTairoXoyia-civ jxkv fxovov uAXa 
Ktti Trjv fi€v Sevripav Ty<; Ntas ^iaOrjKfjs eK^ocnv, €tl Sc Kat to. €15 'Jep<i)vvfj.ov 
(r)(o\ia aXAa re rwi' iitto ctov crvyyeypafXfxivMV TToWd, fivpLwv TTTaLcrfxdTwv 
ftpvovTn Koi. TT^S Aov6epiavrj<; arrcfteLa^; p(Te)(^0VTa. oTroSei^cu' p.dXa <^ave/io)9. 

Nec ipsius tantum hanc prouinciam esse : instrui magnam de- 
20 lectamque doctorum hominum Italorum manum, qui eruptione 
f acta sint in scripta tua maximo impetu inuasuri. 

Interim vero.. dum iusti praelii apparatus colligitur, liber emissus 

1. Apologiam] See App. 15 in vol. 7. Leicorum] See Ep. 1037 introd. 
iv, p. 622. 8. ingrati] See Eev. 

2. mitterem] On 10 Oct. 1521 ; see 12. epistolam] of 9 Jan. 1522 : see 
App. 1 5 in vol. iv. App. 1 5 . 

retuleram] The date of this meeting 22. liber] Carranzae Opmcubnn in 

is not clear. Erasmus was perhaps at quusdarn Erasmi Anrwtationes, Rome, 

Louvain in' the middle of Sept. 1521 A. de Trino, i March 1522. The 

inconnexion with the printing of his criticisms are very moderate and 

Apologia : cf. Ep. 1235. 33. respectful in tone. Erasmus reprinted 




est veluti exploratorius, minime quidem Stunica ipso authore, qui 
videlicet maiores ordines ducat, sed Sanctio Carranza Mirandensi 
Hispano, inter Complutenses theologos magni loci atque nominis, 25 
qui Hispaniae Ecclesiae negocia Romae tractat. Is quod ex Uteris 
ad Stunicam meis intellexerit quam te faciam magni quamque sim 
clarissimae istius eruditionis admirator, nimirum existimauit id 
iudicii ex magna tecum consuetudine famiUaritateque prodiisse. 
Ea re UbeUum ad me tanquam ad amicum tuum misit, dicataque 30 
in vestibulo epistola rogat, animum in te suum minime maleuo- 
lentem, sed aequum prorsus et obseruantem tui vt aperiam tibi. 
Atque adeo haec ex epistola ipsa tute multo meUus, Mihi id addere 
visum, hominem esse argutae philosophiae theologiaeque con- 
sultissimum ; acri ingenio, iudicio exacto, multa in Uteris iUis 35 

exercitatione, Kal oAws e-i rats twv (fnXorTocfnKwv \e—TO/\oy7jjJidTiDV Siarpt^ats 

ev oAtyois ev^oKLfxov ; adhaec moribus quidem probis et modestis et 
minime morosis. Vnde adducor vt credam non odio aut Uuore ad 
haec scribenda animum adiecisse, sed studiosa quapiam nec immo- 
desta contentione prouectum, quaUs inter viros doctos de rebus 40 
Uteratis nuUo beneuolentiae dispendio esse solet. Caetera tu ex 
Ubri lectione longe me peruestigabis sagacius ; de quo nuUum interim 
esto meum praeiudicium. 

De me vero ita veUm sentias, vt de homine bonarum Uterarum 
cupientissimo ; ita enim fiet vt vna etiam opera Erasmi studiosum 45 
agnoscas, cuius ego causam semper putaui cum honestarum disci- 

37. (vboKtfiwu 31 S. : corr. DCllinger. 

the book together with his Apolofjia in 
reply, in his Epistola de esu carnium, 
Basle, Froben, 6 Aug. 1522 : for which 
see Ep. 1^74. i^n. 

24. Carranza] of Miranda in Navarre. 
After studying in Paris he became 
Canon of Calahorra on the Ebro, and 
chaplain to Barth. Martinus, bp. of 
Segorbe and major-domo to Alex- 
ander vi. On 22 May 1496 he j)reached 
in St. Peter'3 a sermon De diuino amore, 
Rome, (E. Silber : Proctor 3882); 
which Burchard (ii. 281) describea as 
' prolbcum nimis ct tediosum, cum Pape 
et omnium indignajiione '. On return- 
ing to Spain he received a post in the 
cathedrai at Seviile, and was appointed 
to chairs, first of pliilosophy and then 
of theology, at Alcala, wliere he became 
Fellow of the College of St. lldefonsoin 
15 13. His next published work was 
De allerationis mndo uc quidditate, Rome, 
Ja. Mazocliius, 13 June 1514; but he 
returned again to Alcala, where Sepui- 
veda was his pupil for tliree years. He 
is also credited with rrogyniMisniula 
Logicalia, Paris, J. Petit, 15 17. In 
1520 lio went to Romo with Alvar 
Albomoz on behalf of the Spanish 
Church, and in passing Bologna visited 
the Spanish Collego and hia old pupils 
tlicro : see Sepulveda'8 Liber gestoruin 

Aegidii Alhornotii, Bologna, H. de 
Benedictis, 22 Dec. 1521, f, 40 A privi- 
lege that he obtained at Rome, 16 Nov. 
1521 (see Arch. f. Rejormationsgesch. iii. 
82n), shows that he was then canon 
of Alcala. He had returned there by 
7 Sept. 1523, when A. G. Brocario 
printed for him a defence of the Virgin- 
Birth, and an oration delivered before 
Leo X during his last visit to Rome. 

He was a theologian rather than 
a humanist (cf. Ciceronianus, LB. i. 
1015C), and his present criticisms of 
Erasmus were on these lines. In spite 
of their moderate tone they roused 
Erasmus to reply, with an Apologia 
(see I. 22n), which, though at tirst re- 
strained, soon broke out into his usual 
impatience. But through the influence 
of friends, and Carranza'3 good sense, 
Erasmus was before long appeased : 
see Epp. 1331. 3711, 1701, and Lond. 
XX. 15, LB. 899. I cannot find tho 
date of Carranza'3 death : he is allcgcd 
to have beonbrother of JJart. Carranza, 
the persccuted Abp. of Toledo (f 1576). 

See Nic. Antonio, Bibl. Ilisixina noua, 
ii. 1788 ; M. Mcnendez y Pelayo, 
Ileterodoxos Espaiioles, ii. 54-7 ; and 
the catalogue of the Colombina Library 
at Seville. 

31. cpistolaj datcd 27 JDec. i^zj. 


plinarum causa coniunctissimam. Nam id equidem genio meo 
minime alioqui foelici plane debeo, quod asperioribus ab ineunte 
pueritia studiis, sed alieno arbitratu, traditus, mansuetiores interim 

50 Musas eruditionemque humaniorem argutissimis quidem nugis 
omnibus praeuerterim, seuerioribus vero diuinae humanaeque 
philosophiae Of.Mj>r'ifj.a<.Ti concUiandam coniungendamque iudicarim. 
Id quod cum tu aetate nostra magnis quidem laboribus sed foeli- 
cissime praestare adgressus sis, debentur haud dubie tibi bonorum 

55 omnium non studia modo et vota, sed officia prorsus et subsidia. 
Atque haec quidem vt praestare tenuitas mea non possit, illa certe 
polliceri sine fidei periculo ausim : quae ohra etiam pro \ariU mea 

Quare vero te, Erasme doctissime, etiam si superuacaneum esse 

60 sentio, hortor tamen et moneo ac per laborum istorum vberrimos 
fructus obtestor, ne cesses erigenti quidem sese. laboranti tamen 
etiamnum et afflictae, rei hterariae opitulari, neu te improborum 
quorundam vesanae intemperies a tam arduis honestisque coeptis 
deterreant. Vetus ea pestis est. Fuerunt ohm, ac futuri vsque 

65 sunt, tetri et mahgni quidam certatores, inepte prorsus insciteque 
arguti, qui cum ahenae eruditionis fulgorem aegris semel ociihs 
inspexerint, non cessant optima quaeque et fructuosissima scripta 
insidiose primum et clanculum velhcare, mox perfricta fronte 
propalam mcessere, inque eis sagacissimas lapsuum indagines 

70 vndique vorsum factitare, in ahenis erratis ambitiosi, suorum vt 
qui nihil edant securi. Aduersus quos omnes firmum te et im- 
perterritum stare potius decet quam aduersus singulos congredi. 

Nec vero haec eo pertinent tanquam Stunicam Sanctiumue hoc 
immero censeam et sycophantiae insimulare adgrediar ; homines 

-5 cum amicos mihi, tum per se probos doctosque ^'iros et longissime 
ab huiusmodi vitus abhorrentes. Sed cum multos vbique con- 
spiciam id genus homines, aut hominum potius (nisi quod tam 
sunt frequentes) plane monstra, timere prorsus cogor ne bonorum 
tuique simihum constantia tanto furori ahquando par esse non 

80 possit. Verum quorsum haec ego tam multis ? cui satis superque 
est si eum tu me esse intelhgis qui bonis studus cupiam faueamque 
ex animo, quique ea causa nullo sim tibi studio, nullo officio, quod 
quidem mearum sit viricularum, vnquam defuturus. 

Librum ipsum vna cum hac epistola daturus eram domino 

85 magistro N. Hermanno, tui quidem, quantum inteUigo, amantis- 
simo : quem ego recens notum amare statim de ingenii amoenitate 
et egregia doctrina coepi. Ei vni, quod mittendi ad te eius curam 
susceperit, copiam hbri feci : nec enim volui per ahorum prius 
manus vohtaret quam iret ad te. Quod si respondere ahquando 

90 constitueris, fac sohtae modestiae memiaeris ; et tua unprimis, et 
ipsius deinde authoris, qui plurimum tibi toto opere defert, et 
nonnihil etiam, si tibi videbitur, mea causa. Ego, si quid interim 
exierit a Stunica, dum Caesar non traucit in Hispaniam, curabo ad 

47. coniunctissimam] Cf. BRE. 217, mentari, quas me vnice oblectare 

from Mich. Hummelberg to Beatus, nosti' 

expectuig him ' mecum de rebus 85. Hermanno] Perhaps Lethmatius : 

Erasmiois, hoc est literariis, com- seep. 138. 


te perferendum, modo sit cui tuto dare possim. Vale et habe me 
in tuis. Bruxellae. viii. Cal. Maias. M.D.xxii. 95 

Cum post dies aliquot librum mihi Hermannus restituisset, negans 
copiam sibi dari tabellaiii qui iret ad te, prouinciam mittendi ad te 
eius tradidi Ludouico Viui : cum essem propediem nauigaturus in 
Hispaniam. Tu si quid scribere hbuerit (id quod erit mihi quam 
gratissimum), per Ludouicum ipsum literae ad me perferri commode lo^^ 
poterunt. Vale. 

Praestantiss. viro domino Erasmo Roterodamo theologo. 

i^6ii278j288 To Andrew Alciati. -- 

Leipzig MS. Basle. 

H. p. 821 : N. p. 784 : Lond. xxi. 16 : LB. 624. 25 April 1522. 

[An original letter in the Burscher collection belonging to the Leipzig University 
Library : written by a secretary (a') with a correction and three insertions by 
Erasmus (a^). The verso is blank and the address-sheet missing. In the Library 
at Basle is a copy made by Boniface Amerbach (MS. G. II. 13*. 48 y°), which 
the variants show to have been taken from a^, representing, no doubt, Erasmus' 
rough draft. For a xvii"^. copy at Zurich derived from the Leipzig original see 
Ep. 1127 introd. 

The dates are confirmed by Boniface's return to Avignon to resume his studies 
under Alciati. He left Basle after i May 1522 (Basle M8. G. II. 13. 131), and 
reached Lyons by 20 May (ibid. 122). There he leamt that Avignon was not yet 
free from the plagne which had driven him home the year before (cf. Ep. 1207. 29), 
and that in consequence Alciati had retired to Nouae or Castrum Nouarum 
(.' Chateauneuf de Gadagne), two miles from Avignon on the way to Marseilles. 
He arrived there by 28 May (Basle MSS. C. VI''. 54. 166 ; G. II. 13. 123) ; and 
AIciati's reply to this letter (Ep. 1288) may therefore be placed about the end of 
the month.] 


S. P. Alii quoties hominem certum nacti sunt, solent omnibus de 
rebus copiosius scribere ; ego vero vel ob hoc ipsum mihi puto 
scribendum parcissime, quod Bonifacium Amerbachium nactus sum 
grammatophorum, quo nihil obtingere potuit nec fidei spectatioris 
nec vtrique nostrum amicius. Quorsum enim opus est literis, quum s 
hic rerum mearum nihil ignoret ? De libello etiam atque etiam 
iubeo te esse securum. Pyrrhi nostri mortem vt ex animo doleo, 
ita pectus istud tuum tam amicum exosculor, qui non passus sis 
amici memoriam interire. 

Ante annum Germani quidam mihi nimium amici rursus excude- ic 
runt ingens volumen Epistolarum ; inter quas sunt quae vereor 
ne mihi grauem confient inuidiam, presertim hoc seculo, quo nihil 
non rapitur in suspitionem aut calumniam. In aula Cesaris vix 

1278. TTT. EEASMVS . . . ALCIATO add. U. I. S, P. a : S. D. U. 2. puto 

milii U. 3. Amerbachium add. o?. 4. ncc ... 5. ncc a : vcl . . . vel U. 

1277. 98. Viui] Cf. Ep. 1281.39-40, NBG. It is printed by Bimbenet, i/iV, 
55-6:fromwhichita])i5earsthatVergara de VUiiiv. d'Orlcans, 1853, p. 353. 

did not givc Vivcs the book, as hc had 10. Gcrmani] Cf. Ep. 1244. 3611. 

done to Hermann. 11. Epistolarum] E, the printing of 

1278. 6. libello] See Ep. 1201. i^n. which had begun a year ago : see Ep. 
9. memoriam] Alciati composed an 1206, and cf. Ep. 1225. I47n. 

epitaph for d'Anglcbermc's tomb : scc 13. In aula Cesuris] For Erasmus' 


subsisto per quosdani qui me Lutheranae factionis autorem iactitant, 

15 non quia hoc suspicentur, quod ipsi quoquc sciunt esse falsissimum, 
sed partim vt me quocunque titulo ledant, partim vt me volentem 
nolentem in Luthcrana castra protrudant ; quod tanien nunquam 
efficient. Rursus hic apud Germanos iidem iDi sophistae qui mihi 
male volunt, apud Lutheri studiosos atrocem rumorem dissipant, 

20 me magnis ac seuis voluminibus oppugnatum, atque adeo funditus 
subuersum, ire omnes Lutheranorum arces. Fremunt igitur hii 
quoque in me, iamque libellos dentatos habent in promptu quibus 
me proscindant ; et quod est paradoxon, quos Romanus Pontifex 
et Caesar pronunciauit hereticos, iis ego sum hereticus, ni velim esse 

25 hereticus. Est Romae Stunica quidam Hispanus, qui nunc alterum 
librum conuiciis onustum euomuit in me. Sed vtinam ante biennium 
in me scripsissent Lutherani ! i\Ie certe graui liberassent inuidia. 
Ego nuUis procellis dimouebor ab instituto meo. 

Nisi mihl vtrique essetis ex animo egregieque chari, vtrumque 

30 alteri inuiderem, Altiatum Bonifacio et Bonifacium Alciato. 
Emoriar si quicquam vnquam vidi hoc iuuene purius aut syncerius 
aut amico amicius. Nunquam animo suo satisfacit in predicandis 
laudibus Altiati sui. Vtinam eius eximiis dotibus non noceat 
fatorum inuidia ! Futurus est ahquando magnum suae Germaniae 

35 ornamentum. Noui te, qui tuus est candor, hominem tibi iampridem 
et notum et charum omni officiorum genere prosequuturum. Alioqui 
rogarem impense vt ex mea commendatione nonnihil adiungeres 
tuae in illum beneuolentiae. Bene vale, vir excellentissime, et 
Erasmi nomen inter eos scribito qui tibi ex animo bene cupiunt. 

40 Basileae Die Veneris post Pascha An. 1522. 

1279. From Leonard Muller. 

Breslau MS.. Rehd. 254. 95. St. Georgenberg. 

LB. App. 322. 7 May 1522. 

[An original letter, by a secretary. The year-date is contirmed by Ep. 1285. 
St. Georgenberg was a Benedictine abbey, n. of Schwaz in the Inn valley, 16 ms. 
below Innsbruck. It was founded in xii'=. at the site of a ix''. hermitage, on a rocky 
crag above a small tributary of the Inn, with steep chffs on all sides but one — 
a position which made water so difficult to procure that there was continual menace 
from fire. After being four times bumt down — in 1284, 1448, 1637, ^7^3 — the 
abbey was moved do^vn to its present site in the valley at Fiecht, outside Schwaz, 
where it again suffered severely from fire in 1868. 

Leonard MuUer (t 14 April 1525) was a monk in the Benedictine house of 
Scheyem, in the diocese of Freising in Bavaria. On 13 July 15 10 he was elected 
coadjutor to Abbot Chimrad Rues of St. Georgenberg ; on whose death (18 March 
1515) he succeeded by right as 32nd Abbot. The ms. Verzeichniss der Abte records 
that ' Er hat wol regiert vnd loblich hausgehalten : er war in gueten Khiinsten 
ziemlich erfaren '. Finding the monastery in poor condition after the destruction 
in 1448 he rebuilt it almost entirely : church, cloister, upper library, refectorj', 
tower and bridge-house, which bears his arms, a miU-wheel. 

For these details I am indebted to Pater Hugo, one of the monks, who oa 

14. me add, a». 15. quia a' : quod a^. 16. me ante volentem om. II. 

21. hi Z^. 27. Me om. H. 30, Alciatum H. 33. Alciati H. 

34. Germaniae suae H. 36, et charum add. a*. 

anxious endeavour to put himself right 20. voluminibus] For one of these 

with the Gourt at this time, and again see Ep. 1275. 2on, 

later, see Epp. 1269, 1273-6, 1299, 25. Stunica] See App. 15. 

130C ; and cf. Epp. 1259. g-12, 128 1. 61. 32. predicandis] Cf. Ep. 1250. 2n. 


i6 May 191 3 most obligingly showed me the present house at Fiecht and com- 
municated to me the Abbey Chronik . . . verfasst von einem Mitfjliede (Pirminius 
Pockstaller, Abbot), Innsbruck, 1874. Any letter-books the abbots may have 
kept, seem to have perished in the tires.] 


Ne mireris, Erasme doctissime, quod ignotus ad te scribam. 
Ignotus ego tibi, tu niichi iam olim notissimus es, et quottidie cum 
diuiniore parte tui confabulor ; sunt enim et inter abbates nonnulli 
et inter monachos quam plurimi tui studiosi. Ceterum nos te 
colimus precipue, qui a complurium abbatum et monachorum 5 
superstitione simul et odio studiorum rectorum sumus perquam 
alieni, tibi tuique similibus quam deditissimi. Nec aliud in cucullo 
agimus quam vt boni Christiani simus, vtque a nullo hominum 
genere honesto nos discretos arbitremur. 

Sed que causa michi tamen ad te scribendi ? Chilianum hunc jo 
noatrum, tuum veterem discipulum, videndi tui cupidum, Basileam 
mitto, bonis literis operam daturum. Huic eidem, queso, optime 
Erasme, pro tua in omneis homines excellenti ingenio preditos 
beneuolentia iJerpetua fautor bonus commendatorque adsis. Id- 
que me iam duobus verbis sic abs te petere existimes vt petere 15 
contentiono maiore haudquaquam possim. Est michi tenue mona- 
sterium, quod, cum antecessorum meorum negligentia pene euersum 
esset, michi creditum est instaurandum ; eoque factum vt huic 
fratri meo pecuniam in sumptus necessarios suppeditare minus 
potuerim. Huic tu ad omneis res vno verbulo commendare multum 20 
valebis, vt pariter et sumptu minore istic agat et in consequendo, 
vt vocant, gradu quopiam constituta antiquitus tempora anteueniat. 
Quera morem in quibusdam gymnasiis adhuc seruari audio, ne cui 
ante impletum tempus statum titulus contingat. 

Has literas amanuensis nostri Germanicis characteribus scriptas 25 
oro boni consulas. Vale. 

Ex monasterio nostro Nonis Maiis M.D.xxii. 

D. Erasmo Roterodamo, doctissimo eloquentissimoque sacrae 
theologiae professori simul et iUustratori. 

TiT. ENi MS. : EiNR LB. I 5. abste MS. : amei^. 20. commodare LB. 

3. diuiniore parte] sc. iibris ; cf. Schlettstadt (Ep. 1449), wherehehoped 

Epp. 981. 22, iioi. yn. tolearaGreek from I3eatus(BRE. 418) ; 

10. ChiHanum] A young Benedictine, but on the outbreak of the Peasants' 

who signs himself either Praus (some- Rcvolt he withdrew to Strasburg, where 

times in Greek character) or Clcmens : Eppendorfi (Ep. 1122 introd.) tried 

possibly the erratic Clemens, who had to find him work with the printers 

connexions with the Alps, and about (BllE. 239). 

whom Burer writes to Beatus from Hc wasperhapsErasmus' 'diacipulus' 

Basle in 1519-20 (BRE. 129, 157, 166, in the sense of having read his books 

185). If 80, it appears that he went (cf. 1. ^n, and Ep. 1449): or he may 

back to his mountains and made his have been his scrvant-pupil in thc 

profession at St. Gcorgcnbcrg ; and summer of 1518. 

then was allowed to rcturn to Basle 25. Germanicis]Cf. Ep. 1281. 10; and 

to complcte his studies, on his way a letter of Wolfgang Rychard to his son, 

viaiting Botzheim at Constance (Ep. 12N0V. 1520, 'i)edccuscstLatinaverba 

1285). He matriculated now at Baslc, Theutouicis grammatibus dci)inger© ' 

and after his B.A. turned to theology (Hamburg MS. Uffenbach-Wolf 49. 4°, 

(liRE. 419). in 1523 he went otf to f. 77). Sec also Ep. 333 iutrod. 


1280. To Martin Davidts. 

Opus Epistolarum p. 835. (Baslc.) 

N. p. 798 : Lond. xxi. 36 : LB. 1002. (c. May 1522 ?> 

[The date of this letter is not easy to determine. Philip Haneton, seigneur of 
Linth, secretary to the Grand Council 1494, first secretary of audience 151 7, 
treasurer of the Golden Fleece 1520, is said to have died on 18 April 1521 ' avant 
Pasques ', i. e. 1522, whon Easter fell on 20 April : see the inscription on his tomb 
in St. Gudule's, Brussels, quoted by A. Sanderus, Grund Theatre sacri de Brabanl, 
1734, i, p. 199. The same year is given by de Reiffenberg, who states (p. 356) 
that the treasurership of tho Golden Fleece, vacant by his death, was filled up on 
' Paques Fleuries ' (13 April) 1522 : and this is further corroborated by Haneton'8 
complete disappearance from the pages of Brewcr after 20 March 1522 (iii. 21 19), 
although previously he had been mentioned frequently. So 1522 may be accepted. 
The discrepancy of month-date is slight and can be reconciled without difiiculty. 

Thus Erasmus had left Louvain before Haneton'8 death. In consequence the 
dates of tirae and place given in the OpTis Epistolarum (H) must both be wrong ; 
and the correction made in N carries no couviction. In any case the letter must be 
prior to the publication of H in Sept. 1529 ; and from the fact that, in adding dates 
then, Erasmus considered it to belong to the Louvain period, it may be inferred 
that he had written both letter and epitaph some yeara before. But a dilficulty 
is present«d by EE. 163, a letter from Davidts, written 19 Nov. 1531, which 
instances as a specimen of Erasmus' kindness, ' nam recepi epitafium quondam 
domini et magistri Philippi Haneton, de quo non memini me gratias egisse, 
sicque gratias ago '. This suggests that the epitaph must have been sent to him 
fairly, though not quite, recently ; but as it was printed in H, at least two ycars 
must have elapsed since it reached him. That interval is in itself so considerable 
as to suggest that Davidts may have been referring, not to the original epita])h, 
but to a copy sent at a later date. Or if he coidd stay two years to send his thanks, 
he may welJ have stayed much longer. In view therefore of Erasmus' ovra impres- 
sion that this letter was written at Louvain, it may be placed at no great distance 
in time from Haneton's death.] 


QvANQVAM aliis intentus, tamen hoc opellae non grauate dedi, 
vel tibi hospiti meo — solet enim apud priscos hospitii ius vel in 
primis esse sanctum — , vel optimi viri memoriae ; cuius animum 
semper expertus sum vnice candidum meorumque commodorum 
5 percuj)idum. Si placet epitaphium, bene habet ; sin minus, non 
grauabor recudere. Bene vale [Louanii, Anno M.D.xviii]. 
Philippus Haneton, clarus auro hic est eques. 
Regi Philippo Caesarique Carolo 
Cum laude gessit audientiarium. 
10 Sacer ordo, quem vellus decorat aureum, 

Voluit eundem praeesse thesauris sids. 
Virtus in vno hoc \icit inuidiam viro ; 
Tanta erat in omnes et fides et comitas 
Animique candor, maximis et infimis 
i^ Desideratus vnicCj coelum tenet. 

1281. From John Louis Vives. 

Viuis Opera, 1555, ii, p. 964 (a). Bruges. 

Vi. E. f. 67 yo ((3) : Lond. Viv. 8 : LB. 625. 20 May 1522. 

[For soiu-ces and date see Ep. 1222 introd. The letter shows various stages of 
growth (cf. 11. 69-70). It is clear from U. 55-6 that Vives terminated it first at 

6. M.D.xxvm N. 


1. 40, and was prepared to dispatch it if opportunity offered. Then he had his 
interview with Coronel and added the next paragraph. The paragraph begiiming 
with \. 57 is also very likely a subsequent addition. It appears from the movements 
of the Court (cf. 1. 44^) that the first part of the letter cannot be dated before 
15 May : cf. I. 3in. If the precise date of the Bp. of Liege's arrival at Bruges were 
known, the limits might be fixed more precisely.] 


LiTBRAS tuas quas scripsisti xm. Cal. April. accepi Non. Maiis, 
nescio queniadmodum tam lente perlatas. Cancellario reddidi quas 
ad eum scripsisti ; qui vbi legisset superscriptionem, inter resi- 
gnandas eas renidens, ad nos conuersus — aderat enim Narcisus 
medicus — ' Errauit ' inquit 'D. Erasmus in nomine'. Nam scri- 5 
pseras prius Gulielmum ; deinde, hoc deleto, superscripseras Mer- 
curinum. Sed haud dubie mihi subrisus ille non tam ex ea caussa 
videbatur oriri quam ipse praetendebat, quam gaudio tuarum ad 
se literarum. Tum legit duplicem, vt mihi quidem videbatur, 
epistolam — alteram non scriptam manu tua, nec litera Italica, 10 
eamque legit priorem ; dehinc quam vel tu vel aliquis tuorum 
scripsit — , et legit attente, nec perfunctorie ; tum quaesiuit ex me 
an quid aUud ad se scripsisses ? Negaui aliud mc ad eum habere. 
' Atqui ' inquit, ' hae literae aliquid videntur ahud significare.' 
Respondi me id nescire. ' Loquitur hic ' inquit, ' de via quadam, 15 
nec explicat quae sit.' Quaesiuit Narcisus quomodo valeres. 
Respondit ille te calculo affectum scribere ; tum subticuit, atque 
ita eo salutato abii. 

Nondum venerat Cardinalis Leodiensis ; venit noctu. Postridie 
cum ad eum essera profectus, inueni eum in vestibuio domus 20 
parantem ire ad Caesarem, reddi<(di)que literas tuas ; quas visus 
est accipere libens, dixitque se lecturum : et conscendens mulam 
resignauit eas, coepitque legere. Illinc rediens offendi Hilarium 
nostrum pulsantem nostras fores, qui nunciauit te bene valere ; 
quod equidera gaudeo non mediocriter. De aduentu huc tuo nihil 25 
dicebat se habere certi, praeterquam quod non dubitaret te haud 
diu abfuturum. Multi te cupiunt adesse, etiam ii qui plurimum 
possunt in hac aula, ac penes quos putatur esse censura ingeniorum 
ac studiorum ; nisi fucum omnibus faciunt, et vehementer simulatas 
gerunt voluntates : quod in nuUa aula nouum est, nec in hac rarum. 30 

4. lemdens scripsi : reuidens a. 21. LB : reddique a, 23. e&a LB : 

eos a Lond. 

1. Literasj Not extant : contem- Italica] For the preference given 
porary with the letter to Gattinara to this over the German hand cf. thc 
(1. 2), which, frora its contents (11. 14- apology in Ep. 1279. 25-6. 

16), evidently was contemporary with 15. via quadam] Cf. Ep. 1267. i^n. 

Ep. 1267. 17. calculo] Cf. Ep. 1267. 10. 

2. Caneellario] Gattinara ; see Ep. 19. Leodiensis] ISee Ep. 738 introd. 
ii^ointrod. For his recent relations with Erasmus 

reddidi] Not before 13 May : cf. see Ep. 1268. 6gn. 

1. 44n. Postridie] 14 May, at the earliest ; 

4. Narcisus] His name occurs in the cf. 1. 2n. 

list of Charles' train at this time ; sco 2 1 . literas] E\'idently of the same 

Brcwer iii, p. 969. date as those to Vives and Gattinara : 

5. Errauit] Cf. Ei), 1054 introd. see 1. in. 

10. alteram] As to the nature of this 23, Hilarium] Bertulphus; sce p. 13. 

enclosurc I have no clue. He was no doubt bringing Epp. 1273-6. 


Hodie loquar Coronello ; quem nondum conueni, ex quo huc 
venit. Si quid ex eo cognouero quod credam tua interesse abs te 
non ignorari, addam his literis, si modo non misero ; sin misero, 
scribam per alios. Vergara salutat tc ; qui narrauit mihi Hispanum 

35 quendam qui nunc agit Romae, Mirandam nomine, scripsisse de 
tribus aut quatuor locis Annotationum in Nouum Testamentum 
tuarum. Sed modestiss<ime> ac honorificentiss<ime> monens potius 
id agit quam repreiiendens aut obiurgans. Opus aiebat sibi essc 
dicatum. Dicebant hic in aula esse qui haberent : si nancisci 

40 possum, dabo liuic Hilario ad te. 

Coronello sum locutus, et quidem prolixe, tVa tt/i/ i/j.rjv eidaijxovLav 
(jff)av/x(L(ii<;. Prinium recensuit occupationcs suas in Lutherianos ; 
ideo dicebat se non potuisse rescribere tuis literis, quas mihi ostendit : 
responsuruin se antequam Brugis abeat. Vereri iudicium et cen- 

45 suram tuam ; propterea non posse expedire rationem aliquam 
responsionis. Versari se in angustia et inopia rerum ac verborum, 
sed verborum potius : te, si ita sentit vt mihi est locutus — et 
deierauit se ex animi sententia loqui — , alterum Hieronymum aut 
Augustinum putat, seque studiosissimum tui nominis esse ait ; 

30 admiratorem tuorum monumentorum, quae purissima esse et 
Christianissima praedicat, depugnaturum pro illis non secus ac pro 
Euangelio Christi. Tum ego, ' Qui sunt igitur qui illum ceu Luthe- 
ranum incessunt ? ' ' Nulli ' inquit, ' sunt ; nihil iam loquuntur, 
sunt stupidi qui ita iudicant.' Haec confabulationis summa ; 

55 diremit nos hora coenae. Libellum IVIirandae non habent ; at 
Bruxellae dicunt esse. Si possum, alicunde eum tibi expiscabor. 

Hodie veiiit ad me famulus quidam Leodiensis Hispanus qui ohm 
mihi ministrauit, narrauitque Leodiensem tradidisse literas tuas 
Dominico cuidam Italo, quem hic apud eum Aleander reliquit, ac 

6osuspicor esse Aleandri propinquum. Hic Dominicus vbi legisset 
literas, dixit iis qui aderant, ' Erasmus excusat, cum nemo accuset ; 
etqueritur de Aleandro, cum hic honorifice semper de illo sit locutus, 
ac literas scripserit Pont<iiici> beneuolentiae in eum pleniss<imas> '. 
Pratensis hodie aut cras profecturus est in Britanniam legatus 

65 perpetuus ; dixitque mihi Leodiensem ostendisse sibi tuas literas, 

55. habent ; at Bruxellae dicunt scripsi: habeat Bruxellae. dicunt a Lond. : 
habebat. Bruxellae dicunt li: habent Bruxellae : dicunt L5. 61. aderant ^ : 
ederant a. 

31. Hodie] 15 May, at the earliesl; also 1. 73. 
cf. 1. ign. 58. literas tuas] !See 1. z\i\. 

Coronello] See ^. 44. 59. Doniinico] I cannot identify. 

34. Vergara] See p. 51. Aleander] For his movements at 

35. Mirandam] Carranza : see Ep. this time see Ep. 1271. 62n. 

1277. 24n. 63. hteras] No such letter to Adrian 

^S. Opus] See Ep. 1277. 22n. seems to be extant. The reference 

39. Dicebant] For this plural cf. 1. 56. is perhaps to Aleander's correspon- 

43. literis] Ep. 1274. dence with Rome after the reconcilia- 

44. Brugis] The Court, with which tion with Erasmus in July 1521 (Ep. 
Coronel no doubt was, spent 13-23 May 1195. 4711). It may be noted that in 
at Bruges, on its way to England : see Epj). 1256. 82, 1271. 63, Vives writes of 
Gachard ii. 32. Adrian as ' nouus Pontifex '. 

57. Hodie] 16 May, at the earliest ; 64. Pratensis] See Ep. 1191. His 

cf. 1. 3in. credentials are dated from Bruges, 

Hispanus] 1 cannot identify : see 14 May : Brewer iii. 2255. 


esseque sollicituin quod aeger significares te scripsisse. Cancel- 
larium tibi impendio fauere dixerunt mihi homines etiam ex vulgo 

Has literas vides centonibus coagmentatas ; nam vt quicquid 
cognoueram, ita scribebam. Sed tu huiusmodi mauis, quibus 7° 
certior de omnibus fias, quam accuratas illas in quibus nihil sit 
praeter ciuilitates. 

Cum apud me esset heri Hilarius, venit ad me Hispanus de 
Leodiensi<s) familia, narrauitque ipso Hilario audiente nuUum 
hodie viuere sub coelo hominem, cuius Leodiens^is) sit amantior 75 
quam tui ; habero semper opera tua in manibus, lectitare sedulo 
et admirari, propugnare te, si quis calumnietur, non secus quam 
aras et focos : se crebro coenis et prandiis interfuisse, vbi excitata 
de te mentione ita te tuumque nomen et eruditionem aduersus 
Italos quosdam defendisset, vt facile appareret te illi esse quam 8o 
chariss^imum)-. Hilarius tuus diligentiss<imus) fuit in requirendis 
responsis ab iis ad quos scripseras ; sed genius huius aulae est 
mirus dilator et procrastinator. 

Augustinus meus aduentu amicorum aulicorum depositus est 
tantisper e manibus ; vbi primum hinc abierint, conuolabo Loua- 85 
nium. Ibi quam citissime addam extremam manum ; desunt enim 
quinque libri tantum. Nam Frobenius habet xvii. Commendo 
tibi Hilarium hunc, condiscipulum olim Parisiis meum ; quem 
arbitror aHoqui tibi esse commendatissimum. 

Vale Brugis xx Maii 1522, 90 

1282. To Ennio Filonardi. 

Opus Epistolarum p. 822. Basle. 

N. p. 785 : Lond. xxi. 18 : LB. 626, 21 May 1522. 

[Tho year-date is confirmed by the mention of Schinner as living ; for tliough 
subsequently Erasmus may have been misinformed about the fact of his death 
(cf. Epp. 447. 596n, 1410 introd.), the mention here clearly is derived from Filo- 
nardi's letter. It is evident, too, from II. 8-9 that the meeting at Constance in 
Sept. 1522 (see below) had not yet taken place. 

Ennio Filonardi (c. 1466 — 19 Dec. 1549) was born of humble parentage in the 
village of Bauco among the Hemican mountains. After education at Veroli and 
then at Rome, he entered the service of the Curia under Sixtus iv c. 1484, and 
gradually rose to Papal favour. Alexander vi made him Bishop of Veroli, 4 Aug. 
1 503 ; and Julius ii employed him as Vice-legate of Bologna and Govemor of 
Imola. In 1513 Leo x sent him as Nuncio to Switzerland, to support Schirmer in 
Iiolding the Swiss to their alliance with the Papacy against France ; and in 15 14 
he went there again with fuller powers as Legate de latcre. During this pcriod his 
head-quarters wcre at Zurich. In Aug. 1517, through the influence of a French 
party in Rome, Ant. Pucci (Ep. 860) was sent to supersede him ; and Filonardi 
then spent some years in retirement at Rome. In May 1521 he was restored to 
favour, and sent back to work with Schinner in Switzerland : where in Nov. he 
was Roizcd at French instigation and hcld prisoner for a month. Consequently 
in April 1522 he transferrcd his residence from Zurich, which was now inclining 
rapidly to tho Reformation, to Constance, to be in a Catholic region and ncar the 

70. LB : cognouerant n. 73- • Cum LB : . tum a. 

66. aeger] Cf. I. 17. 82. scripseras] Epp. 1273-6. 

Cancellarium] Gattinara. 88. Hilarium] On his return joumey 

73. heri] 19 May. to Basle he lcft Louvain on 31 May : sco 

75. Leodionsis] Cf. Ep. 1268. Ogn. Ep. 1296. 14-15- 


froatier. Adrian vi and Clement vii continued hira in hia position ; and in 1525 
he eatablished himsclf at Chur. By 1526 he had been recalled to Rome, and he 
then aerved Clemcnt in various posts of responsibility during the ensuing years 
of trouble, as Govcrnor of Campania 1528 and of Perugia 1529-30, and aa Nuncio 
at Milan 1531-4. From July 1532 to Oct. 1533 he was once more in Switzerland, 
warmly wclcomed by the Catholics ; but he failed to cope with the Reformation, 
judging it rather as a politician than as a theologian, and attributing its succesa to 
French intrigucs. On tho accession of Paul ra he received rcward for his long 
services, being mado Prefect of St. Angelo 1534, Cardinal 1536, Bishop of Montc- 
feltro 1538 and of Albano 1546. See a life by .J. C. Wirz, Zurich, 1894 : also VF. 
Eraamus had a llattering reccption from him at Constance in Sept. 1522 (cf. 
Epp. 1316, 1342), and they corresponded familiarly in 1523-4 (EE. : cf. i, p. 45. 42) 
and again in 1532 (EE. and EE.^). A copy of Erasmus' Explanalio Symboli, 
Baale, H. Froben and Nic. Episcopius, March 1533, which belonged to Filonardi, 
is now in the To^vn Librar}' at Carpcntras (C. 907).] 


Reverende Praesul, fasciculus ille vna cum tuae celsitudinis 
epistola bona fide redditus est. Qua quidem ex re multiplicem cepi 
voluptatem. Primum quod ex eo cognoui quaedam quae mea 
referebat scire. Deinde quod hinc perspexi quam ex animo mihi 
S bene velit Matthaeus Card. Sedunensis, tametsi non hoc argumento 
nunc primum illius in me studium didici. Postremo quod obiter ceu 
nouum lucrum accessit animus iste tuus, tam propensus ad bene- 
merendum de nobis, quum antehac te tantum de nomine notum 
habuerimus. Amplector vtraque manu quod ofifers, et habeo 
10 gratiam. Porro de me, quoniam nihil aliud possum, illud certe 
polliceor, animum memorera et gratum, qualem debet habere fidus 
clientulus erga dominum ac patronum optime meritum. Bene vale. 

Basileae duodecimo Calend. lunii, Anno m. d. xxu. 

1283i298 To DuKE George of Saxony. 
Dresden MS., Loc. 10300, f. i. Basle. 

Horawitz i. 2. 25 May 1522. 

[An original letter, written and addressed by a secretary, and signed by Erasmus : 
in the Dresden State ArcMves (' Dr. Martin Luther's Lehre vmd andere Sachen, 
1 522-49 '). First printed by Chr. Saxius in De Henrico Epjiendorpio cmmnentnrim, 
Leipzig, 1745, p. 23. The dates are fullj'- confirmed by the contents.] 

S. P., ornatissirae Princeps. Non erat quod magnopere scriberem 
celsitudini tuae, nisi quod preter spem oblato certo qui litteras 
perferret, tribus verbis testificari vohii illius apud me memoriam 
perpetuam esse semperque futuram. Atque vtinam detur opor- 
5 tunitas qua re quoque liceat declarare quod tua benignitas horainem 
haud quaquam ingratum ad amicitiara prouocarit ! Excudendorum 
voluminum meorura cura rae Basileara retraxit, nescio quanto 
fructu studiorura, certe raagno vitae meae periculo. Toties me 
repetiit raorbus, qui vereor ne nunquara relinquat, adeo coepit 
10 esse farailiaris : est autem omnium grauissimus, calculus renura. 
Auxit priuatum dolorem pubHca temporum calaraitas, adeo video 
totum orbem duobus monarchis dissidentibus inuolui feraHbus 

1282. 5. Matthaeus] Sohinner; cf. 1283. 9. morbua] Cf. Ep. 1248. lon. 

Epp. 1294. 2-4, 1295, 1299. 45n. 10. calculus] Cf. Ep. 1267. lon. 


bellis. Nec minus est tumultuum in studiis quam in regionibus. 
Precor Deum Opt. Max. vt principum animos vertat ad consilia 
pacifica. 1 5 

Mihi in his tantis malis magno solatio fuit Henricus Epphendor- 
pius, iuuenis iuxta doctus et humanus, cuiusque mores generis 
nobilitatem pre se ferunt. Agit enim iam menses aliquot BasUeae, 
optimo cuique gratissimus. Si quid erit in quo tua celsitudo 
desiderabit officium sui clientis, intelligat id totum fore promptis- 20 
simum, quod nostro studio nostraque cura prestari poterit. IUus- 
triss. celsitudinem tuam incolumem ac florentem diu seruet Christus 
lesus. Basileae 8. Cal. lunii An. 1522. 

Erasmus Roterodamus, 

E. celsitudini tuae addictiss. 25 

rdustriss. Principi ac Domino D. Georgio, Saxoniae Duci, Lant- 
grauio Turingiae, Marchioni Mysnae, domino suo clementissimo. 

1284. To NiCHOLAS Beraldus. 

De conscribendis Epistolis p. 2. Basle. 

Lond. xxix. 11 : LB. i. 343. 25 May 1522. 

[The preface to the Opii-s de conscribendis Epistolis, quod quidam et mendosum 
et mutilum aediderant, recognitum ab autore et locupletatum, Basle, Froben, Aug. 
1522 (a) ; the printing of which had been completed early in July (see Ep. 1293 
introd.). For some time Erasmus had been contemplating (cf. Ep. 11 10. 60-2) 
a revision of his original Paris composition ; which in spite of the requests of friends 
(Ep. 330. 18,19) and the pressure of plagiarists (Ep. 341. 10-12) he had not touched 
since 1 5 1 1 (Ep. 241 . 28-g). When at length he was compelled, first by the Conficien- 
darimn Epistolarum formula (Ep. 1193. Sn) and then by Siberch's issue (Ep. 71), 
to undertake it, it was so altered and enlarged as to be practically a new work 
(cf. I, p. 9. 13-18). There seems to be no other edition by any of Erasmus' regular 
printers except one ' ex postrema autoris recognitione ', Basle, H, Froben and 
Nic. Episcopius, 1534 (H) : not in BEr.S but there is a copy in the Bodleian 
(Tanner 452). A ms. of Erasmus' early work, copied for him by a secretary 
c. 1506, was still in his possession in 1526 : see App. de scriptis Clithouei (LB. ix. 
813 B). 

The year-date of this preface is confirmed by the mention of Adrian vi (1. 46). 
A letter of Basil Amerbach from Basle, 5 Aug. 1522, announces the publication of « 
(Basle MS. G. IL 13. 126).] 


PosTEAQVAM Holonius ille desierat esse apud superos, eruditissime 
Beralde, non putabam mihi quenquam alium metuendum, qui 
naenias, quas iuuenis vel exercendi stiU gratia vel obsequundans 
amicorum affectibus scripsissem, in vulgus aederet, in quiduis 
potius quam in hoc natas. Et eccc de repente apud Britannos 5 
exortus est alter Holonius, qui librum De componendis Epistolis 
excudit, quem annis abhinc ferme triginta Lutetiae scribere coe- 

1283. 13. bollis] Cf. Ep. 1228. 52^. Formulae (Ep. 909) bad reached Froben 
16. Epphendorpius] See Ep. 1122 and been printed without Erasmus' 

introd. knowledge. 

18. nobilitatem] Cf. Ep. 1122. 11 4. in vulgus aederet] For other 

cr. n. unauthorizcd publications of Erasmus' 

1284. I. Holoniua] See Ep. 904 intro<l. works see Ep. 1186. 23^. 
TtwasthroughhimthattheC^o^Zogu/orwTO 7. ferme triginta] A loose estimate. 


peram, cuidam amico parum syncero, cui simili munere gratificari 
volebam, videlicet vt haberent similes iabra lactucas. Lectioni simul 

10 et compositioni non plus temporis tributum est qnam dies viginti. 
Atque adeo non erat tum animus hoc opus absoluere, vt archetypum 
illi tradiderim auferendum (nam adornabat longinquam profectio- 
nem), nullo antigrapho apud me seruato. Aliquanto post amici 
quidam, qui nescio quo casu nacti nugas eas descripserant, precibus 

15 adegerunt me vt operis rudimentum absoluerem : erat enim non 
solum rude verumetiam truncum ac mutilum. Receperam in manus, 
sed quum ne retractanti quidem arridcret, in totum abieci ; ne- 
quaquam fore suspicans quenquam tam effrontem qui me viuo et 
reclamante schedas meas euulgaret. Verum, vt video, nihil iam 

20 pudet typographos. Postea quam experiuntur nihil auidius rapi 
quam nugacissimas quasque naenias, neglectis interim priscis ac 
probatis autoribus, perfricta fronte sequuntur illud e satyra, ' Lucri 
bonus est odor ex re QuaHbet '. 

Proinde nos tametsi sic essemus affecti. vt nunquam antehac 

25 aeque senserimus quomodo fuerit animatus Flaccus, quum scriberet 
carmen illud, ' Vt nox longa quibus ', etc. — nam agnoscis reliqua : 
tamen sepositis operis sacratioribus, quae vt magis decent hano 
aetatem, ita magis iuuant hunc animum, dies aliquot in reco- 
gnoscendis quae iam exierant perdidimus, nescio quanta iactura 

30 studiorum grauiorum, certe maximo meo taedio. Quod ne mihi 
saepius accidat, etiam atque etiam te rogo, mi Beralde, efiice quouis 
pacto vt iuuenis iste, nimium, vt apparet, amans mei, librum quem, 
vti scribis, a callido venditore magno emit, aut aboleat aut certe 
tibi tradat ad me transmittendum, quo mihi liberum sit de eo 

35 statuere. Typographis quid imprecer, nisi mentem meliorem ipsis 
dari ? Caeterum iuuentutem studiorum cultricem libens admonue- 
rim vt in hisce nugis quamminimum operae perdat. 

Video, discruciorque animo, bellum hoc inter Germanos et Gallos 
indies magis ac magis incrudescere. Quanta totius rei Christianae 

40 calamitas, duos potentissimos orbis monarchas sic feralibus dissidiis 
inter se conflictari ! Tolerabilius esset malum, si res eorum quorura 
interest monomachiis finiretur. Sed quid commeruere ciues et 
agricolae, qui spoliantur fortunis, exiguntur sedibus, trahuntur 
captiui, trucidantur ac laniantur ? ferreos principum animos, 

45 si haec perpendunt ac ferunt ! o crassos, si non intelligunt ! supinos, 
si non expendunt ! Erat nonnulla spes in hoc nouo Pontifice, 
primum theologo, deinde spectatae a primis annis integritatis. 
Verum haud scio quo pacto fit vt Pontificum autoritas longe plus 
valeat ad excitandum inter principes bellum quam ad componendum. 

50 Sed hi tumultus non dirimunt Musarum foedera, nec haec com- 
mercia nobis intercipere possunt bellorum leges, Non conuenit 

1 3. amici quidam /3 : amicis quibusdam a. 

but not necessarily a miscalculation. 117)- 

At the most twenty-seven yeara had 22. satyra] Juv. 14. 204,5. 

elapsedsince Erasmus' arrival in Paris. 25. Flaccus] Epp. i. i. 20. 

8. cuidam amico] Robert Fisher ; 32. iuuenis iste] No doubt one of 

see Ep. 62. Beraldus' pupils had bought a copj' of 

1 3. amici quidam] Perhaps Adolphus the Formula or of Siberch's issue. 

of Veere (Epp. 94,5) or Mountjoy (Ep. 38, bellum] Cf. Ep. 1228. p2n. 


Caesareanis et Gallis, sed pulchre conuenit honestissimorum stii- 
diorum sodahbus. Quare valebis, vir humanissime, simulque quum 
dabitur oportunitas, Budaeum, Deloinum, Brixium ac reliquos 
amicos meo nomine salutabis diligenter. 55 

Basileae .vm. Cal. lun. an. m, d. xxn. 

1285. From John Botzheim. 

Breslau MS. Rehd. 254. 38. Constance. 

EE2. 16. (26May?) 1522. 

[An original letter, autograph throughout : the address-sheet is lost. First 
printed by K. Hartfelder in Zs. f. Gesch. d. OberrJieins, nf. viii, 1893, p. 29. The 
year-date is confirmed by Ep. 1279 ; but the month-date is in a form scarcely 
tenable. It is sometimes interpreted as 7 May ; but Praiis and his companion 
could not have travelled from St. Georgenberg to Constance in one day. Possibly 
Botzheim began by dating on 26 May ; and then, if Praiis' joumey was delayed, 
altered to i June without erasing the 26.] 

S. Quod itineris magnitudinem causaris, Erasme, preceptor 
omnium amantissime iuxta et doctiss<ime>, quo minus Constantiam 
venires, ita boni consulo, vt multis nominibus agnoscam Sletstadium 
te nobis iuste quidem abripuisse, tametsi nostro malo ; quibus 
preter cetera incommoda id gloriae decessit, vt Erasmum hospitio 5 
suscipere contingeret. At cum hberum fuerit, quis non mehora 
quaeque dehgat ? quanquam interim caussam expostulandi tecum 
mihi non deesse credam. Parum abfuerat quin et me Sletstadium 
contuhssem re comperta : ita illis ihic charissimis meis, sed in- 
moderatis, htterarum voratoribus per id tempus hanc inuidebam 10 
gloriam. Videbar enim audire atque his ocuhs conspicere quandam 
subridentium amicorum gesticulationem, et praeraeptum nobis 
Erasmicum tryumphum diffluentibus labiis inter sese sibi applau- 
dere. Debeo, debeo Vuymphehngo, preceptori meo venerando, 
debeo Pauhs vtrisque, Voltzio et parocho, debeo Beato ilh, ter tuo, 15 

128.5. 3. Sletstadium] See Ep. 1273 office at Schlettstadt. In 1522 Spiegel 

introd. proposed hini for the newly-foimded 

14. Vuymphelingo] See Ep. 224 N. Test. readcrship at Heidelberg, but 
introd. without result : see E. Winkelmann, 

1 5. Voltzio] See Ep. 368 introd. UrJcundenbuch d. Univ. Heidelberg, i 
parocho] Paul Constantine Phry- (1886), p. 218. His leaming and taste 

gio, or Seidensticker (c. 1483 — i Aug. (cf. BRE. 145, 170) made him a wel- 

1543)» was born at Schlettstadt, and come member of the Schlettstadt 

after schooling there under Crato Literary Society, and he became 

Hofman, matriculated at Freibmg intimate with Wimpfeling, Sapidus, 

3 June 1499, M.A. 1500. About 1503 and Volz. In sympathy with them 

he perhaps taught at Colmar. Three lie drew towards reform (see K. Hart- 

autograph letters from him to John felder, Gcsch. d. Bauernkriegs, 1884, 

Amorbach, dated Schlettstadt 1508, pj). 1 1 1-14 ; andcf. Ep. 1236. 149^), and 

are in the Basle MS. G. II. 30. 132-6. in 1525 was obliged, likc Sapidus later, 

Tn 15 10 he was lecturing on theology to leavc Schlettstadt (cf. BRE. 239). 

at Basle, wherc in 1513 hebecame D.l). Turning to Strasburg, he hecame 

His intimacy with Beatus Rhenanus parish-priest of Illkirch, a few nis. to 

and Mich. Hummclberg is shown by tho s. Jn 1529 he moved to Basle 

MHE. ii. 17. For a time he was parish- as first Evangclical jjastor of St. 

priest of Eichstadt in Bavaria, r.nd per- Peter's, and in 1532 was made Professor 

liaps on his way thither was introduccd of O. T., in 1533 Rector. In 1535, at 

hy Boatus to Pirckheimer (BRE. 422) ; the suggestion of S. Grynaeus, the 

hut in 15 19 he retumed to the same restored Duko Ulrich of Wurtemberg 

452-5 F 


Rhenano, debeo Sapido et ceteris eius farinae, bonis scilicet viris ; 
debeo, inquam, quod rependam, si quando dabitur occasio, ita 
tamen vt omnes hii etiam inuitis dentibus Botzhemum perpetuo 
sibi sentiant deditissimum et ex animo fauentem. 

20 TjTannum illum rei Christianae inimicissimum, in te seuien- 
tem calculum, vtinam ad furcas Caudinas propcllere liceret meo 
incommodo ! In hunc non adeo multum abludere videreris, si 
Febrim illam Huttenicam nomine tantum mutato eo detorqueas, 
vt vel Fucckaro cuidam vel quibusdam ideotis Cardinalibus aut 

?5 Abbatibus prepinguibus demandes. Moleste fero morbum illum 
subinde recrudescentem vsque ad extremam animi mei impatientiam, 
ita vt nihil vsquam sit raali quod illi non imprecer ex imis visceribus, 
qui Christianam iacturam <facturus> vsque adeo sit in Erasmo. 
Sed Christus, quae sua est clementia, rem suam in te curabit. 

30 Ceterum quod ab hiis quae sub proximas nundinas excuduntur, 
abesse non poteris, plurimum approbo ; tantum abest vt ansam 
abeundi tibi praestem, quando cum multis eum laborem communem 
mihi et vtiUtati futurum sperem, modo ne ipsi mihi desim. Para- 
ueram tibi locum quem tuo more securus inhabitares, non dico 

35 magnificum, sed ex quo animum in te meum facile propensissimum 
iudicaueris ; quem eo lubentius occupo et frequentius, quod Erasmo 
institutus sit. 

De prefatione tua per me versa tarde commones ; quam excu- 
dendam tradidi, non suspicatus quenquam futurum tam perfrictae 
40 frontis hominem et parum Christianae mentis, qui odio Lutheri, 
quisquis ipse sit, ipsam Christi et Euangehi veritatem luce clariorem 
persequeretur, quod hanc etiam attigisset Lutherus. Sed eo vsque 
pusillanimitatis progrediendum ex re fore non duco, si quicquam 
salutaris officii (quod tu nunquam non facis) Christianis sit exhi- 
45 bendum, vt metu M. N. quorumuis, etiam Hispanorum, ludeorura 

28. facturus add. Enthoven, infine versus. 

(Epp. 986. in, 1030. 6511) invited him Heresbach's Strabo, 1523, now in the 

io Tubingen ; and there he spent the Royal Print Cabinet at Berlin : see 

rest of his life as Professor of N. T., fig. 50 in H. Knackfuss' Holhein, tr. 

also doing much, as at Basle, for the C. Dodgson, 1899. 

reorganization of the University. He 16. Sapido] See Ep. 323 introd. 

married, but his wife died a year 21. calculum] Cf. Ep. 1267. 10. 

before him (BRE. 361), leaving him 22. abludere] Cf. Hor. S. 2. 3, 320. 

with three young children. His works 23. Febrim] See Ep. 923. i^n. In 

include a large but jejune Chronicon, the dialogue Fever is dismissed to the 

Basle, J. Herwagen, 1534 — imdertaken representatives of wealth and power 

at the request of Grynaeus, though here indicated : see Hutteni Opp., ed. 

Beatus considered him scarcely fit for Bockine, iv. 30-6. 

it (BRE. 289, 290) : and commentaries 38. prefatione tua] Perhaps the 

on Micah, Strasburg, 1538, and Levi- preface to the reader, 14 Jan. 1522 

ticiis, Basle, H. Petrus, March 1543. (cf. Ep. 1274. ign), printed with the 

Tn the preface to the last he describes Paraphrase on Matthew : see Ep. 125? 

a scliool recently founded by Duke introd. A German version of it, with 

IJlrich at Tubingen. the title Ei7i schon Episiel das die 

See Athenae Rauricae, 1778, p. 18 ; Euangelsch ler von jederman sol gelesen 

Knod in ADB. xxvi. 92 ; R. Thommen, v)id verstanden werden, was printed 

Oesch.^ d. Univ. Basel, 1889, pp. 99-102 ; twice in 1522 ; by Adam Petri at Basle 

J. Geny, Die Reichsstadt SrMetMadt, and by Grimm at Augsburg, but with 

1900; VE. 974: aud Zw. E'. 222n. no translator's name attached. See 

His autograph signature may bo seen BEr\ i, p. 88. 

on the title-page of a copy of Corn. 45. M. N.] magistrorum no^trorum. 


et Coronellorum cessandum sit. Obstrictior enim Xpto-rw quam 
omnibus quantumuis illuminatis M. N. quis non est ? Subodora- 
baris et recte quidem laconicam illam epistolam tuam nescio quid 
animi in me tui teporis suspitionem parituram, nisi laborum tuorum 
(quos habeo compertissimos) molem tibi subindicasses imminere. 50 
Nec enim par est quibusuis Botzhemis tempus impendere, quod 
multo rectius pubUcis commodis reseruatur. 

En tibi, Erasme, potior animi mei pars, duos bonarum litterarum 
(quod familiare coUoquium indicat) studiosos, nempe Chilianum 
Praus, Benedictini instituti a monte diui Georgii in Oeni vaUe siti ?s 
monachum, et alterum Symonem Mineruiura, tibi antea, quod 
inteUigo, non omnino incognitum ; mihi quidem antea nunquam 
visos, sed eos qui, cum Constantiam appuUssent, in diuersorio 
pubUco perquisissent, si quisquam ilUc esset Erasmi studiosus. 
Quibus ego denuntior. Quod cum inteUexissem , vocaui iUos. 60 
Quorum humanitas extorserat a me, quod vltro ambiebam, nempe 
litteras vt reciperent tibi perferendas quibus commendatiores tibi fu- 
turos sperabant ; nam tui videndi gratia BasUeam adire se dicebant. 

Postremo id ex te scire percupio, quid proxime a Frobenianis 
preUs per te diuulgandum sit. Quicquid partmias, ita enitere, vt 65 
valetucUnis tuae rationem habeas. Bene vale et nonnunquam vel 
verbulo Botzhemum tuum compella, qui se tibi cupit esse quam 
commendatissimum . 

Ex Constantia ^26 Cal. lunias. m.d.xxii. 

I. Botzhemus tuus ex animo. 70 

1286. From Bacchusius. 

Breslau MS. Rehd. 254. 14. Bruges. 

EE2. 18. 27 May 1522. 

[An original letter, autograph throughout. The year-date is amply confirmed by 
the contents. The month-date is misprinted in EE^. as 21, in Horawitz iii. 12. 
EE. p. 299 as 24. Of Bacchusius I can find nothing more than is contained in this 
letter. He was perhaps a schoolmaster at Bruges ; and for two years he had been 
f ntor to Louis of Flanders.] 

S. D. Cogitanti mihi nuper vbinam Erasmus Ule foret, vir Htera- 
tiss<ime>, quidue ageret quaue esset valetudine, occurrit e Bruganis 
nostris congerronibus quidam, laetum, ita me dii ament, afferens 
nuncium, Dicebat quippe Erasmi mei famUiarem e Germania 
Brugas appuUsse. Vix me contineo quin protinus susque deque 5 
cursitans inuestigem hominem, rogaturus portaretne noua quaepiam, 
nihilne stupendum referret. lUum inuenio, rogo qui valeat Erasmus. 
' PerbeUe ' inquit. Gaudeo equidem de tua bona valetudine. 
Atque etiam, noUm mihi fidas, si mentior, quenquam tum reperiri 
potuisse tuos inter amiculos raagis me gaudio deUbutum. Quid ic 
enim queam aucUre acceptius, quid lubentius, quam Erasmum recto 
habere ? Est enim ea amiciciae lex, vt rebus prosperis amicorum 

1285. 46. Coronellorum] Cf. Ep. 1256. 56. Mineniium] A kinaman of Fraiis ; 

ign. see Addenda to tliis vohime. 

48. epistolam] Not extant. 1286. 4. familiarem] Hilary ; who ar- 

55. Praiis] See Ep. 1279. lon. rived at Bruges c. 14 Alay (of. Ep.'i28i. 

rnont* diui Georgii] See p. 56. 19, 23nn). 

F 2 


gaudeamus, doleamus aduersis. Colloquimur, vt solent «^iXo/iowot, 
satis familiariter ; dicit se afiferre quae ad nos necdum aduenerant, 
1 5 nempe opuscula aliquot non inerudita : quod facile suspicabar, vbi 
e tua officina musaeoque prodire acciperem. Nihil non nitidum, 
nihil non syncerum, quicquid Erasmicum. CoUoquiorum opusculum 
solito auctius locupletiusque excusum narrat. ' Gaudium merum 
nuncias ' inquam ego. ' Qui sic ? ' ' Non est ' inquam, ' quod me 

20 magis oblectet, quippe qui exploratum habeam, speremque fore vt 
haec certatim parique diUgentia tam senes quam iuuenes euoluant, 
conterant atque ediscant, haud mediocrem hinc relaturi frugem.' 
Quis enim tam stupidus qui non perspiciat quam sint lepida, quam 
sint concinna, quam denique vtilia ? Nec est, opinor, quisquam ita 

25 ignauus, vt quod est f amiKariss<imum>, quodquein singulas pene horas 
fere vsurpamus, noht candidiss<imum) simul et absolutissimum. 
Quod ad me attinet, futurum confido vt Brugana pubes tuis e 
Colloquiis longe euadat doctissima, id perdocta quo et hteratis sit 
volupe et parentum in Htcras inflammet animos. Gaudent niminini 

30 qui suos rite institutos ac Uteratos audiunt, ahosque in id animant. 
Deinde in Mathaeum llupd^pao-a' aeditam, Epistolasquoque scribendi 
opus non inutile, postremo quaedam in Lutherum a te scripta ; 
quae quaha sint, necdum videre licuit. Gratulor plane nostro 
saeculo tam foeHci quo Hteras renasci videam atque restitui, idque 

35 opera vel Roterodarai vnius. Atque vtinam in fatis sit vt plures 
huiusmodi contingant ! Digredimur, ille negotiorura satagit suorum, 
ipse aUo. 

Hactenus quahs nostra fuerit fabulatio habes. Qui Pratensis 
valeat, accipito. Valet belhssime. Musas coht, vt solet, in has 

40 incumbit pro viribus. Neque est inter auhcos hoc studiosior, non 
est qui et hteras et hteratos impensius araet ac reuereatur. Cum 
hiis lubenter agit, hos non grauate hospitio excipit, hos non ilhbera- 
hter fortunis auget, quae eius est humanitas. Ausira, raihi crede, 
deierare iara a biennio perpetuo quo ipsi preceptorculus fuerira, 

45 nullum diem tara ignaue effluxisse quin hnea in hteris ducta super- 
esset, nullum tam occupatum quin vel horara vel horulam negotiis 
pubhcis sufEuraretur. Quid pluribus ? Est studiosissimus, te prae 
caeteris amat vnice, te orbis lucem praedicans, oculum Grermaniae, 
Italorura principera, HoUandorura, Flandrorura ac quicquid est 

50 maritimorurahominum,decus,theologoruradoctiss<imum>,oratorura 
facundissiraum, poetas inter cum maxirae diuinum, tum artifi- 
ciosiss<iraura>. Et, ' vt hominem suis pingam coloribus, oranium 
est ' inquit, ' horarura homo oranibusque nuraeris absolutissimus '. 
Tuus est totus. 

55 lam de Uteris audi. Literas tuas amio superiori ad se datas vbi 
me prior e Viuete luci datas accepisset, accersit Bacchusium, huic 
gaudium coramunicet. Vtinam horainera videas ridere, gestire, sibi 
gratulari ! Plane ahum diceres Pratensem , hominera : tanto erat 
perfusus gaudio. ' Non possura ' inquit, ' non videri fortunatus, 

60 quod is visus sira Erasrao qui amicorum suorum cathalogo asscribar. 

17. CoUoquionim] See Ep. 1262. 38. Pratensis] See Ep. 1191 ; and cf. 

31. napricppacTiv] See Ep. 1255. Ep. 1281. 64. 

Epistolas] See Ep. 1284. 55. Literas] Ep. 1191 : which had 

32. in Lutherum] Cf. Ep. 1275. 2on. just been printed in F. 


Nullum potuit in me conferre beneficium acceptius. Quid enim 
immortalitate preciosius, quae nec auro nec hyacyntho paraii 
possit ? Hoc mihi donauit Erasmus vel minima scheda, quod 
nullis opibus emeris. Atque vtinam ' inquit, ' crebrius liberiusque 
ad me scribat ! Hoc nihil fuerit gratius. Nihil est quod me pubUcis 65 
negotiis defessum magis mihi restituat. Tenuior sum, pro dolor, 
fortuna, quam qui Erasmo parem refundam vicem. Confido tamen 
fore vt ipsi gratificer, quod certe fecero non grauate. Eram com- 
mendaturus apud Caesa<(ream) maiestatem, ni esset commenda- 
tissimus.' Addebat huiusce farinae et alia : quae si pergam 70 
narrare, vereor ne in Iliada epistoHum quod institueram, euadat. 
Hortor itaque, mi Erasme, atque oro, vt Pratensem ames, Pratensi 
scribas. Amicus est, is est qui tibi operam accommodare et veUt 
et possit. Possit quoque nunc impensius ; mittitur enim in Britan- 
niam legatus, solus quidem. Erant inter aulicos tum quum dele- 75 
geretur, qui nollent ; erant qui socium adiungerent. Carolus 
neminem admittit, hunc aptiorem eiusmodi prouinciae obeundae 
quam cui coUega iungatur, asserens. Pratensis vicit illorum et 
inuidiam et consilium. Ambigit nemo hominem summa cum laude 
ac Caesaris honore posse exequi atque perficere omnia : quod Deus 80 
fortunet, oro. Audi quanti sit apud Caesarem. Ex Caesare audiuit 
tam abstrusa, tam secreta qualia aulicorum nuUus vnquam : cui 
Caesar istaec concrederet; praeter hunc erat nemo. 

Vxor grauida parturit iamiam. Optarim pariat fauente Lucina 
vtroque parente prolem dignam. 85 

Habes, vir humaniss<ime>, quid hlc geratur. Vnum fac exorem te, 
ne scribendi tarditatem ignauiam dixeris ; meae verecundiae, im- 
probae quidem ilh, danduni erat. Verebar enim ad t. d. meas mittere 
schedulas incultas atque scabras nihilque redolentes lucernae 
Aristophanicae. Vicit tandem tua humanitas, qua nihil non boni 90 
facile consuHs quod ab amico sit profectum ; vicit et tuus Hilarius, 
qui vt auderem persuasit : te candidiorem quam qui quemquam 
asperneris. Salutem t. d. asscribi iussit Pratensis, Vale, praeceptor 
optime. Tuum Bacchusiolum vel inter minimos scribito. 

E Brughis 27 Maii. Anno redempti hominis 1522. 95 

Tuus Bacchusius quantulusque est, totus, 

D. Erasmo Roterodamo, theologorum doctissimo, suo praeceptori 

1287. From Guy Morillon. 

Bre.slau MS. Hehd. 254. iio. Bruges. 

EE2. 15. <c. 27 May 1522.) 

[An origiiial letter, autograph throughout. An approximate date can be assigued 
from the movements of the Court (see 1. 2n) ; and this is corroborated by the 
references to Epp. 1273-6, brought by Hilary Bertulphus. He no doubt carried 
this letter back together with Epp. 1281, 1286.] 

HoNORANDissiME domino. Literas D. V. in itinere accepi, dum 
Curiam festinabundus sequor, quam Calesii iam peruenisse audio. 

1286. 88, t, d.] tuam dominationem, 2. Calesii] Charles arrived at Calais 
89. lucernae] Cf. Adag. 672. on 25 May, and crossed to Dover next 

1287. I, l). V.] dominalioius vestiao. day : cf. Ep. uSi. 44^. 


Haesi aliquot dies Bruxellae, dum huic profectioni Hispanae ne- 
cessaria paro, nec Hilario quicquam operae praestare potui per 
5 absentiam meam. Quanquam non video quid ei per me praestari 
potuisset ; ita diligenter omnia curauit. Et iam hic in aula notior 
est quam vt vel mea vel alterius egeat opera. Quin aliis quoque 
f auorem exhibere potest atque adeo mihi, vt ex literarum expeditione 
cognosci poteriti 

10 Procuratorium quod D. V. a Barbirio nostro missum putat, 
nusquam videre potui : nec est quod damnum timeat, etiam si in 
alienas manus venerit, quod non credo. Nuper enim scripsit 
Barbirius fratri suo et mihi quo modo vellet resignare beneficia sua 
ipsi fratri suo. Quod tantum abest vt cum aliquo D. Vestrae damno 

15 tiat (si fiat), vt multo securior futura sit pensio. Nam in huiusmodi 
resignatione Barbirius reseruat sibi fructus beneficii et regressum, 
vt si frater prior moreretur, rediret itcrum ad ipsum ; et si frater 
superuiuat, obligatur ad solutionem pensionis, soluturus omnino, 
etiam si non obligaretur. Et sic siue resignetur beneficium siue non, 

20 semper apud Barbirium manet pensio. Imo si moreretur Barbirius 
post resignationem, pensio nianet superstes in fratre. 

Epistolas quibus D. V. declarat nec esse nec vnquam fuisse 
Lutheranum, magnopere videre desidero. Petam a D. Glapione, 
vbi in Curiam venero. Omnes hic magnates D. V. multum fauere 

25 videntur. Non parum profuerit quod D. V. omnibus scripserit. 

Pensio D. V. non modo seruabitur incolumis apud Cae^arem, sed 
etiam statim soluetur, si D. V. liic aliquem constituerit procuratorem 
ad recipiendum, vel solum scripseiit domino thesaurario loanni 
Riffault, qui amico erga D. V. est animo, vt hesterna vespera mihi 

30 dixit. Manebit hic cum illustrissima D. Margareta. Poterit D. V. 
scribere Petro Aegidio vel alteri, qui pensioiiem ipsam recipiat pro 
anno praeterito, et in literis quas ad ij^sum Thesaurarium scribet, 
nominare eum cui danda erit pensio. 8i hic manerem, possem 
optime hoc procurare. Sed quis scit an hic erimus vel in Hispania ? 

35 praesertim cum venti duobus sequentibus mensibus lente flare con- 

Quod D. V. petit, vt cohibeantur Carmelitae et Praedicatores, in 
concionibus ne in se deblaterent, hoc facile fieri poterit sine scripto 
Caesaris, si R. Cardinalis Leodiensis et Episcopus Cameracensis illis 

4. Hilario] See Epp. 1257. i^n, (Henne iv. 381), and he showed himself 

1281. 23-7, 88n. a good friend to Erasmus (Epp. 1342. 

10. Procuratorium] Cf. Epp. 1245. 87-8, 1461 and EE. 71 ; cf. Ep. 1585). 

28, 1254. 19-21. A son of liis was a pupil of Vives (Ep. 

13. fratri] Nic. Barbirius : see Epp. 1303. 540); and a daughter married 

613 introd., and 1094. 29 n. with Mathias Laurinus (EE. 71 : see 

15. pensio] See Epp. 1094, 1235, Epp. 201. 2n, 651. ^n). 

1245. 37. petit] In Epp. 1275, 1276. 

22. Epistolas] Epp. 1273-6. 39. Leodiensis] See Ep. 1268. 69^. 

23. Glapione] See Ep. 1275. Cameracensis] Robert (1500 — 31 
26. Pensio] See Ep. 1273. 44^. Aug. 1556), a younger brother of Wm. 
29. Riffault] or RuflFaldus, ehevalier Croy (Ep. 647 introd.), whobyresigning 

and seigneur of Neuf vnie, was Treasurer- to him, c. 19 Dec. (1519) (C. Massaeus, 

general to Charles in 1519-20 (Henne Chron., 1540, p. 274), the see of Cam- 

iii. 247) and still held office in 1540 bray, secured it to the third member 

(Gachard ii. 162). He seems to have of his family in euccession (cf. Ep. 497). 

beonin favour with Margaret of Auslria Robert was a pupil of Latomus (Epp. 


imposuerint silentiuin ; quod onus omnino in eos incumbit, non in 40 
Caesarem. Scribat D. V. super hoc Leodien<si> et aliis episcopis 
quorum interfuerit. Non dubito quin hoc facile fuerit impetratu, 
maxime apud Leodiensem, qui de D. V. tam magnifice loqui con- 
sueuit. Nec credo eum instigatum ab Aleandro ; quem pessime 
odit, vt audio ab his qui hoc compertum habent. 45 

Epistolam ad Barbirium nisi tuto <non> committam. Colloquar 
cum Moro in Anglia. Vtiaam haberem literas D. V. ad eum atque 
etiam ad D. Cardinalem Eboracensem ! Maxime voluissem videre 
D. V. ante nostrum in Hispaniam discessum. Supplico vt frequenter 
scribat ad omnes magnates Curiae, et mihi iniungat si quid curatum 50 
velit. Bene valeat D. V. 

Ex cubiculo domini Decani Donatiani apud Brugas. 

E. D. V. deditissimus seruitor G. Morillonus. 

Honorandissimo domino meo, D. Erasmo Roterodamo. Basileae. 

12781288. From Andrew Alciati. 

Basle MS. G. II. 13». 48. (Chateauneuf.) 

(c. 29 May 1522.) 

[A copy by Boniface Amerbach, probably made at Chateauneuf before the 
original was seat off. Ou the verso he copied also Ep. 1278, apparently from 
Erasmus' rough-draft. For a trace of Erasmus' reply to this letter see Froben'3 
letter to Boniface quoted in Ep. 1293 introd.] 

Venit tandem ad me Amorbachius noster tuasque attulit litteras, 
reddiditque plane ambiguum vnde magis laetarer ; nam et aduentus 
eius multo mihi exoptatissimus, et quicquid a te prouenit, ceu 
sacrosanctum, summa apud me in veneratione est. Sic vtroque 
nomine me fere beauit vir ille ; et tu tamen eum commendas mihi, 5 
quasi ea meritus citra vllam alicuius commendationem non sit quae 
iiomo homini tribuere potest. Sed hoc de te humanitas egregia 
synceraque charitas forte extorsit, dum amici causa nimis sollicitus 
esse non dubitas, nunquamque mutuo in amore tibi ipsi satisfacias. 
O candidam mentem verumque Christiani hominis pectus, quod 10 
omnes amare, exosculari, omnibusque officiis prosequi deberent, 
atque inde verae institutionis exempla petere, non secus atque ab 
eo quem canonem vocabant prisci illi pictores. Quod qui facere 
nesciunt, sed potius vltro te insectantur, hi et saeculi nostri 
quo natus es bona non agnoscunt, et immedicabili mentis vitio 15 

Nam quod Luteriani libellis te dentatis proscindere minentur, 
non est quod doleas, si illis displices qui sanioribus quibusque 
displicent. Accedit enim et hoc ad laudem tuam. Potuissent forte 
prima illa aeditione plaerisque persuadere (mihique plane persua- 20 
serant) Christiane pietatis zelo se commoueri ; scd quae deinde 

934. 3n, 1256. 75n) : but an attempt probably complied with this wish. 
to secure Goclenius as his tutor in 52. Decani] Marcus Laurinus. 

1524 (Ep. 1457) was unsuccessful. In 53. E.] Eidem. 

I546hewa3 a delegate to the Council 1288. 13. canonem] Thc work of 

of Trent. See GC. iii. 52, BN. iv. 566. Polycletus : sce PUn. H. N. 34. 8. 55. 

1287. 46. ad Barbirium] See Ep. 20. prima iJla aeditione] Perhaps the 

1302. in. composito volumo of Oct. 1518: see 

48. Eboracensem] VVolsoy. Erasmus Ep. 904. ign. 


ediderunt quaeque hoc nomine indies moliuntur, stant contra. 
Accepi enim reseratis pudoris Christianacquo aequanimitatis clau- 
stris, in iurgia et contumelias exitiabileque odium eos prorumpere, 

25 agi et quandoque manibus, et aduersus Euangelicas traditiones 
omnia scandalo cum maximo fieri. Qua rationc et in eos firmum te 
esse conuenit, qui maiorc, vt ego arbitror, dolo Luterianae factionis 
te insimulant, vt velis noUs in eorum castra sccedas ; quo consiUo 
nescio quidnam magis impium cogitari possit. Sed tu te Hierony- 

30 miano clypeo tuebere, nec de te dici sines quod de TertuUiano ille 
prodidit, vt aliquorum inuidia vel contumeliis accensus in aliud 
dogma desciscas quam in qua hactenus opOoSo^oTarm et summa 
cum laude vixisti. 

Illud magno tibi solatio esse debet, quod ex veteribus etiam 

35 sanctissimis patribus neminem tam felicis industriac fuisse optime 
nosti, qui huiusmodi vitilitigatores non fuerit expertus. Estque 
aliquanto melior quam veterum illorum tua conditio, quod propter 
peritissimorum plurium numerum qui ea tempestate degebant, 
tantae existimationis illi non erant, iccircoque inimicis et insi- 

40 diantibus oportuniores habebantur. At tu saeculi nostri vnicum 
ornamentum supra omnem inuidiae aleam constitutus es, vt quan- 
quam illi plurimum oblatrent, nihil tamen auctoritati tuae dimi- 
nuant, cum huiusmodi accusationibus credat nemo. Macte igitur 
tua hac virtute esto et, quod facis, rem studiosorum adiuuare perge. 

1289. From Mateknus Hatten. 

Leipzig MS. Spires. 

EE. 8. 4 June 1522. 

[An original letter, autograph throughout. Tlie year-date is confirmed by the 
various books mentioned.] 

S. D. Reuerendissimus dominus Episcopus Basiliensis, doctissime 
Erasme, proprium nuncium iam ad nos misit, cupitque a dominis 
meis sibi communicari copiam decreti nuper in synodo nostra 
Spirensi a reuerendissimo domino nostro Episcopo Spirensi dissemi- 
5 nati. Cuius nuncii presentiam sero nimis percepi ; quare, que tuam 
humanitatem latere nolui, paucis accipe. 

AUatus est e Roma vni ex nostris Romanistis in prof esto Ascensionis 
Domini libellus lacobi Lopidis Stunice contra te ecUtus, habens duter- 
nos, vt vocant, septem ; quem exscribi curassem ac tibi misissem, si 
10 noneiuscopiamihi, amicotuOjdenegatahactenusfuisset. Atdominus 
Decanus, tuus amicus, hesterno vesperi milii libeUum procurauit ; 
cuius titulum ac epistolam liminarem simulque omnia capita et 
eorum initia ac finem per amicos tibi fauentes hac nocte exscribi 
curaui : quo impostor ille ostendere conatur te non solum, vt ipse 

1289. 4. desseminati MS. 

1288. 30. de Tertulliano] Hier. Cat. 8. libellus] Erasmi Roterodami Blas- 
script. eccle-s. 63. phemiae el Impielates, Rome, A. Bladus, 

1289. I. Basiliensis] Christopher of 1522 : cf. Epp. 1290, 1291, 1302. 
Utenheim : see Ep. 598. 11. Decanus] Thos. Truchses: see 

4. Spirensi] Geo. Palatinus : see Ep. Epp. 355. 49^, 867. 31-2, 1302. 31. 

290. i^n. 13. exscribi] For a method of doing 

7. profesto] 28 May. this cf. Ep. 1174. lyn. 


ait, Lutheranum esse, verum etiam omnium Lutlieranorum signi- 15 
ferum. Que omnia presentibus mitto, ac amico in te animo a me 
tibi missa credas rogo. 

Ceterum certior reddi cupio an Frobenius Hylarium et cetera 
a me per Marcum, vectorem Seleustadiensem, xi Cal. lunii missa 
receperit ; et cum Arnobio quid agatur. Et, si Frobenio integrum 20 
fuerit, mittat aliquot Noua Testamenta in magna et parua 
cartha. Lectus est hic a multis libellus Regis Anglie cum magna 
voluptate : nunc Stunice in te scriptus a quibusdam (paucis 
tamen) non minori studio circumfertur. Deus opt. max. te bonis 
studiis ac nobis amicis tuis diu ac semper incolumem seruet. Domi- 25 
nus Decanus impendio te salutat. Vale et salue, doctissime Erasme. 
Beatum, Frobenium et eius iucundissimam conthoralem, Hieroni- 
mum ceterosque amicos saluere percupio. 

Spiris pridie Nonas lunias Anno M.D.xxn. 

Maternus Hattenus tibi deuotissimus. 30 

Grecae Latinaeque doctissimo viro D. Erasmo Roterodamo, 
bonorum studiorum assertori vigilantissimo, amico et preceptori 
insigniter colendo. Basilee. Zum Sessel. 

1290. From Wolfgang Fabricius Capito. 

Breslau MS. Rehd. 254. 45. Nuremberg. 

LB. App. 323. 5 June 1522. 

[An original letter, autograph throughout. The year-date is confirmed by the 
two books mentioned. Capito was now at Nuremberg as agent for the Archbishop 
of Mainz in connexion with the Council of Regency : see P. Kalkoff, W. Capito, 
1907» pp. 1 12-13, where this letter is discussed.] 

S. D. Stunicae libellus Lutheranis plausibilis est. Titulus est : 
' Erasmi Roterodami Blasphemiae et Impietates per lacobum 
etc.'. Versa pagella continet gloriosam Stunicae epistolam, qua 
testatur se ostensurum quam sit Erasmus Lutheranorum signifer 
ac princeps. Postea ex annotationibus Noui Testamenti, scholiis 5 
in Hieronymum et reliquis libris tuis pleraque facientia ad vulgi 
palatum atque omnium cupientium res in melius nouatas. Suum 
cuique argumento eulogium praescripsit, in hunc modum : ' De 
horis canonicis,' ' De primatu Apostoli Petri supra caeteros Aposto- 
los ', ' De humanis constitutionibus ', ' De articulis Parrisien<si>bus ', i^ 
et id gonus. Subiicit mox tua verba : quae neque inimici paulo 
cordatiores egrefcrre possunt, tanta est cloqucntiae dulcedo, virtus 
iudicii et cautio in omnibus. 

1289. 18. Hylarium] Evidently a MS. seo P. Heitz and C. C. Bemoulli, Basler 

foruseinErasmu3'edition: seeEp. 1334. Bilchermarken, 1895, pp. xv, xx. 

20. Amobio] See Ep. 1 304. Erasmus continued to live with Froben 

22. libellus Regis Anglie] See Ep. till the autumn, but then migrated ' in 

1227. 5n. edes suas sujieriores ', which also 

27. conthoralem] Gertrude Lachner : belonged to Froben : see Ep. 1316. ^Sn. 

see Ep. 419. i8n. The migration may be dat«d about the 

Hieronimum] Froben : see Ep. cnd of Sept. 1522; for he was ten 

903. 2n. months in Froben's household (i, p. 45. 

33. Zum Sessel] Froben'8 house and 19-22 and Ep. 1528). 

printing-press, Todtengasslein 3. bought 1290. 2. Blasphemiae] Cf. Ep. 1289. 

from John Amorbach 14 Dec. 1507: yn. 


Gratulor tibi tam commodum inimicum, cuius industria, dum 

I s cupit lacessere, optimo cuique te comprobat ; hoc est, qui sis velut 
in tabellam depingit, quatenus oculi concipiunt mediocres. Luthe- 
ranos hostcs minime contemnendos sensisses propediem ob editas 
epistolas et librum Regis Angliae, non admodum, vti afBrmant, 
a tua phrasi et stilo dissidentem. Stunica imprudens illos com- 

20 placauit vnico libello, qualem aliquando amicus aliquis ex tuis 
consarcinare coactus fuisset. Gaudeo equidem : cui niiiil acerbius 
quam videre Erasmum atris libelhs et superuicturis proscindi. 
Felicibus enim ingeniis abundant, resipiscentibus genium posteri- 
tatis, et materia fauorabili ; si tecum in hac arena congredientur, 

25 praestabunt, nedum numero erunt superiores. Seculum instat hoc 
multo felicius, quod animum sibi constantem atque ingenium 
litteris instructum iuxta ponet, non tam Musarum sacris quam 
excolendo Christo nauabit operam : ita se omnia proferunt, quantum 
ex re praesente coniicio. Quare oramus quicunque tibi studemus, 

30 ocio atque quieti consulaa, fugiendo hanc tragoediam, non magnati- 
bus contra animi sententiam conniuendo, neque etiam orientibus post 
te, immo ex tua messe subnatae segeti, repugnando. Alia tibi ratio 
scribendi fortassis non fuit ; modus, vt fert pectoris bonitas ac 
stili, longe alius est. Qua igitur via eisdem argumentis eandem 

35 causam in aUo improbabis, propterea quod inconsultius maioreque 
periculo egerit posthabita sui securitate. 

lactant hic libellum Erasmi aduersum Lutherum. Nondum vidi, 
neque credo id te ausum quod in me reprehenderes. Consulit 
Princeps meus ne ad Stunicam respondeas ; idem ego te cohortor. 

40 Vtram in partem deflexeris, alterius erit odium sustinendum. Sunt 
qui malint ad meliorem quam feliciorem partem declinares, quod 
hec fluctuet dubiaque sit animo, illa autem suis nixa radicibus, 
fundata in petram Christum, se ipsam in dies viribus superet ; 
tametsi liberum et immunem esse et extra teli iactum tutius est, 

45 si quidem nos potius quam reipu<blicae> salutem respicimus. 

Haec boni consule ; nam sunt simplicis animi te impendio 
obseruantis, quae extorserunt gi'auissimae bonorum de te censurae, 
praeterea praesentissima seculi mutatio. Quantum ad religionem 
attinet, aut erit orbis noster Christianus aut totam Christi imaginem 

50 explodet : non est tertium. Vale in Domino et Christum cum 
publica pace, sicut facis, ama, mi Erasme. 
Nombergae. 5 lunii an. 15. 22. 

Fabritius Capito tuus ex animo. 

Incomparabili viro D. Erasmo Roterodamo suo, tanquam parenti 
55 colendo. 

26. ingenuum, LB. 

18. epistolas] Perhaps Henry's two lov Y. Giess aivo-wa (Aktenund Briefezur 

prefaces, undated, to Leo x and the Kirchenpolitik Hz, Georga von Sachsen, 

reader, which are prefixed to the 1905, pp. 499, 500) that that was dated 

Assertio (Ep. 1227. ^n) : not his from Greenwich, 20 Jan. 1523. 
undated letter, wbich is found in some librum] See Ep. 1227. ^n. 

copies, at the end on new signatures, 19. phrasi] Cf. Ep. 1275. 86 cr. n. 

addressed to the Dukes of Saxony, ^7. aduersum Lutherum] See Ep. 

' pie admonitoria ', waming them 1275. 2on. 

against Luther and urging them not 39. Princeps meus] The Abp. of 

to allow him to translate the Bible ; Mainz ; cf. Ep. 1241. 29-32. 

1291] 75 

1291. From John Caesarius. 

Basle MS. G. I. 2 5 . 15. Cologne. 

14 June <I522>. 

[Aii original letter, autograph throughout. The year-date is given by the 
mention of Stunica's book, and of Busch'8 presence at Basle. The bearer was 
perhaps Antony Brugnarius (Ep. 1318), who left Antwerp c. 5 June for fear of 
being suspected of complicity with Nic. of Hertogenbosch (Ep. 616. i^n) and Com. 
Grapheus (Ep. 1087. 355^), after theirpublic condenmation as heretics at Brussels, 
29 April 1522 : see Geldenhauer, CoUectanea, ed. Prinsen, 1901, pp. 46,7. He did 
not, however, enter Basle, but tumed off to Montbeliard, arriving there c. 22 June : 
so that this letter, if he was the bearer, cannot have reached Erasmus at once.] 

S. D. P. Qui hasce litteras meas ad te pertulit, Erasme omnium 
mihi charissime, aliquot apud nos diebus delituit ; quam vero ob 
causam ipse tibi luce clarius exponere poterit. Quapropter opus 
mihi non est rem ipsam, quam alioqui ad te scribere constitui, latius 
explicare. Non poterit autem ipse eam rem tam dolenter referre, s 
quanto dolore animi tui consternaberis, certo scio, vbi ex ordine tibi 
omnia exposuerit. Res Christianorum eo mihi perducta esse videtur, 
vt prorsus animum despondere cogamur, nisi Christus, vnica et 
extrema spes, nostri misereri veUt. Vndique mala nos circumstant. 
Bella vbique terrarum omnia contristant. Celum ipsum nobis 10 
aduersatur. Interim nobis placemus, interim nostro viuimus more ; 
a quo ne latum quidem vnguem nobis discedendum putamus. Hodie 
non modo gens contra gentem insurgit, imo in ipsis ciuitatibus non 
conuenit inter ipsos ciues. Noue iam surgunt factiones, ne dicam 
persecutiones. Laicus clero infestus est ; clerus contra laicum pro- 15 
pemodum abhominatur, Quanta contumeHa his diebus nonnuUos ex 
ordine clericorum ciues nostri affecerint, non tam tedet quam non 
licet scribere. Quenam autem huius mali causa sit atque origo, in 
presentia non datur intelHgere. Nec tamen tanta inter hos discordia 
est quin maior mihi instare videtur inter litterarum studiosos ; nec 20 
inter eos modo qui diuersa eas ratione sectantur, sed et inter eos qui 
politiores htteras coluisse ex aequo probantur. 

Vidi nuper Hbrum, in quo Stunica quidam haud vulgariter doctus, 
pubHcus, vt audio, in vrbe Roma professor, natione Hispanus, 
aHquot locos ex operibus tuis passim coUegit, veluti capita quedam, 25 
quibus nebulo ille iactat ac polHcetur se edendo propediem opere 
aUo probaturum te non modo blasphemum sed et impium. Quem 
Hbrum cum legerem, et quotquot apud nos aUi probe instituti, statim 
facUe coniecimus que causa iUum impulerit cur hec contra te 
moHatur scribere : nempe vt te ordini ecclesiastico infestum reddat, 30 
non tam inuidia motus quam haud dubie aUquorum in vrbe Roma 
suasu inductus, ac sibi interim iUius ordinis fauorem conciHet ad im- 
petrandum sacerdotia quomodocunque. Sed non dubitamus tenihil 
vereri ac te non metuere tibi ab iUo, modo res inter vos controuersa 
ratione, non Huore, iudicio non odio, expendatur. An hec premia 35 
sunt que tanta ingenia tandem referent ? Prestiterit f ortassis ledere 
quam in commune consulere, si sic agetur cum iis qui prodesse 
omnibus student, reuocare lapsos ab erroribus, restaurare quod 
coUapsum est, indintegrarc quod est corruptum. 

4. rem ipsam] Perhaps the atfair at Brussels : eee introd. 
23. librum] Cf. Ep. 1289. zu. 


•lu Sed hcc longiub tecum fortasse ago quam deceat. Vcrum non 
deerat ratio que me ad hoc perduxit, quanquam cum hoc scriberem, 
hora erat noctis prope vndecima. Vale optime, et me tibi esse 
deditissimum certo tibi persuade. Iterum atque iterum vale. 
Colonie Sabbato post pentecosten. 
45 loannes Cesarius. 

Saluta, queso, meo nomine Hermannum Buschium et ceteros 
quos scis mihi vtcunque notos. 

Eximio viro Erasmo Roterodamo, amico suo optimo et inprimis 


Vita Erasmi p. 87. Basle. 

O^ p. 134 : Lond. xxx. 9 : LB. 627. 16 Jiine 1522. 

[The year-date agreea well with the contents. For a letter written to Vives 
on the same day see Ep. 1303. 33. 

About this timo Erasmus received a visit from Balthasar Hubmaier (cf. BRE. 
192), later the well-known Anabaptist leader ; who wrote thus to Jo. Adelphius 
of Schaffhausen, 23 June 1522, s.l., ' Diebus exactis . . . descendi BasUeam, vbi 
Buschium accessi, hominem vere doctum, et Glareanum, item Erasmum salutaui. 
MuJta cum illo de Purgatorio contuli, ac super iis duobus passibus lohannis i. (13), 
" Neque ex volimtate camis neque ex volimtate viri ". Erasmus aliquandiu de 
Purgatorio continuit se, sed tandem vmbratilem adducens responsionem, ad multa 
alia et varia quidem properauit. Libere loquitur Erasmus, sed anguste ecribit ' 
(J. H. Hottinger, Hist. eccl. N. T., vi, 1C65, pp. 550-1).] 


AccEPi tuas Kteras. Georgium, opinor, iam vidisti ; ex quo 
cognouisti rem. Dic illi non sacerdoti, vt, si decreuit abire — quod 
tamen ego non probo — , Set OappeLv. Prima coitio. Nebulo magnus 
est. Veniat huc bonis auibus sub proximis nundinis. Non deerit illi 
5 bona conditio. Sed tamen ego mahm non solui chorum, multis de 
causis. Alius erit exitus quam putatur. Loquor de bonis litteris. 
Scripseram de Ceratino. Saltem ille veniat. ^r/o, 4,p6ya, vTjcfie, u-l- 
(rT€L, Kal Oappzt, !<al epp-.on-o. BasUeae. Postridie Trinitatis An. 1522. 


129L 46. Buschium] For his presence Viandalus : see Ep. 1237. 4in. 
at Basle at this time cf. Zw. E-. 199, 204. 3. Prima coitio] Cf. Ter. Ph. 346. 

1292. I. litcras]Notextant: probably 5. chorum] The circle of Louvain 

dated c. 31 May and carried by Hilary scholars described in Ep. 1237, 
(cf. Ep, 1296. i2-i5n). 7. Ceratino] Cf. Ep. 1237. 21-5. 

Georgium] A messenger, whose 8. amaTii] Cf. Epicharmus ap. Gic 

departure from Basle may be dated Att. i. ig.d>: cited by L. Pearsall Smith 

about 8 June (cf. Ep. 1296. 13-15). For with Dem. Phil. 2. 24 and Bacon 

indication of hisretumseeEp. 1303. 20. N. Org. i. 92 ' Prudentia ciuilis . . 

2. rem] Perhaps the matter of the quae ex praescripto diffidit ', to illus 

house and garden at Louvain : see trate a passage from .Sir H. Wotton's 

Ep. 1209. 4n. It appears also from letter of 20 Oct. 1589, ' the rule of life, 

Epp. 1296. 17, 1355, that Erasmus had diffidere '. Dion Chrysostom's Ufpl 

left some of his property behind, vmder dmaTias, with a Latin translation by 

the care of Nevius and Goclenius in Joachim Camerarius, was printed by 

the College du Lis. Petreius at Nuremberg, 1531. Cf. also 

illi non sacerdoti] Perhaps Melchior Epp. 1257.9-10,1696. 

1293] 77 

1293. To BoNiFACE Amerbach. 
Basle MS. AN. III. 15,1". Basle. 

Q. 52. 24 Jiine 1522. 

[Autograph throughout. No doubt a reply to a letter contemporary with the 
very entertaining narrative of his joumey to Avignon and Chateauneuf (see p. 55), 
which Boniface wrote to Basil, 29 May 1522 (Basle MS. G. II. 13. 123). As Basii's 
reply to Boniface was written three or four times in rough copy and not dispatched 
till 6 July (ibid. 123^, 124,'! 25, 125-^: see Am. E. 14), itislikely that thisletter was 
kept waiting for a suitable messenger till the same date. On 6 July 1 522 Froben too 
wrote to Boniface (Basle MS. G. II. 29. 116): ' Der Bucher halben zu drucken hat 
myn son vnd dominus Erasmus domino Alciato geschriben. . . . Wist das ich truck 
in Augustino de Ciuitate Dei. Hab truckt De modo conscribendi Epistolas, auch 
truck ich Arnobium super Psalterium vnd Moriam vnd ander cleine buchUn vfT 
die negste mess mit sechs pressen.' 

BonSace replied to Basil on 14 Aug. (Basle MS. G. II. 13. 128), and probably to 
Erasmus at the same time ; but the letter does not survive.] 

S. Vt omnia tibi letissima opto, mi Bonifaci, ita isthuc emiti 
nescio quid mihi mali presagiit animus. Sed Deo, hoc est animo tuo, 
et amori in Alciatum repugnare non sum ausus. Nihil est vita 
prius : prestat periculose redire quam isthic perire. Totus orbis 
videtur ad insignem quandam mutationem (tendere) : que si suc- 5 
cedat, fortasse iura vertentur in iniurias. Ante omnia, mi Bonifaci, 
eura vt viuas et valeas ; nam vmbrae nec Achilli placuerunt. 

Nos coepimus corpore reualescere ; sed alia multa angunt animum, 
sed omnium maxime rumor huc per Cartusianos transcriptus, quod 
Petrus Aegidius esset captus vt Lutheranus. Et ecce famulus m 
adfert Utteras, nihil esse dictum sinistri. At interim alterum mise- 
ramus. regnum f.Kova.xiKov ! te fehcem ! Hic mirus est 
tumultus ob EuangeHum. Sed hec coram. Tu tantum cura vt te 
videamus. Vides orbis tumultum. D. Alciato eris meo nomine 
epistola : cui tantum tribuo quantum ahi nemini. 15 

Hec scripsi a coena, ne nihil scriberem, mi Bonifaci. Commenda 
me Basiho, qui post abitum tuum nunquam nos visit. 

Basilee. NataU. loannis Baptistae, An. 1522. 

Erasmus ihe vere tuus. 

Insigni viro D. Bonifacio Amerbachio Basihen. Auenione. ^o 

5. t&nAQT&addidi,rf. Ep. 11 13. 24 : vergere add. Q, cf. Epp. 950. 13, 1437. 104. 

2. Deo . . . repugnare] Cf. Acts 5. 39. Ep. 1292. in. 

3. amori] Cf. Ep. 1250. 2n. 13. tumultus] Cf. Ep. 1274. i^n : 

7. Achilli] Cf. Hom. Od. 11. 475-6, also Basil'8 letter of 6 July, 'Clerus 
489-91. Erasmus had written first noster suis improbis precibus tandem 
Vlyssi. apud Senatum obtinuit vt parochus 

8. reualescere] Cf. Epp. 1248. lon, S. Albani exularet, non sine magno 
1294. 10. tumuitu parochianorum '. The pastor 

9. rumor] This was false, but Gilles in question was Wm. Reublin, who for 
was taking care not to arouse suspicion : a year and more had been advocating 
seeEpp. 1296.4-5,1318. i-5,andcf. Ep. greater simplicity in religion and wor- 
1291 introd. Eumour had perhaps con- ship : sce K. R. Hagenbach, Hisf. of 
fused Gilles with Com. Graphcus (Ep. Ihc Jieformation in Oemwiny and Sicitzer' 
1087. 35 5n), who also was an Antwer]) lnn4, tr. E. Moore, i. 270-1. 
secretary. 15. epistola] To answer Ep. 1288. 

10. famulus] Hilary Bertulphus ; cf. 17. Basilio] In writing to him, 
Ep. 1292. in. 14 Aug., Boniface quotcs this sentence, 

11. alterum] Perhaps George ; cf. and continues ' Rogo te, optime frater, 


1294. To Peter Barbirius. 

Opus Episfcolarum p. 722. Basle. 

N. p. 689 : Lond. xix. iii : LB. 628. 25 June 1522. 

[Written to Rome (cf. Ep. 1302. 3-4) ; where all the persons to whom messages 
are sent, wore at this time. Barbirius had no doubt announccd in his Icttcrs (1. i) 
that he was about to accompany Adrian tliither. Tho Pope left Saragossa 1 1 June, 
sailed from Tarragona 5 Aug., and entered Rome 29 Aug. : see Creighton v. 197-8, 
Pastor ix. 59-69. The year-datc is confirmed by the contcnts.] 


AccEPiMVS sarcinas et librorum et epistolarum quas istinc misisti. 
Apud Matthaeura Card. Sedunensem eris mihi epistolae vice. Protam 
singulari iUius in me studio video quantum debeam. Si frater esset, 
qui posset amantius ? Dolet quod Stunicam dignatus sim vnquam 

5 responso. Et huic successit Caranza non edentulus. Blasphemias 

rident omnes, et nemo non indignatur Stunicae, qui in florilegio haec 

euulgarit quae causam adiuuant Lutheranam, vt ipsis quidem videtur. 

Antehac negabant istuc iter esse tutum, et ego sic eram affectus vt 

non essem aptus itineri. Quin haec quoque scribo grauiter afflictus 

10 calculo, quanquam iam aliquot diebus sat commode valui. Et sum 
affixus libris excudendis, vt non liceat abire ante finem Augusti. 
Tum si valetudo erit vel mediocris, aduolabimus. Saluta mihi milies 
amicos omnes, Pacaeum, Fabrum, Praepositum Vratislauiensem, 
Hermannum Phrysium, cuius ingenium ego vnice amo, Landauum 

15 Bauarum. Scribam breui omnibus, vbi dabitur certior tabellarius 
et valebo melius. 

Basil. postrid. Natalis loan. Baptistae, An. m. d. xxn. 

1295. To Matthew Schinneb. 
Opus Epistolarum p. 761 . <Basle.> 

N. p. 726 : Lond. xx. 39 : LB. (£j. <c. 25 Jime 1522.) 

[A fragment of a letter, which seems to have been appended to another in 
error : see Ep. 1410 introd. Though perhaps not now completed (cf. Ep. 1294. 2), 

sepius ac soles eruditissimum virum 10. calculo] See Ep. 1267. lon. 

et nobis admodum fauentem inuisas. commode valui] Cf. Ep. 1293. 8. 

Plures iique doctissimi tanti viri 11. libris] Basil Amerbach^sletters of 

amicitiam nulla non quaesita occasione 6 July and 5 Aug. (Basle MSS. G. II. 

ambiunt, et huic familiarius conuixisse 13. i-2-^^~6) mention the Be conscrib. 

non minimae felicitatis loco ponimt. Epist. (Ep. 1284) ; new editions of the 

Cum tu vltro ab hoc subinuiteris, non Colloq. Formulae (Ep. 1262) and the 

grauaberis huius sodalicio frequentior Parabolae (Ep. 312), all printed by 

adesse. Amat enim nos proculdubio, Froben in Aug. 1522 (cf. p. 77); and 

si quos amat, qui nostrorum tam commentariesonPsalms 2,printed with 

honorifice vbique locorum in suis Amobius (Ep. 1304) in Sept., and 4, 

lucubrationibus meminerit '. which did not appear till 1525 (Ep. 

1. epistolarum] Not extant. IS35)- See alao Epp. 1274. i^n, 1309. 
jstinc] from Spain. 13. Pacaeum] Cf. Ep. 1342, 322n. 

2. Sedunensem] Cf. Ep. 1282. c.n. Fabrum] Cf. Ep. 1260. gon. 

5. responso] The first Apologia, Vratislauiensem] Geo. Sauromanus 

Louvain, Th. Martens, <c. Sept. 1521) : (see Ep. 1342. 323^) ; notSanderus (Ep. 

see App. 15 in vol. iv and Ep. 1235. 33. 1242. 26n). 

Caranza] See Ep. 1277. 24^. 14. Hermannum] See Ep. 903. I2n, 

Blasphemias] See Ep. 1289. ^n. and cf. Ep. 1342. 325. 

9. itineri] For a recent attempt of Landauum] Ziegler : see Ep. 1260. 

Erasnms to travel see Ep. 1273 introd. i 5. breui] See Ep. 1302. 


it may be placed conjecturally about this date, when Schinner's offer had recently 
been renewed (cf. Epp. 1282. 4-6, 1299. 4Sn).] 

QviNGENTOS ducatos quos tua benignitas mihi in singulos annos 
offert, iam mihi acceptos interpretor ; non minus obnoxius quam si 
recepissem. . . . 

1296. From Conrad Goclenius. 

Basle MS. Gl II, 66 fin. Louvain. 

26 June <i522>. 

[An original letter, autograph throughout : slightly shom along the right-hand 
edge. Apart from the mention of the CoUoquia and the Apology against Lee, the 
connexion with Epp. 1292, 1293, 1303, shows beyond doubt that it is addressed 
to Erasmus. The fictitious name was probably adopted to secure the letter 
against interception by unfriendly hands (cf. Ep. 1313 introd.) : possibly it was 
something of a nickname, intelligible to Erasmus' intimate friends. The direction 
to Constance was also perhaps designed to mislead ; but as there is mention of a 
projected visit to Botzheim in Ep. 1285. 1-3, it may have been intentional. The 
year-date can be assigned without hesitation from the letters mentioned above.] 

S . Dii istis scelestissimis malef aciant, qui lubenter ingrata renunci- 
ant ! At pessimis perdant exemplis qui haec daedita confingunt opera, 
quo optimu^m) quenque merore excrucient! Istorum vanitas et 
malicia, quae alieno dolore pascitur, te ets dSee? Ssos de Petro 
Aegidio coniecere : quod quanquam nobis satis esse debet, et 5 
ingentis triumphi esse loco, istos haec falso diuulgasse, mihi tamen est 
perquam molestum, perditorum hominum improbitate factum esse 
vt tam animo fueris constematus, quantum ex epistola tua potui 
intelligere. Spero fore vt breui illud mendacissimorum hominum 
genus rerum suarum satagat, suaque ipsius mala, neque falsa, 10 
renunciet. Sed de his fortuna viderit. Non dubito autem quin te 
magna ex parte hoc metu e falso rumore oborto liberarit Hilarius : 
quem e ratione dierum arbitror postridie aut non ita multo post 
rediisse Basileam, quam isthinc abierit Georgius ; nam discessit 
Loua<(nio) pridie calendas lunii. Interea autem rursum ad te 15 
scripsimus per Petrum, fihum Theodorici Alustensis, decimo- 
septimo calendas lulias hinc profectum. De rots (/-01? facturus 
eram ex Georgii verbis ; sed ille negabat te quicquam innouare 
velle, aut in aham coloniam demigrare, nisi rebus creperis. Itaque 
nondum quicquam est tentatum. Quod si quid Traincor extiterit, 20 
aut videatur imminere tempestas aut etiam calamitas, prospiciam 
indubi<tato) vt semper tuum sit tibi sartum tectum. 

1296. I. istis] Cf. Ep. 1293. 9. — Adr. Barland'8 loci veteres, June 

5. Aegidio] Cf. Ep. 1293. gn. 1524, a second edition of the same 

8. epistola] Not extant : probably author's Dialogi w//, Aug. 1524, and 

carried by C4eorge, and thcreforc to Vives' Introductio ad'Sapifntiam, 11524 

be dated c. 8 June (cf. Ep. 1292. in). (van Iseghem 198,'? 195, 196): but 

12. Hilarius] Bertulphus ; who no nothing more seems~to be known of 

doubt carried Epp. 1281, 1286, 1287: him. Tt appears that he did not survive 

cf. also Ep. 1292. in. his father (BN. xiii. 891). 

14. Georgius] Cf. Ep. 1292. in. Theodorici] See Ep. 263. 8n. 

i6.",Petrum] Hisname is found in 17. rorj ffofj] Cf. Ep. 1292. 2n. 

place of his father'a in the colophons 19. aliam coloniara] i. e. anothor 

of threo books ])rinted at Martens' press collego than the Lis : cf. Ep. 1322. i^n 


Louanii omnia sunt tranquilla, nam <I)vi)!j.t<u iamdudum absunt ; 

nisi quod nonnuUos pessime habent quaedam loca in Colloquiis, quae 

25 nuper annotaui. Sed scio tibi non defore quo ea tueare, imo magna 

parte id praestitisse in Apologia contra Leicas insanias. Verum isti 

tuas responsiones non legunt ; si quid videatur contra te facere, 

id modo legunt : quem cane et angue peius odere, sod pauci idemque 

mali. Sed quod facis, Tu no cede malis, sed contra audentior ito. 

30 Et vale felix, vnicum nostri saeculi ornamentum. 

Louanii sexto calendas lulias. 

C. G. 
Salutem plurimam tibi iussit suo nomine adscribi Carolus noster : 
quam tibi breui ipse perferet. 

35 DominoIoannidecimario,dominosuocolendi8simo. Co<(ns)tantiae. 

1297. From James Piso. 
LeipzigMS. <Prague.> 

EE. 7. <c. Jime 1522 ?> 

[An original letter, autograph throughout ; ending abruptly at the foot of 
a page. It answera a letter written at theinstance of Ursinus Velius (Ep. 548. ^n) ; 
probably at the same time as Epp. 1242,3, since it reached Piso through Stan. Turzo 
(Ep. 1662). After an interval Piso replied ; but his letter was mislaid among his 
papers, and not sent until four years later, when Piso was again moved by Ursinus 
Velius to write to Erasmus (Ep. 1662). As it had thus lost reaUty, no dates were given 
to it ; but the festivities mentioned make it easy to assign them. The gatherings 
at Prague took place in the spring and summer of 1522 (cf. 1. 54^), and on i June 
the Queen wrote to Charles v to give news of the rejoicings (Brewer iii. 2299). 
In Ep. 1662 Piso gives the impression that this letter was only completed when he 
was on the point of starting for Nuremberg on an embassy to Ferdinand (c. Feb. 
1523 ; cf. EE. p. 405) ; but as he says here (1. 53) that the celebrations had taken 
place recently, -an earlier date may be conjectnred.] 

S. Quemadmodum facile inueni, Erasme doctiss<ime), quas Velio 
nostro, quod is tibi ad me scribendi auctor fuisset, gratias confestim 
agerem, ita quas tibi id tuapte etiam manu praestare dignato tandem 
agam, neque inuenio neque reperio vllas, praesertim tuis in me officiis 
pares. Habet fortasse Velius hostimentum ahquod Pisoni debitum, 
certe si non aliud, mutuum saltem amorera et parem amicitiam. 
Porro tua in me et antiquiora et ampliora sunt merita quam vt 
quouis officio, adeo non hostimento, redimi possint. lam vero quod 

1296. 23. (fwpaTai'] Erasmus' foes Erasmus in the new edition of <c. Aug.) 

among the friars : cf. Ep. 1263. 26n. 1522, in consequence of Egmondanus' 

For the word cf. Cic. Att. 7. i. g. protest. 

24. in CoUoquiis] Egmondanus (Ep. 26. praestitisse] In the Apologia qua 

878. I3n) had discovered in the new respondet (If. F^ F^ : Jortin ii. 519, 

edition of the Colloq. Formulae (Ep. 520), defending the two passages in 

1262) four passages about vows, in- the Colloq. Formulae which Lee had 

dulgences, confession and fa?ting, attacked in Ep. 1061. 330-80, for in- 

which he denounced as heretical : see deoency. 

Epp. 1299. 54-71, 1300. 1-42, 1301, 28. cane] Ci. B.or. Ep. I. ij. 30. 

and cf. I, p. 25. 22-5. They are 29. Tu ne cede] Verg. ^en.. 6. 95. 

examined in detail in BEr^. Colloq. i. 33. Carolus] Probably Harst : see 

105-9. 114-19 : the latter section Ep. 121 5, and cf. Epp. 1303. 37-8, 1306. 

showing the changes introduced by 3-5. 



ad me pertinet, ego hac in re satis me felicem satisque beatum 
existimauero, si veteris amicitiae loco me non moueris ; quem reuera lo 
ita semper et seruaui et seruaturus sum, vt cum vitam etiam 
ipsam deseruero, illum tamen nunquam videar deserturus fuisse, 
praesertim si quid fidei erit aliquando literis post cineres ; non iam 
meis, alioqui illiteratioribus quam vt illas mihi optem esse superstites, 
sed eorum qui constantissimi mei in te animi testimonium vltro tibi 15 
praestiterunt, quales fuere non pauci quibus meum de Erasmo 
iudicium non displicuit. Accessit iis et Velius noster, e cuius oratione 
te scribis cognouisse me perpetuo mei similem esse et Erasmi 
patronum acerrimum agere. Qua in re quid praestare tibi possim non 
video, a laudatissimis ita laudato viris vt curione nullo, adeo non vt 20 
Pisone, praecone egeas. Porro Erasmum priuatim semel et intus et 
in cute mihi cognitum cur non vno semper ore publice laudem, colam, 
venerer ? De quo quid quisque sentiat, per me cuique sit liberum ac 
integrum. Ego id vni illi tribuo quod non iis quos legerim omnibus. 
De iis loquor neotericis, qui Christianae theologiae recte consultum 25 
vohierunt ; a factiosis enim istis ingeniis et scolasticis semper 
abhorrui. Atque vtinam a paruis olim mihi in haec vsque tempora 
nulla in iis aha quam Erasmica lectio venisset in manum ! 

Atqui erit hic qui me dicat alia non legisse. Pauca legi, fateor, si 
fructum expendo ; sin laborum et temporis iacturam, nimis quam 3" 
multa. Hlud enim genius mihi meus semper suggerebat, plus 
nimirum ostentationis in Christi Euangelium per nonnullos inter- 
pretes, ne dicam coniectores et ariolos, inuectum fuisse quam candi- 
dissima per se veritas postulasset. Quid in illis profecerim nescio ; 
hoc vnum plane scio, me plus condimenti ex vna aut altera Erasmi 35 
hausisse pagina quam non e plaenis tot interim magistrorum volumi- 
nibus. De meo loquor palato, vt is interim vel a duobus conuiuis 
tertius dissentire vel e diametro videatur. Qua in re ita mei semper 
fui simihs, vt nunquam vno simul ore et caHdum flauerim et gelidum, 
siue id publice siue priuatim vsu venisset. Quod ita iam vbique 40 
gentium, quibuscum versari mihi obtigit, in confesso est, vt si quid 
in iis quacunque etiam ex causa velim, nulla tamen valeam mutare, 
nisi forte mei optem dissimilis fieri : quo nihil vnquam mihi fuit 
aliaenius. Audierunt ista ex me reges, pontifices, principes, praeser- 
tim vero pares amici, quibus non magis Erasmi doctrinam quam ■ir> 
Erasmum ipsum praedicaui . Qui non tam in mea verba quam in rem 
ipsam amice cofiiurarunt : etiam si subinde non deessent qui, vt 
reliqua plausibiliter probarent, ita indignius ferre viderentur quod 
Lutero (pace tua dixerim) auctor fuisse putareris vt tot mimdo 
fabulas pareret. Id et a multis tibi appingi non is inficias. 5<^ 

Porro ne vetera et iampridem non semel audita repetam, hoc 
saltem vnum vtpote nouum assuam. Caenabant Pragae cum Rege et 
Regina forte nuper Andreas Burgus, Caesaris orator, raro vir ingenio, 

20. curione] Cf. Mart. ?. praef. Sept. 1505 — 18 Oct. 1558), sister of 

21. intua] Cf. Pera. 3. 30. Charlea v ; later, Govemess of the 
38, disaentiro] Cf. Hor. Ep. 2. 2. 61,2. Netherlands, 1530. Her marriace con- 

52. assnam] Cf. Hor. A. P. 16. tracted at Vienna 22 July 1515, had 
Rcge] Louis n of Hungary : sec just been celebrated at Buda, 13 Jan. 

Ep. 850. i8n. J!^22 ; scc BN. xiii. 673-85 

53. Regina] Mary of Austria (15 Burgus] An Italian who was in 

452-5 G 


ac illustrissimi marchiones Brandemburgen<se8> fratres, Albertus 

55 Prussiae magister et Georgius, Bohaemique proceres duo. Ibi casu 
nescio quo obortus de Lutero sermo, non admodum gratus principi- 
bus meis. Id vbi obseruaret ex marchionibus alter, vt principum 
Erasmo regie fauentium animos leniret, adiecit principio Luterum 
omnia ex Erasmo hausisse, et probe inter sese conuenire. Id ego 

60 ingenue audisse me quidem a multis etiam non negabam ; caeterum 
longe se rem aliter habere non paucis argumentis ostendi, praesen- 
tissimo autem eo quod ex tuis ad me literis recens tunc mihi redditis 
proferebara. Tuebantur nihilominus priorem nonnuUi scntentiam. 
lussi interea Hteras tuas afiferri. Allatas primum Regina praeripuit, 

65 agnoscendae manus auida, mox et Rex ipse ; hanc tamen prius 
cognouerat ex iis quas ad me adhuc Romam oUm Sena dederas. Volat 
deinde epistola per omnium manus, fit silentium, legitur, lentescit 
vulgaris opinio, Hic euestigio qui stabant, stabat autem aulae 
corona, pedibus, qui item sedebant, manibus in meam omnes iuere 

70 sententiam. Videbar hic mihi coronam, si non triumphalem, certe 
ciuicam optimo iure meruisse, vt qui eodem tempore et clarissimum 
ciuem de rep<ublica) optime meritum seruassem, et tam praefractum 
hostem iam non vnum strangulassem, neque tamen reUcto in ea 
pugna loco. 

75 Sed haec fusius forte quam oportuit, in re praesertim plusquam 
seria ; non enim non video quam nihil omnino ludicrum patiatur, vt 
quae grauissimum in proximo minetur exitum. Et vehementer 
profecto vereor ne sera nimium futura sit quaeuis consultatio, ipso 
etiam Lutero palynodiam iam nunc cantare incipiente. Errant, 

80 errant magnopere mea quidem sententia omnes qui huius maU finem 
ita circumscribunt vt, postquam in sacra et clerum populariter 
saeuitum fuerit, profanis protinus abstineatur. Longe profecto 
aliter haec cadet alea, nempe vt semel armatas hoc tandem praetextu 
manus in omnium dignitatura et raagistratuum, adeoque etiam (si 
85 diis placet) in principum ac regum, iugulos et ceruices stringi et 

Maxinailian's service in Oct. 1505 1527 succeeded his brother, Casimir, in 

(Henne i. 78), and was employed by the margravate. Albert had recenth' 

him as Resident at the French Court been at war with his mother's brother, 

for many years. In March 15 16 he Sigismtmd i of Poland, to whom he 

was transferred to the service of refused allegiance ; but through the 

Margaret of Austria ; and in Feb. 15 19 Imperial and Hungarian ambassadors 

was sent as ambassador to Hungary, a truce for four years had been con- 

where in 1521 he was specially attached cluded in 1521. His itinerary, cited in 

to King Louis. See Le Glay i, pp. xvi- EE. p. 405, shows that he was at 

xviii. After Louis' death he remained Prague^May — p. 30 July 1522. George 

in Ferdinand's service, as ambassador had been at the Court of Hungary since 

at Rome ; see Brewer and Bergenroth. 1 506, King Ladislas being another 

He probably died c. i Sept. 1532 (Ber- brother of his mother ; and since 15 16 

genroth iv. ii. 991). had had special care of the education 

54. Brandemburgenses] Two sons of of King Louis. Both brothers ulti- 

Frederic, margrave of Brandenburg- mately became supporters of the 

Ansbach (f 4 April 1536), Albert Lutheran cause. See ADB. i. 293-310, 

(16 May 1490 — 20 March 1568), the last viii. 61 1-14. 

Grand Master of the Teutonic Order in 62. literis] Not extant. 

Prussia, 1 5 1 1 -26, when he renounced 66. Sena] where Erasmus was in the 

his Orders, married, and became iirst spring of 1509; cf. Epp. 216 introd., 

Duke of Prussia ; and George the pious 1206. 24-27, 1662. The letter is perhaps 

(4 March 1484 — 27 Dec. 1543), who in that answered by Ep. 216. 


mergi audiamus aut etiam videamus ipsi. Quid enim sanctum, quid 
saluum, quid postraemo tutum esse poterit, soluto semel religione et 
legibus populo ? 

I283i298j3j3 From Duke George op Saxony. 

Louvain MS. Dresden. 

Cran. E. 9. 9 Jnly 1522. 

[A xvi". transcript, among Cranevelfs papers about to be published by Prof. de 
Vocht (Cran. E.) : on a gathering of six leaves, numbered 46-51 and all written 
by the same hand. The contents of these leaves are : 

(i) the Bull of Leo x to Henry vm, 11 Oct. 1521 (Brewer iii. 1659), about the 
Assertio septem Sacramentorum (11. 7-9) ; 

(2) a Eesponsio on the part of Ferdinand, the Electors, and others at the Diet 

of Nuremberg, Jan. 1523, to articles proposed by the Papal Nuncio ; 

(3) this letter and its answer, Ep. 131 3. 

In view of Cranevelfs ties with Erasmus, it is antecedently probable that these 
letters shovdd have come to him from that side rather than from Saxony. And thi.s 
inference is borne out by the facts. For, though in the absence of the original 
of this letter, the words which the copyist has written between the dates and the 
signature, 'Ex originali sic subscripto' (1. 43), give no clear indication of source, in 
Ep. 1313 the case is different, and the words in a similar place there, ' Signatum 
manu propria Erasmi sic ', are decisive ; since the actual letter which Duke George 
received, now at Dresden, has no signature. The Dresden MS., however, is not the 
letter as first sent, but a duplicate copy made later from the rough-draft, to 
replace the first, which had been intercepted and destroyed (see p. 125). As the 
Louvain MS. of Ep. 131 3 agrees closely with the Dresden MS., only differing in 
a few readings, some of which are better, it seems clear that it was derived from 
the first draft of the letter, and not from the printed texts, into which some varia- 
tions were introduced. For obvious reasons it could not have been made in 
Saxony, since the first copy never arrived there, and the duplicate has no signature : 
so that we may infer with great probabiUty that the six ms. leaves now at Louvain 
were copied, for transmission to Cranevelt, by one of Erasmus' servant-pupils 
at Basle. But I do not recognize the hand. From the position of these letters 
on ff. 49-51, following the Responsio of Jan. 1523, it is evident that they must have 
been copied later : and therefore not from the lost letter before its dispatch, but 
from Erasmus' rough-draft, which accordingly appears to have had his signature. 
Prof . de Vochfs discovery fills in a gap ; with the happy result that we now have 
the correspondence between Erasmus and Duke George for the years 1522-4 
almost complete.] 




Reddite sunt nobis, vir doctissime, tue litere ; que nobis eo 
gratiores fuere quod ex hiis propensum in nos animum tuuni plane 
cognouimus. Inuitauerunt etiam nos, quamuis nullum fere scribendi 
argumentum modo occurreret, quod tamen habita oportunitate 
tabellarium nostris vacuum ad te redire non pateremur ; et de vna 5 
re potissimum ad te scribere placuit. Circumfertur enim hic passim 
apud nos libellus quidam nostra opinione non ignobilis in Martini 
Lutheri opuscula et Positiones sub serenissimi Anglie Regis, domini 
et amici nostri obseruandissimi, nomine et titulo inscriptus : qui 
cum sit eruditione et elegantia plenus, vsque adeo nobis sedit animo k 
vt vix verbis possit consequi. Quanquam vero nihil dubitemus pro 
regie celsitudinis ingenii et doctrine excellentia, quibus ipsam 

1298. 7, liLolhis] 8oe Epp. 1227. ^n, 1228. i8n. 
G 2 


pollere constat, eundem ex ipsius officina prodiisse, mvdti taraen 
autumant, ymo affirmant, illi aliquid ex tui ingenii Marte accessisse. 

1 5 Quod etiara si libellus ille regius tuis scriptis coraparatur, ex scribendi 
filo facile deprehenditur. At quicquid sit, speramus proculdubio 
libellum hunc sub tanti taraque eruditi Regis titulo editura, contra 
Martini friuolas Positiones, quas iam per ahquot annos in vulgus 
sparsit, non minimara auctoritatera habiturum. 

20 Certo etiam credimus raaxime huic rei profuturum si tu, qui 
pariter et doctrina et dicendi scribendique copia ceteris egregie 
prestas, in hanc arenara descenderes. Prodierunt enira iterum in 
vulgari nostro Gerraanico paucis diebus elapsis Martini Lut<Tieri) 
libelli duo, in quorum vnius frontispicio sese ecclesiasten inscripsit : 

25 quos arabos ad te raittimus, in quibus Martinus et de sacramentis 
ecclesiasticis et de prim[i]oribus Ecclesie capitibus nostro iudicio 
adeo spurce, obscene, impudenter ac temerarie scripsit, vt vix 
quicquara raagis spurce, obscene, irapudenter ac teraerarie scribi 
possit et valeat. 

30 Age igitur, Erasme doctissirae, et pro Christi lesu amore ingenii 
tui preclaras vires oranis huic rei accoraraoda ; huc omnes dicendi 
scribendique neruos tende, quo tandera huiusraodi illi tara irapudenti 
et teraerario ita per te obstruantur ora, ne deinceps tara irapune 
tamque licenter in rebus sacris temeraria ac prophana sua abutatur 

35 licentia. Facies proculdubio in hoc Deo opt. raax. rera acceptara, 
Christiane reip. non inutilera, yrao proficuara, tibi quidem honorifi- 
cam ac nobis omniura gratissimam ; qua etiam imprirais omniura 
saltem de Christiane reip. salute bene sperantium tibi conciliabis 
animos, nomenque tuum posteritati imraortale efficies. Vale. ao 

40 hanc raonitionem nostram boni consulas, nosque, vti facis, ama. 
Ex arce nostra Dresd[r]ensi, ipsa die raercurii nona mensis luUi 
anni currentis supra raillesimum quingentesiraura vigesiraisecundi . 
ex originali sic subscripto 

Georgius dux Saxonie, etc. 

45 raanu propria. 

1299. To JossE Laurens. 
OpiiH Epistolarum p. 722. Basle. 

N. p. 689 : Lond. xdx. 112 : LB. 629. 14 July 1522. 

[Thia and Ep. 1300 mark a resumption of Erasmus' endeavour to make hia 
position on the Lutheran question clearly imderstood at Court : cf. Ep. 1278. i^n. 
The year-date needs no confirmation. Epp. 1301,2 also should be read in conjimc- 
tion with this. 

Josse Laurens or Lauwereys (| 6 Nov. 1527), seigneur of Terdeghem and LL.D., 
had since 1515 been a member of Charles' Council ; in which capacity Erasmus had 
perhaps met him in 1518 (Ep. 794. S^n). In the Council he gradually rose to the 
leading place. by his skill in debate asserting himself over John Carondelet, Arch- 
bishop of Palermo (Ep. 803. i2n). In July 1521 he was sent to Calais ac one of 
Charies' delegates to a conference ; which finally in November produced an 

1 7. tamque Vochtius : tantique MS. 

14. tui ingenii] Cf. Ep. 1275. 81-7. Bahst vh der Bischoffen D. Mart. Luther 

24. libelli duo] Von heyder Gestallt Ecclesiasten tzu Wittemberg, ibid., 

des Sacraments zu nehmen vnd ander N. Schyrlentz, 1522, wliich on 4 July 

Nemung, Wittenberg, J. Grunenberg, had already appeared (LE^. 553. 10-13) 

<c. 20 April) 1522 ; and Wider den — a passage which the Weimar editors 

faisch genantten geystlichen Stand des (X. ii. 95) have misunderstood. 


offensive alliance between Spain and England against France (cf. Ep. 1228. 52n) — 
the war to begin in the spring of 1523 (Brewer iii. 1802). In March 1522 he was 
appointed President of the Grand Council of Malines ; and shortly afterwards was 
added to the commission for the extirpation of Lutheranism (I. 73^). See 
Gachard ii, Brewer iiij and Henne. It is possible that Ep. 1057 is addressed to him. 
Later Erasmus came to realize that the strictness of Laurens' legal training had 
narrowed his outlook and made him bitterly hostile to the study of languages and 
literature : see Lond. xxiii. 12, LB. 1063, of 2 July 1529, which gives an unfavour- 
able view of him.] 


AvDio et profecto gaudeo ex animo, vir eximie, summam autori- 
tatem Lutherani negocii excellentiae tuae esse commissam : quem 
ego noui praeter absolutam iuris prudentiam ^orum integris moribus 
summaque praeditum aequitate. Nam vt danda est opera quo 
Lutheri factio sopiatur, ita cauendum est ne boni viri, et suis labori- 5 
bus de studiis pubHcis benemeriti, dedantur quorundam priuatis 

Nicolaus Ecmondanus nemo est Louanii qui nesciat quam sit homo 
l)ertinacis et vindicis animi, si conceperit ocUum in aUquem. Et cum 
illo mihi iam vetus et capitale odium intercessit, etiam antequam i*^ 
mundus scket natum Lutherum ; ob Unguas ac bonas Uteras, quas 
ille plusquam capitaliter odit. Et quum sibi permiserit vt me toties 
in concionibus et lectionibus suis manifestis mendaciis perstringeret, 
nec ab haereseos conuicio temperans ; tamen ferre non potest quod 
Apologia quadam, tacito etiam ipsius nomine, calumniam falsissi- i5 
mam a me depello. Nunc, vt audio, in omnibus conuiuiis, MechHniae 
in pubHca concione, me vna cum Luthero haereseos notauit. Hoc 
certe non habet in mandatis, nec a Caesare nec a Pontifice, vt istis 
modis vlciscatur odium animi. IVIihi nihil vnquam fuit negocii cum 
Luthero, nisi quod semper dehortatus sum ne pergeret taHbus HbeUis -o 
concitare mundum, vaticinans iam tum hoc futurum quod videmus 
euenisse. Ego et hic et istic partim cHctis, partim epistoHs, multos 
aHenaui a factione Lutherana. Nec vUa res magis deiecit Lutherano- 
rum animos quam quod palam aeditis Ubris declaraui me adhaerere 
Pontifici Romano, et Lutheri negocium improbare. Quod si fauissem 25 
Luthero, sicut isti iactant, non defuissent praesidia principum. Nec 
adhuc affectus iste tam extinctus est in animis hominum quam isti 
putant et quam nos cupimus. Sunt hic plusquam centum miUa homi- 
num qui oderunt sedem Romanam, et Lutherum magna ex parte 
probant. 30 

Vide autem quam inique mecum agetur, si quum ego perdiderim 
amicitiam tot eruditorum Germaniae, quum Lutheranos omnes in 
me prouocarim, qui nunc amarulentis libeUis in me debacchantur, 
isti victoria sua, quam mihi non minima ex parte debent, abutantur 
in caput meum, et ideo traducar vt haereticus, quia mihi placent3'5 
bonae Hterac et non placent mores Ecmondani, qui nulU fere bono 
TiT. HN^: MECHiJNENSis iV'. 32. Germaniae // : Germanorum iV. 

I. autoritatem] See 1. 73^. taclto . . . nomine] But ' Paucis no- 

8. Ecmondanus] See Ep. 1263. 26n. tis hominem designabo, vt agnoscant '. 

I 5. Apologia] de, locn ' Omnes quidem 28. centum milia] In Epp. 1300. 79- 

resiirgemu^ ' : see Ep. 123$ introd. 60, ijoj.y/a muchhighcrtigureisgivuu 

86 LETTERS 01*' ERASMUS [1522 

viro placeiit. Scripsit ad me Caesarea maiestas, scripsit loannes 
Glapion, scripsit Archiepiscopus Panormitartus, Episcopus Palen- 
tinus, Cancellarius Mercurinui>,. literas humanitatis plenas, hortantes 

40 me vt pergam meis laboribus promouere rem literariam. Scripsit 
ad me praeter aHos doctos Matthaeus Card. Sedunensis, scripsit 
Card. Moguntinus, cumque his ahi permulti, agentes gratias 
omnemque fauorem ac liberalitatem polhcentes, quod in negocio 
Ecclesiae eum animum praestem quem ilh volebant. Sedunensis 

45 offert etiam quingentos ducatos annue et viaticum honorarium, si 
vehm adire Romani. Quid autem inhumanius quam quum ego me 
fecerim hostem Lutheranae partis, cum mihi pax sit cum summis 
orbis principibus, discerpi ab vno Carmehta ? Tot annis ^nxi Louanii : 
quur tum non impingebant mihi errores meos ? Imo Atensis omnia 

50 mea sine exceptione probauit. Deinde quum rogatu meo notasset 
duo aut tria loca, respondi et satisfeci per omnia. Nunc absente 
Caesarc parant abuti autoritate sua in me, et vlcisci vetus odium 

Exiit nuper hbelhis CoUoquiorum. In hoc clamat Ecmondanus 

55 esse quaedam haeretica. Primum in CoUoquiis non trado dogmata 
fidei sed rationem loquendi. Nec est ibi quicquam tale, sed ille ex 
suo odio interpretatur. Non damno iUic indulgentias, nec vsquam 
alias ; sed quidam irridet sodalem suum, qui, quum esset nugacis- 
simus nugator, putaret sese buUae praesidio posse peruenire ad 

60 coelum. Confessionem etiam approbo ; tantum puer dicit suo animo 
satis fore confiteri Deo, si idem visum esset proceribus Ecclesiae, et 
tamen fatetur sese confiteri etiam sacerdotibus. Quasi non sit satis 
puero obtemperare primatibus Ecclesiae in confitendo, aut quasi 
Christus non sit vnus ex proceribus Ecclesiae, aut quasi mihi constet 

65 esse articulum fidei hanc confessionem esse institutam a Christo ! Et 
tamen hac in re sensum animi mei semper submisi iudicio Ecclesiae. 
Quidam iUic dicit se odisse pisces, et miratur quod praesules voluerint 
obhgare nos ad esum piscium sub poena gehennae. Et tamen qui hoc 
dicit, fatetur sese Epicureum esse. Quanquam nec hoo mihi hquet, an 

37. Caesarea] Ep. 1270. Epp. 670 introd., 1225. 118. 

38. Glapion] His and the two follow- 51. absente Caesare] Cf. Ep. 1274. 11. 
ing letters evidently were in answer to 54. CoUoqniorum] See Ep. 1262, 
Epp. 1275, 1276, 1273; which must 55. haeretica] See Epp. 1296. 24^, 
have been delivered early in May (cf. 1300. 1-42, 1301. 

Ep. 128 1. 23n). 57. indulgentias] For this defence cf. 

39. Mercurinus] Answering the letter Ep. 858. 405-8 : but in a private letter 
mentioned in Ep. 1281. 2-3. (Ep. 786. 24) Erasmus is more out- 

41. Sedunensis] His letter was per- spoken. 

haps in answer to Epp. 1248,9. 58. sodalem suum] Colloq. Form., 

42. Moguntinus] EiJ. 1302. 63-4 men- 1522, f". c* : a passage newly added. 
tions more than one letter : but none 60. puer] ibid., i°. e' ; in the Con- 
of this period are extant. For some of fabulatio pia, also new. But Erasmus 
the topics raised see Epp. 1305. lo-ii, had abeady been in difficulties for his 
1323. 18-20; andcf. Ep. 1308. 17-22. views on this question : see Epp. 1153. 

45. ofifert] Cf. Epp. 1295, 1300, 1302, ^in, 1225. ii^n. 

1305» 1311» 1342. 314-17 ; and see Ep. 67. ocfisse pisees] ibid., ff. h* yo, 

447. 596n. In BRE. 221, dated from h* : a new passage inserted in the 

Rome, 7 April 1522, Faber explaius at original dialogue amongst Erasmus' ■ 

length to Beatu3 that he had advised Paris friends 

Schinner not to bring Erasmus to Rome 69. Epicureum] ibid., ff. g* v", 

at present. h v", h*. This was in the earlier 

49. Atensis] For this assertion cf. editions. 


Pontifex hoc animo fuerit vt, excepto scandalo et contemptu, voluerit 70 
nos astringere ad esum piscium sub poena aeternae damnationis. 

Nescio an agant aduersum me ex aedicto Caesaris. Certe aedictum 
illud postremum huc non peruenit, nec vnquam publice aut priuatim 
fuit exhibitum. Quare te quaeso, vir egregie, vt tua aequitas 
istorum odium et acerbitatem temperet. Quod ad me pertinet, scio 75 
quid agant : cuperent me protrudere vel nolentem in factionem 
Lutheranam, id quod nunquam efficient. Sed illud videndum, an 
expediat me eo propellere. Erit hoc Lutheranis gratissimum, si quid 
in me fecerint atrociter. Si quid habent aduersum me, primum 
admoneant : fortassis ita respondebo vt illis abunde satisfaciam. 80 
Non est hic ludendum temere in libros alienos. Sunt infinita homi- 
num milia qui non oderunt Erasmum, quod ex libris meis profecerint. 
Et possem turbare mundum, si velim ; verum citius moriar quam 
sim futurus autor noui tumultus. Hoc animo quum sim, tanto 
iniquius fuerit committere vt impune dedar implacabili odio vnius 85 
aut alterius. Si mecum agatur ciuiliter, efficiam ne quis in me 
desideret officium hominis Christiani. Ego semper studui prodesse 
omnibus, neque quisquam magis abhorret a dissidio. 

Non ago nunc causam N. B., nam nescio quid ille confessus sit. 
Illud scio, non fuisse Antuerpiae virum moribus incorruptioribus, 90 
et gratiorem ciuibus magisque necessarium reipub. in instituendis 
pueris. Nec de collega illius pronuncio ; nam ilHus causam, quod ad 
Lutherum attinet, non noui. IUud scio, virum esse pulchre doctum, 
multarum Hnguarum peritum, moribus synceris, nisi quod est linguae 
liberioris. In hunc Ecmondanus haud dubie saeuior fuit, quod 95 
priuatim ab illo fuisset laesus. Nemo nescit hoc agere Hoechstratum 
et Ecmondanum, vt linguas ac bonas Hteras extinguant, et in horum 
professores potissimum quaerunt ansam. Mea sententia rectius 
fecerint si sint contenti sua victoria, nec excitent in orbe plures 
tragoedias. Mundus vtcunque feret sibi ereptum Lutherum, linguas 100 
ac bonas literas eripi nunquam feret. 

Sed pluribus verbis onero magnificentiam tuam ; quam etiam atque 
etiam rogo vt sua prudentia suaque aequitate moderetur aHorum 
impetus. Et si quid est tale quale rumor huc attuUt, non patiatur 
Erasmum, de omnibus benemerentem, odio duorum hominum dedi. 105 
Dubium non est quin idem velit et Caesaris clementia et summi 
Pontificis pietas et pubUcus bonorum affectus. Bene valeat tua 
magnificentia, vir eximie, et Erasmum inter tuos clientes asscribito. 

Basileae pridie Idus lulias, Anno 1522. 

1300. To Jerome Vander Noot. 

British Museum Add. MS. 38512, f. 2. Basle. 

14 July 1522. 

[Au original letter, written and addressed by a secretary (a»), corrected and sigucd 
by Erasmus (a^) : endorsed on the verso of fche second sheet by a later hand, 
96. Hochstratum N. 

72. aedicto] See Ep. 12 17. 144^. commission as assessor. See Fredericq, 

73. illud postremum] of 29 April iv, pp. 115, 123. 

1522, conferring full powers on Hulst 89. N. B.] Nic. Buscoducensis : sce 

(Ep. 1345. 39n) for the extirpation Epp. 616. i^n, 1302. 86-7, 1358. 32. 

of heresy from Brabant. About 92. collega] Corn. Graphcus : see 

<7 May V) Laurens was added to thc Epp. 1087. 35Sn, 1302. 83-4. 


' Epistola D. Erasini Rotterodami. 2 Uetobris 1 596 inuenta inter chartas et 
inuaimeata '. It is the earliest of the de Ram-Neve manuscripts bought by the 
British Museum in 1912 (see App. 17 in vol. vi) : the opening paragraph aud 
a few other short extracts are printed by F. Neve, Renaissance en Belgique, 1890, 
pp. 89,90. The letter is clearly contemporary with Ep. 1299. 

Jerome Vander Noot (f 17 Feb. 1540), seigneur of Wastwezel and Rizoir, suc- 
ceeded Gattinara (Ep. 1150 introd.) as Chancellor of lirabant in 15 14, and thus was 
now one of Charles' chief ministcrs (Hcnne i. 220, iv. 208, vii. 303). In 1528 hc was 
still Chancellor, but by Jan. 1532 had been succeeded by his brother Adolphus, 
seigneur of Oignies (Henne viii. 233-42 ; cf. OE. p. 314 and iiasle MS. Goclenii 
Ep. 10) ; who also died in 1540 (Henne vii. 303 ; cf. Brcwer xvi. 161).] 

S. P. Vir clarissime, multorum literis ad me perscribitur quod 
D. Nicolaus Egmondanus isthic passim in conuiuiis et in publicis 
concionibus debacchatur in nomen raeum, ac subinde haereticum 
vocat ; quodque agat vt impetret autoritatem ex aula Caesaris com- 
5 burendi libellum qui inscrjbitur Colloquiorum, quod illic de confes- 
sione, de ieiunio, de constitutionibus humanis sentiam cum Luthero. 
Si quis leget libellum, sentiet haec longe secus habere : sed ita inter- 
pretatur Ule,. qui vetere odio laborat in me et in linguas ac bonas 
literas. Visum est igitur praemonere celsitudinem tuam, ne per iUius 

10 calumniam statuatur aUquid in me quo sim indignus. Nam si illius 
odio^voletis obsequi, nullus erit finis seuiendi in eos qui amant bonas 
literas. Facile susj)icabar illum absente Caesare moliturum ahquid 

Primum in eo libello doceo loqui Latine, non trado articulos fidei. 

15 Et tamen ne verbum quidem est quod aduersetur fidei. Puer 
quidam illic ait se confiteri quotidie Christo. Rogatus an hoc putet 
esse satis, respondet suo animo fore satis, si idem visum esset 
proceribus Ecclesiae. Hoc ille sic interpretatur quasi pronunciem 
confessionem esse iuris humani. Constat hanc confessionem nostram 

20 magna ex parte esse iuris humani ; quod enim semel in anno con- 
fitemur, quod huic aut illi, constat esse ex capitulo Omnis vtriusque 
aexus. Ergo quod confitemur semel in anno, mouet nos episcoporum 
autoritas. Nihil igitur peccat puer, si in confitendo sequitur autori- 
tatem pontificum, etiam si dubitet an sit iuris diuini an non ; de quo, 

25 vt vere dicam, mihi nondum satis constat. Quanquam inter 

Ecclesiae proceres primum locum habet Christus, vt opinor. Item 

dicit puer se confiteri tantum ea quae smt certo mortalia, aut 

vehementer suspecta. Hoc, opinor, nemo negat esse orthodoxum. 

De ieiunio in eo libello nulla fit mentio, sed tantum de esu piscium 

30 disputat quidam. leiunium est nobis commendatum a Christo et 
Apostohs. Delectus ciborum multis locis damnatur Euangehcis 
literis. Nec tamen iUic damnatur Ecclesiae consuetudo. Tantum 
disputatur in conuiuio an ea fuerit mens pontificum vt ad esum 
piscium obligarent promiscue omnes sub poena gehennae, etiamsi 

35 possent hoc facere : semper excipio scandalum et contemptum. 
Videt tua prudentia quam hic nihil sit aUenum a regula fidei. Nou 
est Egmondani sed Pontificis exponere mentem suam. 

7. Yi&h&Kadd.a^inmarg. 20. confitemur ckW. a^ mi margr. 36. a^ : Vidita».- 

5. Colloquiorum] See Epp. 1262, 21. capitulo^Decre^oZ&s v. 38. 12- 

1296. 24U: and, for the points attacked 29. ieiunio] Erasmus must have 

by Egmondanus, Ep. 1299. forgotten. Fasting is briefiy discussed 

15. Puer] Colloq. Form., f". e^ in the Confabulatio Pia (f». e* v^). 


Indulgentias illic nemo damnat, sed quidam ridet combibonem 
suum quod quum esset malae vitae, tamen buUae pontificiae 
praesidio promiserat sibi coelum. Quid hic est hereticum ? An 40 
aliud docent buUae pontificis, quae exigunt contritionem ab eo qui 
petit indulgentias ? 

Quantum meritus sim de pubficis studiis res ipsa loquitur. Luthe- 
ranos primus omnium ab audaci negocio deterrui. Cui si fauere 
voluissem, non sic nunc regnaret iste Carmehta. Innumerabilium 45 
eruditorum amiciciam in Germania perdidi, quia declaraui me non 
sentire cum Luthero. Et nunc irati, libelHs contumeHosis Lutherani 
debacchantur in me. Ego plures alienaui a Luthero quam vnquam 
alienaturus sit Egmondanus ; cuius iudicio nihil hic tribuitur. Et 
pro his officiis ego dedar odio vnius hominis, qui sic commotus est vt 50 
nec dissimulare possit impotentiam animi sui. Caesaris pium 
animum laudo : sed vtinam illius maiestas tam periculosum negocium 
aUi commisisset ! Edictum Caesaris non armauit eos in bonarum 
literarum et linguarum cultores sed aduersus hereses. Et tamen 
huc abutentur isti sua autoritate, rusi vos vestra prudentia obsti- 55 
teritis. IpsaCaesareamaiestasadmescripsithumanissime. Scripsit 
amantissime T>. loamies Glapion, non semel. Scripsit Episcopus 
Palentinus. Scripsit magnificus D. Cancellarius Mercurinus. Scrip- 
sit e Roma praeter ahos R. D. Card. Sedunen., amplissimum etiam 
salarium offerens si velim me conferre Romam. Scripsit plane 6u 
fratemo animo R. Card. Mogontinus. Quibus nihil videtur inutilius 
causae Pontificiae quam vt odiis priuatis quorundam protrudar in 
factionem Lutheri. Quod quanquam isti vsedulo conantur, nunquam 
tamen efficient. Ego sic me gessi in hoc negocio vt nihil metuam 
tribunal Christi. Nec ero mei dissimilis. Si quid habent aduersum 55 
me, saltem admoneant. Semel respondi Atensi ad notatos articulos, 
et satis feci illi caeterisque. lactant nescio quos errores ; ego nc 
vnum quidem adhuc in Hbris meis videre potui, nisi accedat 
peruersus interpres, qui etiam ex optime dictis redditurus sit 
pessima. 70 

De Lutherano negocio, quanquam nihil ad me pertinet, tua 
tamen prudentia circunspiciet, ne seuiatur in innoxios, ne supra 
modum. Primum non agitur de articuHs fidei, sed potestate Pontificis 
Romani, cui hactenus nimium Hcuit ; de indulgentiis, quibus 
hactenus plus satis indultum est ; de constitutionibus humanis, 7; 
quibus hactenus plus pene tributum est quam EuangeHo. Lutherus 
vt excessit modum, ita non omnino sine causa commotus suscepit 
hoc negocium. Deinde si affectus hic esset penes paucos, posset 
seueritate coherceri. Nunc quum sint plusquam ducenties centum 
miHa horainum qui ex parte faueant Luthero et Pontificem oderint, go 
inutile sit seuire in multitudinem, praesertim quum nemo se profi- 
leatur Lutheranac factionis propugnatorem. Hoc expedit etiam ipsi 
causae, ne plures iritentur. MeHus elabetur Lutheri fauor quam 

Sed hec meHus videbit tua prudentia. De me tantum rogo ne ss 

61. videtut add. a^ in marg. 72. circunspiciet a^ : circunspectet a*. 


38. combihoncni] Colloq. Form., t\ c*. 
79. duueuticsj Cf. Epp. 1299. 2Sa. 1302. 


quid concedatur odio Egmondani, nisi monear ac respondeam. Bene 
valeat tua magnificentia, cui me totum dedo dedicoque. 
Basileae pridie Idus lulias An. 1522. 

Erasmus Roterodamus, 
90 magnificentie tue deditiss. 

Ciarissimo equiti aurato D. Hieronymo vander Noot, Canccllario 
Brabantiae, domino meo plurinmm colendo. Bruxellae. 

1301. To THE Theologians of Louvain. 

Vita Erasmi p. 105. <Basle.> 

O^. p. 241 : Lond. xxx. 57 : LB. 1206. <c. 14 July 1522,) 

[This letter is known in two forms : one, which is ihe shorter, first published by 
Merula, probably from a rough-draft, since it has no dates ; the other, which is 
considerably longer, printed with the first edition of the Catalogm Lucubrationum 
(1), Basle, Froben, April 1523, f°. f^ (a). The shorter is evidently the earlier, as it 
was written in haste on receipt of the uews of proposed action against Erasmus at 
Louvain ; and it doubtless represents a letter actually sent with Epp. 1299, 1300, 
which it resembles closely. The longer was written after the arrival of ampler 
reports, and was perhaps never sent to Louvain ; Erasmus being content to print 
it when opportunity offered, as liis considered defence of the points attacked. 
Merula'8 note — that the letter, as he had it, ' accompanied ' one of Erasmus to 
Goclenius, 14 Dec. 1531, which precedes it in his volume (0') — misled Leclerc into 
supposing that the two were contemporary. But, as there is no allusion to this letter 
in the letter to Goclenius, Merula's meaning presumably was that the two mss. were 
folded up together, and that in consequence he inferred that there was a con- 
nexion between them. But he does not venture to assign a date. 

I have adopted the shorter text, as being less elaborate and more like a letter ; 
and have put the readings of a in the notes, except in three places (11. 13, 28, 78), 
where they are obviously better. The enlarged form was reprinted in Martens' 
cdition of Cat. Luc., May 1523, but uot, so far as I know, again in any authorized 
volume : bemg no doubt superseded by the more detailed defence, De vtilitute 
Colloquiorum, put forward in 1526.] 


QvVM res rumore tantum, sed probabili, ad me delata est, solum 

in hoc respondebo nunc, ne quid per calumniam temere fiat, me non 

audito. lactitat quidam in nouis Colloquiis esse tria aut quatuor 

loca in quibus sentiam cum Luthero, videlicet de confessione et 

5 ieiunio. Id secus esse intelliget, qui libellum integer legerit. 

1301. TiT. lESvs ... 5. legerit : ebasmvs roterodamvs theologis lova- 


Res ad me delata est, uou solum rumore sed et amicorum haud futihum literis, 
et illa nominatim exprimentium, quibus verbis, quo loco, apud quos mihi intentata 
sit calumnia per iUum perpetuo sui similem, cuius etiam mores ac priora gesta 
faciunt vt quod aUoqui j^robabile futurum erat, pro comperto possit haberi. 
Proinde non arbitratus sum mihi dissimulandum esse : praesertim apud vos 
quorum partes erant tam effrenem hominis petulantiam, si non mea causa, certe 
ordinis vestri gratia cohercere. 

lactat ac vociferatur in libello Colloquiorum quatuor esse loca plus quam haere- 
tica : de esu camium et ieiunio, de indulgentus ac de votis. Hoc quum ille fortiter 
et impotenter asseueret, tamen secus habere comperiet quisquis libeUum legerit in- 
teger. Quod si cui non vacat eiusmodi nugas legere, rem paucis aperiam a. 

1301. 3. quidam] Egmondanus ; cf. Ep. 1299. 8. 
CoUoquiis] See Epp. 1262, 1296. 24^. 


Id priusquam efficiam, tria praefari visum est. Primum, non 
posse mihi obiici contemptum edicti Caesarei, quod audio publica- 
tum sexto die Maii, anno 1522, quum hic libellus multo ante fuerit 
excusus Basileae : vbi tamen nullum adhuc Caesaris edictum vel 
publice vel priuatim fuit exhibitum. Secundo, quod in eo libello 10 
non trado dogmata fidei, sed formulas loquendi Latine ; tametsi 
quaedam admixta sunt obiter quae faciunt ad bonos mores. Quod 
si grammaticus praescripto themate Gallico sic doceret pueros hunc 
sensum Latine reddere, ' Vtinam nihil edant praeter alHa, qui nobis 
hos dies pisculentos inuexerunt ! ' ; non, opinor, def erretur haereseos, 1 5 
qui sententiam improbam doceret emendate reddere. Tertio, 
videndum esse qualis sit persona cui sermonem tribuam. Non 
enim illic facio theologum concionantem, sed pueros aut bellos 
homunculos inter se nugantes. Quod si noHnt mihi sufPragari 
personae quahtatem, mihi igitur imputent quod illic Augustinus, 20 
opinor, quidam contemnit honestum Stoicorum, et praefert sectam 
Epicureorum, quod summum bonum posuerunt in voluptate ; 
mihi imputent quod illic miles quidam, inter multa quae militariter 
loquitur, ait se velle quaerere sacerdotem, cui quam minimum sit 
bonae mentis. Haec si mihi absurde tribuerentur, quur in caeteris 25 
non debet respici personae qualitas ? Nisi forte, si Turcam loquen- 
tem facerem, mihi imputandum putent quicquid ille dixerit. 

Nunc de locis pauca. In primo loco puer quidam sedecim 
annorum ait se confiteri peccata, duntaxat certo mortalia aut 
vehementer suspecta : Lutherus docet non esse necesse confiteri 30 

6. priusquam efficiam, tria : vero prius quam aggrediar, tria quaedam a. nou 
0: hac in re non a. 8. 1522 : miUesimo quingentesimo vicesimosecundo a. 
9. BasiIeae:0: :idque Basileae, a. 10. Secundo : Deindea. 13. Gallico 
O : Germanico Gallicoue a. doceret pueros a : docet 0. 14. praeter O^ : 
propter 0'. 15. non opinor ... 16. reddere : aut hoc, ' Vtinam inedia pereant 
qui liberos homines adigunt ad ieiunandi necessitatem ! ' ; aut hoc, ' Digni sunt vt 
fumo pereant qui nobis dispensationum ac indulgentiarum fumos tam chare 
vendunt ' ; aut hoc, ' Vtinam vere castrentur qui nolentes arcent a matrimonio ! ' : 
quaeso num is de haeresi causam dicere cogeretur, qui sententiam licet improbam 
doceret verbis bene Latinis efferre ? Neminem arbitror esse tam iniquum qui hoc 
censeat aequum a. 17. videndum esse : cum primis illud videndum erat a . 
tribuam O : in dialogo tribuo a. 18. pueros aut om. a. 19. nolint . . . 
20. imputent : quia tam iniquus sit vt noUt mihi sufEragari personae quahtatem, 
is eadem opera debet imputare a. 22. quod summum bonum : qui sum- 
mam boni a. 23. mihi iraputent : Idem imputet a. quae : 
quae sane a. 24. cui : confessurus, cui a. 25. Haec 0: Idem im- 
putaret, opinor, si in dialogo tribuerem Ario sermonem ab ecclesiastico dogmate 
dissonantem. Haec a. tribuerentur : imputarentur a. 27. im- 
IJutandum putent : censeant imputandum a. dixerit O : diceret a. 
28. Nunc de loeis pauca : Haec pra«fatus, in genere de locis ab isto taxatis pauca 
dicam a. puer a : puto 0. 29. annorum : annos natus a. mortalia 0, 
cf. Ep. 1033. jgn : capitalia a. 30, Lutherus docct O : quum Lutherani, 
sicut audio, doceant a. 

7. edicti] Cf. Ep. 1299. y^n. The 20. Augustinus] Vincent (Ep. 131), 
passago quoted by Fredericq states wlio is introduced, with other acquain- 
that it was published at Antwerp on tances of Erasmua' early Paris daj-s, in 
6 May. the Colloq. Formulae, ff. g* v» seq. 

18. bellos homunculos] Cf. Colloq. 23. miles] ibid., f°. c' v». 

FormuJae, i°. g» v" : and Ep. 116. 3,4, 26. Turcam] Cf. Ep. 1041. 26n. 

quoting Varro, Men. 335, ap. Gell. 28. puer] ibid., i°. e'. 

13- II- 30. Lutherus] Cf, Ep. 1033. -jSn. 


peccata mortalia omnia, sed tantum manifesta. Proinde sermo 
pueri multum dissonat a dogmatc Lutheri. Deinde puer rogatus 
an ipsi sufficiat confiteri Christo, respondet satis futurum animo 
suo, si idem visum fuisset Ecclesiae proceribus. Ex hoc colligunt 

35 me affirmare hanc confessionem qua nunc vtimur, non esse institu- 
tam ab ijDso Chiisto. Et istorum collectio posset esse probabilis, si 
Christus non esset vnus primatum Ecclesiae, quum sit princepa 
pastorum. Ergo qui proceres Ecclesiae dicit, non excludit Chri- 
stum, sed complectitur et illum cum Apostolis et Apostolorum 

40 successoribus. lam vt ex superfluo demus hoc dictum de puris 
hominibus, j)ontificibus, an puero non est satis quod in confitendo 
sequitur autoritatem illorum, etiamsi non habeat certum an ponti- 
hces hoc potuerint instituere de suo, an tradidermt ex institutione 
Christi ? quum illi sit animus parere, quocumque modo tradiderint. 

45 Mihi nondum ad plenum constat quod Ecclesia definierit hanc 
confessionem, vt nunc fit, esse ex institutione Christi. Sunt enim 
multa argumenta mihi insolubilia, quae suadent contrarium. 
Et tamen hunc animi mei sensum vbique submitto iudicio Ecclesiae, 
libenter sequuturus vbi claram illius vocem audiero. Quod si 

50 maxime hoc expressisset bulla, et ego vel nescirem vel non meminis- 
sem, sufficeret interim obsequi autoritati Ecclesiae cum animo 
parendi, si etiam illud constaret. Non sequitur, Haec confessio est 
ex institutione hominum, Ergo non est ex traditione Christi. Et 
tamen quod confitemur semel in anno, quod tempore Paschae, quod 

55 tali aut tali sacerdoti idoneo, certum est esse ex constitutione 

Non fit ibi mentio de ieiunio, quod nobis per Euangelium et 
Apostohcas litteras commendatum est, sed de delectu ciborum, 

31. peccata . . . manifesta : omnia crimina capitalia n. sermo pueri O: 

res ipsa declarat limic pueri sermonem a. 32. dissonare «. Lutheri : 

quod vos damnatis a. Deinde puer 0: Mox puer idem a. 34. colligunt 

me afl&rmare : ratiocinatur, non per artem dialecticam sed per maliciam syco- 
plianticam, me videlicet autorem esse a. 36. ab ipso Christo. Et istorum : 

a Christo sed ab ecclesiae praesulibus. Ista a. esse : videri a. 37. prinia- 

tum : e primatibus a. quum : cum iuxta Petri dietum o. 38. pas- 

torum : iDastoram ac iuxta vocem Euangelicam pastor bonus a. 40. lam . . . 
dictum : quemadmodum qui praecipua corporis membra nominat, non excludit 
caput. Quod si cui videbitur haec responsio non carere stropha, age donemus 
puerum illum sensisse a. 41. pontificibus, an 0: ecclesiae procei'ibus. An a. 

43. potuerint hoc a. ex : nobis ex a. 45. Mihi nondum ad 

plenum : Ne mihi quidem ipsi satis adhuc plene a. 47. multa : jjer- 

multa a. mihi : mihi quidem o. 49. vbi : simul atque certum 

vigilans a. Quod O : lam a. 50. bulla : BuUa Leonis a. ego : 

aliquis a. nesciret a. meminisset a. 51. interim : interim, 

opinor, hac in re a. 52. etiam : et a. Non sequitur : Neque 

vero recte colligi potest a. 53. est ex traditione Christi. Et tamen : 

habet autorem Christum. Apostoli instituebant ecclesiarum disciplinam haud 
dubie quin ex institutione Christi : instituebant baptismum : instituebant 
episcopos, sed ex autoritate Christi. Et tamen negari non potest multa huius con- 
fessionis pendere ex constitutione pontificum, videlicet a. 54. tempore 

Paschae 0: ad Pascha a. 55. tali aut ... 57. Non 0: huic aut huic 

sacerdoti, quod non quiuis sacerdos absoluit a quibuslibet admissis. Ex his arbitror 
liquere quam sit manifesta calumnia quod ad confessionem attinet. Porro a. 
ibiO : ilUc a. quod ... 58. commendatum est (quod O^LB : om.O') : ad 

quod nos hortatur EuangeUum et apostolicae Ut«rae a. 

57. ieiunio] Cf. Ep. 1300. 29U. 


quem contemnit Euangelium et saepe damnant Paulinae litterae, 
praesertim superstitiosum. Nec iilic quisquam dicit hoc quod 60 
docet Lutherus, constitutiones pontificum non obligare nos, nisi 
accesserit contemptus : imo concedit pontificem hoc posse, tantum 
quaerit an hic fuerit animus pontificis, obligare ex aequo omnes ad 
carnium abstinentiam sub poena gehennae, nisi adsit peruersus 
animus. Et qui hoc dicit, ait se non aliter odisse pisces quam angues. 65 

Si omnis constitutio episcoporum obligat ad poenam gehennae, 
dura est conditio Christianorum . Si quaedam obligant, quaedam non 
obligant, nemo mehus declarabit mentem suam quam ij)se pontifex. 
Veluti si pontifex statueret vt sacerdotes incederent cincti, an hoc 
animo statueret, vt si quis ob dolorem renum deponeret cingulum, 70 
esset obnoxius gehennae ? Itidem, si quis cum aegrotante vxore 
vesceretur carnibus, quo lubentius illa comedat, an pontifex velit 
illum obnoxium esse gehennae ? Hoc tantum ibi quaeritur, neque 
quicquam asseueratur. 

Nec illic nec alibi damno indulgentias, quamquam hactenus pkis 75 
satis indultum est eis ; tantum quidam ridet congerronem suum, 
qui quum alias esset nugacissimus nugator, tamen praesidio buUae 
putabat se posse peruenire in coekim. Hoc adeo non arbitror haereti- 
cum esse, vt existimem nihil esse sanctius quam admonere populum 
ne bulHs confidant, nisi studeant mutare vitam et prauos afifectus. 80 

59. contemnitEuangelium O: palamcontemnitin EuangelioChristusa. et 

saepe : nec raro a. 60, superstitiosum ... 61 . docet : ludaicum et supersti- 

tiosum. Dicet aliquis, Hoc est accusare pontificem Romanum, qui hoc praecipiat 
quod damnat Apostolus. Quid doceat Euangelium, in propatulo est. Pontifex ipse 
declaret quo animo iubet quod non exigit Euangelium, Quanquam nullus illic dicit 
quod nescio an doceat a. 61. obligare nos : reddere nos obnoxios crimini o. 
62. contemptus accesserit a. imo : Imo qui loquitur illic a. hoc 

posse : posse constituere a. 64. sub poena : sic vt qui comederit, obnoxius 
sit a. nisi adsit : etiamsi non accedatn. 65. animus : contemptus a. 

ait : in colloquiis, addit a. angues : anguem. Svmt autem quidam 

sic affecti vt piscia sit illia venenum : quemadmodum inueniuntur qui simi- 
liter abhorreant a vino. Qui sic affectua eat erga pisces, si prohibeatur vesci 
camibus et lactariis, nonne dure tractabitur ? An hunc quisquam homo velit 
obnoxium fieri poenae gehennae, si pro corpusculi necessitate vescatur camibus ? «. 
66. omnia constitutio : quaeuia constitutio pontificumet a. 67. est 0: nimi- 
mm est a. 68. mentem suam : animum suum n. 69. Veluti si pontifex : 
Atque id aano declaratum ease faceret ad tranquillitatem conacientiamm. Quid 
si pontifex aliquis o. an : an probabile erit eum a. 70. statuisse a. 

71. easet 0: redderetur a. Itidem, si 0: Non opinor. Diuus Gregorius 

constituerat vt si quis noctu cognouisset vxorem, abstineret postridie ab ingressu 
templi : hic si quis dissimulato coitu templum fuisset ingressua, non ob aliud nisi 
vt audiret Euangelicam concionem, an is obnoxius fieret gehennae ? Non arbitror 
vimm sanctiss. fuisse tam immitem. Si «. 72. quo lubentius illa comedat. 

an : quod aliter ad edendum non posset prouocari, et valetudo posceret cibum. 
num a. velit : vellet a. 73. obnoxium esse : ob id factum esse 

obnoxium a. 75. Nec O: Et certe anto Caesaris edictum hisce de rebus 

licebat quaerere. lam vero nec a. damno : simpliciter damno ponti- 

ficum a. 76. eis : illis a. 77. nugator : nugator, nam talis fingitur 

n. jS^ putabat se poase pemenire : credebat se peruentumm a. adeo n : 

ideo 0. 80. affectus 0: affectus corrigant n. 

61. Lutherus] In n Erasmus shows pontificem] sc. episcopum : see 
heaitancy about ascribing thia opinion Coll. Form. 

to Luther. 65. odisse pisces] ibid., f. h" \°. 

62. concedit] «c. qui loquitur illic : 75. indulgentias] Cf. Ep. 1299. 57^. 
see Coll. Form., f». h« v". 76. quidam] CoU. Foim., i°. c«. " 


Haec ad rumorem delatum : vbi certiora cognoro, respondebo 
accuratius. Nunc vide an ferendus sit is qui, lymphatus odio 
fratris, in conuiuiis et concionibus vocat Erasmum haereticum ex 
huiusmodi lemmatis. 

81. Haec ... 84. lemmatia : Sed ridcntur illic vota, imo ridentur et 
admonentur isti, quorum plurima turba cst, qui dorai relictis liberis et vxore, 
voto temere intcr pocula concepto cum aliquot combibonibus Romam, Com- 
postellam aut Hierosolymam procumint. Quanquam, vt nunc sunt mores, arbi- 
tror sanctius in totura homines a talibus votis dehortari quam adhortari. 
Hao videlicet sunt execrabilcs haereses, quas ille Lynceus vidit in libello puerili. 
Mirura autem quur non excutiat et Catuncuhim meum et Mimos PubUanos. 
Quis non intelligit ista proficisci a priuato quodam odio ? Quanquam a me 
quidem nuUa in re laesus est, nisi quod faui bonis literis, quas ille plus quam 
capitaliter odit, nec scit quamobrem. Et interim gloriatur sibi quoque telum esse 
quo se vlciscatur. Si quis illum in conuiuio dixerit Corebum aut ebrium, ille vicissira 
in concione clamabit eum haereticum aut falsarium aut schismaticum. Credo si 
coqua in coena poneret cames adustas, postridic in concione clamaret illam de 
haeresi snspectam. Nec pudescit aut resipiscit, toties ipsa re deprehensus in 
raanifesto mendacio. 

Primum quam stulta, quam insana blaterauit in Nouum Testamentum a me 
recognitum. Deinde quid insanius illa voce quam iecit in lacobura Fabrum et me, 
quum ipsa res loqueretur illum non intelligere quid mihi cum Fabro conueniret 
aut quid esset in controuersia ? Quld impudentius quam quod in publica lectione 
falsi crimen et haeresira impegit quod iuxta Graecos verterim, ' Omnes quidem non 
resurgemus, sed oranes iramutabimur ? ' Quid furiosius quam quod Mechliniae 
in publica concione monuit populum vt caueret ab haeresi Lutheri et Erasrai ? 
Quid enira nunc commemorem quas voces euomat verius quam eloquatur in lautis 
conuiuiis, quoties e poculis accrescit zelus domus Dei ? Nuper apud Hollandos 
dixit me apud theologos Louanienses haberi pro falsario. Descripsit ad me qui 
praesens audiuit. Rogatus quamobrem, ' Quare ' inquit ' toties castigat Nouum 
Testamentum '. O stolidam linguam ! Hieronymus toties castigauit Psalterium : 
an ideo falsarius est ? Denique si falsarius est qui vel imprudens vel ob inscitiam 
vertit aliquid secus quam oportet, falsarius fuit hic cuius hodie translatione 
vtitur Ecclesia. 

Quantum autem proficit istiusmodi moribus ? Omnes rident vt Morychum, hor- 
rent vt cer<r>itum, fugitant vt morosum et intractabilem. Nec possunt non bene 
sentire de eo de quo ille tam odiose praedicat. Et quura omnibus displiceat, vni 
sibi displicere non potest. Hoc scilicet habet edictum Caesaris, vt furiosa linguae 
petulantia in quemcunque vellet debaccharetur. Sic sustinet negocium orthodoxae 
fidei vir sapiens et grauis. Non est iste zelus Dei, laedere innoxios, sed furor est 
diaboli. Semel collaudatus est ludaicus zelus Phinees, sed ita vt exemplum non 
transeat ad Christianos. Et tamen ille palam impios occidit. Isti quicquid odit 
Lutheranum est et haereticum. Sic, opinor, tenue zuthum, vapidum vinum et ius 
insipidum isti Lutheranum vocabitur ; et lingua Graeca — quam vnice odit, opinor 
ob id quod hanc Apostoli tanto honore dignati sint vt non alia scripserint — 
Lutherana vocabitur ; poetica — nam et hanc odit, magis amans potaticam — erit 
Lutherica. Clamat per nos minui suam autoritatera, seque meis scriptis ludicrum 
fieri, irao ipse sese propinat doctis et cordatis omnibus deridendum, nec vllum facit 
finem. Ego calumniam a me depello. Quod si docti bonique male sentiimt de 
eo qui immerenti calumniam intendit, vtri par est imputare, iure depellenti quod 
agnoscere non debet, an per iniuriam intendenti ? Si quis affirmans asinis esse 
alas in Brabantia rideretur, nonne ipse se faciat ridiculum ? Clamat totum 
Lutherum esse in libris meis, omnia vndique scatere haereticis erroribus. Caeterum 
vbi qui mea legunt, nihil tale reperiunt, etiam si dialecticen nesciant, tamen facile 
colligunt quod consequitur. Habet autoritatem a Caesare. Rem igitur gerat ex 
animo Caesaris, qui nocentes sanari mauult quam puniri, certe innoxios laedi non 
vult. Concredidit hoc rauneris ignoto : vbi rescierit qualis sit homo, dubium non 
est quin quod credidit sit repetiturus. Nec Caesaris mitissimi nec pontificis in- 
tegerrirai raens est, vt qui suis vigiliis et omare student et iuuare rempublicam, 
dedantur odiis talium, etiam si quid humani lapsus esset : tantum abest vt bonos 
et integros velint alienari et in diuersam partem protrudi. 

Haec magis ad vos pertinent quam ad me. Nam hviiua mores raultum dedecoiia 
conciliant ordini vestro, dum vulgus ex hoc vno vos omnes aestiraat : iniuria 

1302] 95 

1302. To Peter Barbirius. 
Opus Epistolarum p. 762. <BasIe.> 

N. p. 727 : Lond. xx. 40 : LB, 644. <c. 14 July 1522.) 

[Apparently incomplete : contemporary with Epp. 1299, 1300, which deal with 
many of the topics mentioned here.] 


Amice incomparabilis, scripsi per Morillonum nostrum, amicum 
vere candidum ; ex quo multa cognosces de statu tui Erasmi, qui 
plane periit, si perire est ad mortem tendere. Scripsi nuper sed 
paucis Romam, quod incertum esset an illic esses futurus. Nam 
mihi semper fuit suspitio Pontificem Adrianum non aditurum 5 
Romam, vel ante autumnum vel sine Caesare. 

Nunc non aequum est te nescire quo fato perierit tuus hactenus 
abs te defensus cliens. Excudebatur hic praeter alia quaedam 
Nouum Testamentum tertio recognitum ac locupletatum ; et quan- 
quam semel atque iterum me crudeliter accepisset Germania, tamen 10 
quemadmodum asina dicitur per medios ignes succurrere foetibus 
suis, ita ego cupiebara etiam capitis mei periculo adesse operi meo, 
quod haud dubie male tractatum fuisset nisi ipse adfuissem. Itaque 
quum daretur comitatus frequens militum qui tum dimissi a Caesare 
repetebant domum, ausus sum me itineri committere. Nam rure 15 
Anderlacensi sic conualueram, imo sic quodammodo repubueram, 
vt nihil non auderem forticulus. Sic ante ruinam, iuxta Sapientis 
dictum, solet attolli cor. 

Hac in re iam illud maximum fuit infortunium, quod subita data 
occasione discesseram nondum colloquutus cum loanne Glapione, 20 
quem expertus sum mihi vere et ex animo amicum. Expetiuerat 
ille colloquium meum, et ego vehementer cupiebam congredi cum 
eodem : sed dum ille nostras aedes adierat, ego forte aberam 
Antuerpiae, coUigens messem pensionariam. Interim ille Caesarem 
sequutus est Valentia profugum in bellum Tornacense. Itaque 25 
desperata colloquendi commoditate huc profectus sum, hoc me 
consolans, quod sperarem fore vt absolutis his quae erant in manibus, 
redderem me patriae ante Caesaris abitum. 

quidem, fateor, sed sic sunt hominum mores. Neque paucos a theologiae studio 
alienat istius asperitas. Scio totum hominem vobis displicere, praeter duos aut 
trcs combibones et vnum veteratorem qui stulticia hominis ad suas cupiditates 
abutitur. Sed ita demum intellig[er]ent omnes eum vobis non probari, si postea 
quam coherceri non potest, eieceritis e vestro contubemio. Difficillimum quidem 
isthuc erit, sat scio. Nam aegre tales auelluntur a nidore conuiuiorum solennium. 
opiparorum et gratuitorum. Sed tamen hoc pertinet ad honorem ordinis vestri, 
cui merito faueo. Bene valete a. 

I. scripsi] The letter mentioned in 15. itineri] For Erasmus' retum to 
Ep. 1287. 46: evidently sent with Epp. Basle in Oct.-Nov. 1521 se« Ep. 1240 
1273-6, for Morillon to take to Spain. introd. 

3. Scripsi nuper] Ep. 1294. 16. conualueram] Cf. Ep. 1208. 2n. 

9. Nouum Testamentum] See Ep. 17, Sapientis] Prov. 16. 18. 
1174. isn. 20. Glapione] Soe Ep. 1275. 

10. crudeliter accepisaet] For dangers 24. Antuerpiae] See Ep. 1242 introd. 
encountered by Erasmus on his way to 25. bellum Tomacense] Since the 
andfrom Baslecf. Ep. 1248. 2n. " Engliah evacuation in 1518 (Ep. 360. 

II. aaina] Cf. Ep. 1248. 6-7. i6n) Tournay liad beon in Frenrh 


Et ecce statim Viiormatiao ad nidorem hypocaustorum coepi 

30 languere. Id mali discussit equitatio, et Spirae dies aliquot curaui 
corpusculum apud eius Ecclesiae Decanum. Rursum Basileae ad 
odorem hypocausti cepit me non pituita sed mera pcstis. Vicit et 
hoc mali natura. Olfeci tertio, et incidi in morbum capitalem, 
qui me complures menses habebat. Huic iunctus crat atque etiam 

35 successit calcuhis, qui adeo non deserit mo vt indios inclcmentius 
irapetat. Nec est finis noc interualhim, partus partum excipit, 
perpetua est superfoetatio. Nixus saepe cum magno vitae periculo. 
Cruciatus tahs cst vt hac de causa mortem non timeam, et saepe 
inuideam iis qui pesto aut quarcoris laborant febribus. Anto dies 

40 quindecim pene in partu perii. Calculus erat ingens ; stomachus 
plane collapsus ne nunc quidom potest restitui. Totus Erasmus 
nihil est praetor pollem et ossa. 

His rebus factum est vt quum intelligerem mea maximo referre 
adesse in Brabantia anto Caesaris abitum, tamen por valotudinem 

45 non licuerit. Perueneram vsque ad Sletstadium, hoc est itinero 
bidui, sed febris oborta ex aestu coegit mo redire domum : quod 
ipsura aegre potui quatriduo refocillatus apud Boatum Rhcnanum ; 
literis tamen rem egi vt potui. Facile diuinabam Caracciolam et 
Aleandrum, quos mondacissimao linguae sycophantarum in me 

50 concitarant, moliri aduorsum me in aula Caesaris. Et erat nescio 
quis in aula mihi infensissimus : quis sit nondum olfacore potui ; 
suspicor Hispanum osso, et aiunt esse magnao apud Caosarem 
autoritatis. Sod Paraphrasis in Matthaeum renouauit Caesaris 
in me fauorom, commode rcm adiuuantibus Glapione, Episcopo 

55 Palantino caotorisquo fautoribus. Nam Caosar cum apud Anglos 
pranderet cum Rege, orta forte mentiono de Erasmo, honorifice 
loquutus est de me, moosquo labores magnopero commondauit. 
Et certis argumentis compertum haboo Rogem Anghae mihi fauere 
ex animo. Porro Cardinahum ordo satis declarauit .se mihi fauero, 

60 qui Stunicae liboUum, quem inscripsit voro titulo Blasphomias, 
aedicto vetuit excudi, clam excusum vetuit distrahi. Cardinans Sedu- 

hands : but for some time Charles had Caracciolam] See Ep. 865. 67n,and 

laid schemes to captare it. The siege cf. Epp. 1263. 1-2, 1268. 68, 1305. 16. 

began in Sept. 1521, and Charles was 52. Hispanum] Cf. Ep. 1268. 70. 

at Valenciennes 12-20 Oct. observing 53. Paraphrasis] See Ep. 1255. 

it : but he was driven away by the 54. fauorem] Cf, Epp. 1305. 17, 1314. 

approach of Francis. Thereafter he 5. 

made Oudenarde his head-quarters, 55. Palantino] See Ep. 1273. 

until Toumay surrendered at the end 56. honorifice] Cf. Ep. 1342. 260-2. 

of Nov. (Brewer iii. 1819). See Charles was Henry's guest almost con- 

E. Armstrong, C/tar^es / , i. 132-4. tinuously from his landing at Dover, 

29. hypocaustorum] Cf. Ep. 124S. 26 May 1522, until he left Windsor, 

lon. 21 Jime, on his way to Southampton : 

31. Decanum] Thos. Truchses : see see Gachard ii. 32. 

Epp- 355- 49n, 867. 31-2, 1289. 11, 26. 58. mihi fauere] Cf. Ep. 1313. 67-83. 

32. pituita] Cf. Ep. 1248. lon. 59. CardinaUum ordo] Cf. Epp. 1305. 
35. calculus] Cf. Ep. 1267. lon. 6-7, 1306. 25-6, 1312. 10-14, 1314. 5-6. 
39. quarceris] ' shivering ' : more and Erasmus' Afologia ad BlaspJiemias 

usually in the form quercems, cf. GeU. Sfunicae, 15 June 1522 (LB. ix. 357 a-c). 

20. I. 26. Their action was supported, while he 

45. Sletstadium] See p. 43. lived, by Leo x ; see Ep. 12 13. 35n. 

48. literis] Epp. 1273-6; and no 60. Stunicae libellum] See Ep. 1288. 

doubt others 



nensis iam iterum atque iterum offert annue quingentos ducatos de 
suo, praeter honorificum viaticum. Card. Mogimtinus amantissime 
simul et honorificentissime saepius ad me scribit. Nec omnino video 
miiii vllum periculum, nisi a quibusdam pseudomonachis. 65 

De Ecmondano facile diuinabam fore quod euenit, vt profecto 
Caesare inciperet suam exercere tyrannidem. Statim orsus est in 
me vociferari, et Mechliniae in publica concione monuit populum 
vt cauerent ab haeresi Lutheri et Erasmi. In conuiuiis passim 
iactabat Erasmum esse haereticum peiorem Luthero, ac dira 70 
minabatur si adessem. Est alter qui tectius lacerat, sed nocentius. 
Tu, mi Barbiri, aestimas illum ex antiquis illis moribus, qui mihi 
quoque placebant, quum adhuc esset in humili statu : postea quam 
afflauit fortunae aura, ita sublati sunt animi vt theologis etiam 
quibusdam sit inuisus, non modo candidis omnibus. Religiosum 75 
Principis animum vehementer laudo : sed si fuisset satis edoctus 
de toto negocio, non commisisset rem tanti momenti homini fatuo 
et furioso, Ecmondano, et collegae alteri huic similhmo, quorum 
vterque peius odit linguas ac bonas litteras quam anguem. Car- 
melita in nullos magia saeuit quam in meos, et amantes bonarum 80 
litterarum, aut a quibus laesus erat. lactat se mortuum mundo. 
At nihil est vindictae appetentius. 

In N., probum et doctum iuuenem, plane phalarismum quendam 
exercuit, quod illum aliquando vocarit fatuum. Nec id potuit 
homo furiosus dissimulare, quum in publico perageretur palinodiae 85 
fabula. Alterum semel dimissum retraxit et in carcerem coniecit, 
virum quo nemo mehor Antuerpiae : opinor tibi notum esse. 
Quid de Luthero senserint nescio, apud me certe nihil tale declara- 
runt, sed strenue oderunt quosdam Dominicanos et Carmelitas ; qui 
sic profecto gerunt sese vt nenio bonus eos non execretur. Fatereris 90 
ipse verum esse quod dico, si coram adesses. Illud est Carmelitae 
decretum, rem austeritate conficiendam esse. Sed hanc fortassis 
exerceri decet in eos qui palam defendunt Lutherum ; apud nos 
nemo talis est. Odium monachorum ac sedis Rhomanae con- 
ciliauit illi ahquem fauorem apud totum populum et plerosque 95 
magnates. Si hic afifectus tam atrociter puniendus est, sunt hic et 
apud nos ducenties centum miha hominumqui sic afifectisunt, necalia 
re opus est nisi duce. Miscet se huic negocio sub honesto praetextu 
aliena rapiendi libido et priuatum dolorem vlciscendi cupiditas. 

1303. From John Louis Vives. 

Viuis Opera, 1555, ii, p. 965 (u). Louvain. 

Vi. E., f. 70 v» (/3) : Lond. Viv. 9 : LB. 630. 14 July 1522. 

[Answering a letter from Erasmus, 16 June (11. 32-3) : not extant. For sources and 
date see Ep. 1222 introd. ; and for the contents cf. Ep. 1306, written a month later.] 

71. alter] Comparison with Ep. 1330. N. B. of Ep. 1299. 89: but the descrip- 

53-4suggest3 that Aleanderisintended. tions of tho two victims of Egmon- 

Barbirius had perhaps known him at danus' attacks show that the order is 

Liege. hero rovcrsed. This N. therefore is 

78. collegac] See Ep. 1263. 26. Corn. Grapheus : for whom see Ep. 

79. anguem] Cf. Hor. Ep. i. 17. 30. 1087. 35 5n. 

83. N.] Clemen and KalkofE (cf. Ep. 86. Alterum] Nic. Buscoducensia. 

616. i4n), comparing this letter with 97. ducenties] Cf. Epp. 1299. 28n, 

Ep. 1299, have taken this N. to be the 1300. 79-80. 

452-5 H 



Absolvi tandem, Christo gratia, 22. lib. de Ciuit. Dei : quorum 
quinque postremos qui reliqui erant, per hunc iuuenem Colonien- 
s<(em> mitto, cum epistola nuncupatoria ad Regem Britanniae, cum 
praefatione, et de veteribus interpretibus, postremo de Gothis. 
5 Quae quatuor initio operis ponentur : sunt enim ceu prooemia 
quaedam. In praefationo ipsa paucula quaedam attigimus de 
immensa tuarum laudum materia ; vtinam tam eleganter et docte 
quam vere quam<que> ipse scntio magnifice ! Ea tu leges prius 
quam imprimantur, et censura tua omnia temperabis ; addes et 

10 mutabis quae videbuntur, modo ne minora facies quam diximus, 
alioqui nihil futura. Tum si quid est erratum non modo in Graecis 
et orthographia, sed etiam vel in historia vel fabula vel philosophia 
vel theologia vel dictione, tibi omnia trado emendanda ; appro- 
baturus non secus quae in hoc egeris opere, ac si fecissem ipse, 

15 et habiturus maximi beneficii loco, videhcet quod et me docueris 
et mea reddideris meliora. Annotatiunculas nil dubito quin 
marginibus addiderint, secuti meum exemplum ex primis duobus 
aut tribus libris ; vel etiam suum, vt sunt ea in re exercitatiores. 
Tum indicem colligere non erit difficile ; de quo tibi iam aUis scripsi 

20 literis per Georgium. Significabis mihi quid me velis de Coloniensi 
libro facere, quar.doquidem iam mihi non est admodum vsui futuruSj 
nisi forte alias, vt nirsus accuratius hoc idem opus edatur. Velim 
iterum ad antiqua exemplaria August<ini> conferre : voluntatem 
de hoc tuam curabis mihi perscribendam. De pecunia rem totam 

25 tui et Frobenii arbitrii facio. Tu ipse scis vt non sim eius auidus ; 
et tamen viuendum est iniquissimis temporibus, et in regione vbi 
sumptus magni et quaestus nuUi, duntaxat ingenio liberaliore digni. 
Si quid miserit, curet per certum aliquem et sine dilatione mihi 
reddendum. Plura hic non loquar, ne suspiceris me morem mutasse 

30 meum, quem tu scriptis etiam editis testificatus es. Sed fac 
memineris etiam tui : scis quid mihi mutuaris, cum hic essemus. 

Venio ad hteras tuas, quas accepi nudius, vt puto, quartus aut 
quintus, datas abs te postridie Trinitatis, missas mihi ab Antuerpia. 
Nam tuum istum, per quem iubes me opus mittere, non vidi, nec huc 

5. prooemia sm^si : pr§mia a : praemia /3. n. est om. Lond. 20. Si signifi- 
cabis Lond. : error nimmim inde natus quod in a versus ita diuiduntur, Si/gnificabis. 
23. a,d Lond.i ab a. 26. tamen a : mihi Lond. 29. loquor Lond. 

2. Coloniensem] He left Louvain on praise of Erasmus in the preface see 
15 July : see Ep. 1306. 3. p. 118; and cf. Ep. 1222 introd. 

3. epistola] dated 7 .July 1523, Lou- 16. Annotatiunculas] This was done. 
yain. With the general preface, which 19. indicem] This was not done. 

is undated, and the other two essays 20. Georgium] See 1293. in. 

mentioned here, it fills sheet aa at the Coloniensi libro] The ms. borrowed 

beginning of the volume. from Cologne : see p. 117. 

6. paucula] A full page on f. aa^ is 27. quaestus] It appears from Ep. 
given to praise of Erasmus, especially 1306. 43-5 that Vives was now teaching 
for his work on Jerome, Cyprian, and in a school at Bruges. 

Augustine. Later on (ff. aa* v», aa%«) 30. scriptis] See Ep. 1082. 24-59. 

Vives testifies how useful he had found Ep. 917 was not yet published. 

Erasmus' library, in which he had 31. mutuaris] Cf. Ep. 1362. 5. 

been able to consult Plato in Greek, 33. postridieTrinitatis] 16 June. Ep. 

Strabo (cf. Ep. 629. 14,15), and Pausa- 1292 is of the same date. 

nias (cf. Ep. 663. 105). Cf. also Ep. 1 174. 34. tuum istum] Hilary Bertulphus ; 

i^n. Forsubsequentwithdrawalof the cf. Epp. 1281. 88n, 1306. 5-7. 


venit. PetrusAegidiusscripsitCorradoillumdiuersisitineribusaclen- 35 
tius rediturum ad vos quam rem nos in praesentia retardandam duxi- 
mus : nec Carolus qui se profecturum dixerat, cum adesset Georgius, 
satis certus est cum discedet. Itaque hunc loannem Andernacum 
conduxit Corradus, et cum eo transegit, quemadmodum credo te ex 
eius literis intellecturum. Nam mihi nec quaerere nec eiusmodi 40 
curare ociura fuit, occupatissimo in postremo opere ac praefationi- 
bus recognoscendis adornandisque, deinde corpore nonnihil affecto. 

De Stunica nihil multis diebus audiui ; spero tibi non defutura 
studia digna studiis, ingenio, eruditione, probitate tua. Libellum 
Carranzae misi ad te per Georgium ; sed video iam tibi transmissum. 45 
Particulam tuarum literarum ostendam doctori lodoco per occa- 
sionera : quod fecissera, etsi non monuisses. lubes me literas 
nescio quas Mauritio tradere. Ego vero vt neque iuuenem tuum, 
ita nec literas vidi vllas tuas praeterquara ad rae scriptas : non 
dubito quin Petrus Aegidius curarit quod me iubebas. Mauritius 50 
abest in Britannia. Habes hic binas a G. Thaleo. qui percupit 
ex te scire an tibi sint, quas ad te in quadragesiraa dedit, redditae. 
Salutant te Cranaueldius, Laurinus, et Feuinus nostri, tui etiara ; 
Vaulterus, consiliarius Flandriae, et Ruffaldus noster, qui negocii 
tui non est immeraor, etiara hodie ad patrem ea de re scripsit. 55 
Potes huic reuertenti aliquot codices dare ex impressis, si ita 
videbitur, ad rae vt perferat. Saluebunt a nobis istic tui et eo 
noraine nostri quoque, ac inprimia Frobenius cum tota familia. 
Vale Louanii xini lulii 1522. 

A Moro accepi his diebus binas, quibua significat se optime 60 
valere, superis gratia. 

1 304^324 To Adrian VI. 

Amobii Opera f». a-. Basle. 

N. p. 1171 : Lond. xxviii. 9 : LB. 633. i August 1522. 

[The preface to a commentary on the Psalms by Arnobius the yoimger (v^.), 
whioh Erasmus was the first to publish, Basle, Froben, Sept. 1522, folio (a : see 

36. retardandam Acn'p«j : vitandam a. 37 LB,cf. Ep. 1^06. 4: perfecturum a. 
45. Carranzae corrext : Carramaea. 50. iubeas Lond. 51. Thaleo corr, 
LB : Thabeo a. 

35. Corrado] Probably Goclenius. Donatian's at Bruges : see Ep. 201. 2n. 

37. Carolus] Probably Harst : see Feuinus] See Ep. 1012. 

Ep. 12 15, 1296. 33n. 54. Vaulterus] Perhaps Jo. Valterus, 

38. Andemacum] Evidently a pro- a friend of Vives : to whose sons, just 
fessional messenger. entered at a university, one of his lett«rs 

42. affecto] For serious developments is addressed (Vi. E. f. 33). 

of this ill-health see Ep. 1306. 9-12: Ruffaldus] Jerome Ruffault, son of 

cf. also Ep. 1222. i2n. the Treasurer-general (Ep. 1287. 29^). 

43. Stunica] See App. 15. He was a favourite pupil of Vives, who 

45. Carranzae]SeeEp. 1277. 22,24nn. mentions him in some brief notes on 

46. lodoco] Perhapa Vroye of Gavere Suetonius, composed in 1521-2 (Vives' 
(Ep. 717. 2in): or possibly Laurens O^Jera, Basle, 1555, i, pp. 686-7); and 
(p. 84). in the notes to Aug, Ciu. Dei (p. 587, 

48. Mauritio] See Ep. 1256. gon. on xviii. 19: see Ep. 1309). 

iuuenem tuum] Cf. 1. 34^. negocii tui] The payment of 

51. Thaleo] See Ep. 1256. 9on. Erasmus' Imperial pension : cf. Ep. 

52. quadragesima] 5 March-19 April. 1273. 44^, and, for Ruffaldus' furthcr 

53. Cranaueldius] See Ep. 1145. action, Ep. 1306. 45-7. 
Laurinus] The Dean of St. 60. biaaa] Not extaut. 

H 2 


Ep. 1293 introd.) An cdition by Cervicornus at Cologne, 1532 (^), has some 
corrections, which arc adopted in a more complcte revision made for the second 
Froben edition, 1537. 8° (7). Itis possible, therefore, thatthey should be ascribed 
to Erasmus ; though it was unusual for him to have relations with the Cologne 
printers. The correction made in N-' (1. 395) is noticeable, as a sign of later revision. 
The dates of this prcfaee need no conlirmation. 

The Ms. from Franckental (11. 30-34) which Erasmus used, may be idcntified 
unquestionably with the only onc of the Commentary now known to exist ; whioh 
is in the Vatican Library (Pal. Lat. 160 : xc.), brought tliither in 1623 with the 
rest of the Palatine collections. Not only does it contain (fl. 128, 119 v», 68 v*', 
58 vo, 86) all the readings cited by Erasmus in 11. 159, 174, 194, 316, 323, except 
that in 1. 174 it has Xpm (Christum) for ipm^n (ipm), in 1. 316 infaciens ; but 
further, Mgr. Mercati has pointed out to me that other Palatine MSS. (e. g. 203-5, 
a xiv'^. Augustine) came from Franckcntal. The ms. was perhaps procurcd for 
Erasmus by Maternus Hatten ; cf. Ep. 1289. i8n, 20. 

As nothing of either Amobius, the African rhetorician (iv^.), or his younger 
namesake had yet appeared in print, it is not surprising that Erasmus should have 
confounded the two, and have ascribed the Commentary to the African (cf. 11. 178-80), 
who was the better known. In editing Amobius at the end of xxi^. R. L. de la Barre 
incorporated a large part of this preface into his own without acknowlodgement. 

At the foot of fo. t* in a, where Amobius ends, the date August 1522 is given ; 
and then follows a commentary by Erasmus on Psalm 2. His work on the Psalms 
had begun with Ps. i (Ep. 327) ; and now that he had resumed it, he was led on 
in ensuing yeara to similar treatment of Pss. 3, 4, 14, 22, 28, 33, 38, 83, 85. To 
Ps. 2 he wrote no preface, an omission which may be attributed not to any special 
fitness in adding it to Amobius, nor to any desire to enlarge the matter dedicated 
to Adrian, but to the ill-health which is described in detail in Ep. 131 1. In place 
of a dedication to this second part of the book, a small part of f". t' v" is occupied 
with a preface in Froben^s name, which Erasmus perhaps composed (cf. Epp. 396 
introd., 602) ; the rest of the page being left blank. 


Praesulum quorundam efiaagitatione permotus Des. Erasmus Roterodamus 
aggressua fuerat olim coeptos in Psalterium commentarios absoluere, atque hac 
foetura nobis aliquot Psalmos erat daturus : sed partim aduersa valetudo, partim 
sycophantarum quorundam improbitas, obstitit quo minus praestaret quod animo 
conceperat. Hoc tamen quod erat paratum, ne intercideret, Amobianis com- 
mentariis velut auctarium quoddam adiecimus. Visum erat et illi hoc ceu specimine 
exhibito studiosoram explorare iudicium antequam altius opus ingrediatur. Est 
aliquid suo placere theatro. Fruere lector et nostrae faue industriae. 

A bound copy of Amobius was carried for Erasmus to Rome by the Basle 
public messenger : whom Adrian rewarded with six ducats for his pains. See 
Ep. 1416. 37-8, and i, p. 43. 4-7.] 


QvvM facile diuinarem, beatissime Pater, quanta gaudiorum 
ambitione strepituque Roma foret exceptura longe gratissimi 
Pontificis aduentum, praesertim tot iam mensibus desideratum, 
ratio mihi quaesita est vt inter tot milia gratulantium, inter tot 

5 acclamantium et applaudentium agmina, inter tubarum voces et 
bombardarum tonitrua, tamen humilem, exUi voce, denique procul 
etiam absentem, non omnino mutum agnosceres Erasmum ; vt 
quondam tuae doctrinae theologicae auditorem et integritatis 
admiratorem, ita minc tuae soUicitudinis Apostolicae ouiculam. 

10 Sic Zachaeo pusillo quaesitum sycomori praesidium, vt videret 
lesum et ab eodem videretur. Imo non tam haec ratio mihi 

TIT. S. D. N. av : SAKCTISS. D. NOSTRO 13 : 07?». N. 

3. aduentum] See Ep. 1294 introd. see Ep. 171, 12, and cf. Epp. 131T. 17- 

8, quondam] At Louvain in 1502-3 : 18, 1324. 107-9, 1332. 63-4, 1338. 19. 

1304J TO ADRIAN VI 101 

quaesita est quam vltro oblata.. Benignitas enim Domini lesu, 
cuius peculiari voluntate ad istuc muneris ascitum esse te persuasura 
est omnibus, quum pollicita sit inuenturos eos qui quaesissent, 
mihi non quaerenti organum, ni fallor, aptissimum obtulit, quo tibi 15 
gratulationis officium haud quidem vulgari more persoluerem. 
Obtulit enim Psalterium Dauidicum, digitis Arnobii, peritissimi 
Psalmistae, mea sententia dulcissime resonans. Et si quid faciunt 
ad magnificentiam tedarum ac funalium flammae, habet hoc 
organum non solum efficacem et amabilem piis auribus tinnitum, 20 
verum etiam habet et ignem suum, habet suas et faculas, de Christi 
igne lucentes, quem ille venerat sparsurus in terras. Hoc vt longe 
magis decorum est vere theologo et integerrimo Pontifici, ita non 
dubito quin sit et multo gratius futurum animo tuo quam lituorum 
cantus aut tormentorum aeneorum crepitus aut inconditae populi 25 
tumultuantis acclamationes. 

Sed ne molestus sim aenigmatis, rem, vt habet, simpliciter 
eloquar. Eodem ferme tempore quo huc rumor omnibus laetissimus 
allatus est, te magno consensu CardinaHum ascitum ad Pontificii 
Romani cuhnen, missi sunt ad nos e venerabili collegio ac disciplinae 30 
regularis nomine cum primis commendato, quod, inter Vuormaciam 
Vangionum ciuitatem et Spiram Nemetarum vrbem situm, vulgo 
dicitur Franckental, Commentarii in Psalmos Dauidicos Arnobii 
titulum prae se ferentes. Qui mittebant, non confidebant placituros, 
vel quod ieiuni viderentur, vel quod impoHto sermone passim 35 
manifestariis soloecismis scatentes. Verum simulatque degustandae 
lectionis gratia vnam atque alteram pagellam euoluissem, sensi 
protinus non illam esse vulgarem infantiam, sed expoHtissimam 
impolitiem et copiosissimam breuiloquentiam : in verbis duntaxat 
esse parsimoniam ac neglectum, in sensibus amplissima splendi- 40 
dissimaque esse omnia. Quoque sum altius ingressus, hoc magis 
mihi creuit operis admiratio, vt plane sentirem mihi thesaurum 
quempiam insignem oblatum, sed, vt Pauli more dicam, in vasculo 
fictili. Coepit me semper, fateor, in autoribus etiam sacris sermonis 
mundicies, et ofifendit balbuties. At vtinam nobis contingant 45 
plures qui de mysteriis Scripturarum sic balbutiant vt hic Arnobius, 
tanta luce, tanta eruditione, tam foecunda breuitate, tanta denique 
sanctimonia ! 

Sed ne sermonis inconditi multisque locis soloeci praeiudicium 
operis autoritatem eleuet, praesertim apud eos qui ex orationis 50 
vitiis prudentiam etiam aut eruditionem aestimare solent scriptoris. 
priusquam aggrediar de laudibus autoris et operis dicere, primum 
illud lectorem admonitum volo, quicquid hic est soloecismorum, 
non esse profectum ab inscitia sed a iudicio, nec homini imputandum 
sed terapori. Quura enim Arnobium eloquentiae professione 55 
clarura fuisse constet, etiara antequara fidci nostrae raysteriis 
initiaretur, quumque Lactantius discipulus satis declaret quam 
non infans fuerit ille praeceptor, quumque cathecumenus scripserit 
33. a N^ : FTankental y Loiid. 58. Catechumenus 7. 

14. inuenturos] Matt. 7. 7, Luko 1 1 . 9. Worma : see GC. v. 711. 
33. Franckental] A houso of Austin 43. Pauli] 2 Cor. 4. 7 

canous, founded in 1135, 7 ms. s. of 44. Coepit] /. c. Ccpil. 


eloquentissimos libros aduersus . Gentes, TertuUianum imitatus, 

60 queraadmodum hunc imitatus est Lactantius, non potest imperitiae 
videri quod in hoc opere tot soloecismi comperiantur, praesertim 
adeo manifesti vt vix Holcot aut Bricot soloecisset crassius. 

Nec est quod hinc suspicemur hunc Arnobium esse diuersum ab 
illo cuius opus aduersus Gentes etiam ob orationis elegantiam 

65 laudatur. Idem scripsit, sed non scripsit iisdem. IUud opus 
scripsit eruditis, hoc scripsit vulgo. Constat autem apud Hispanos, 
Afros, Gallos reliquasque Romanorum prouincias sic sermonem 
Romanum fuisse vulgo communem vt Latine concionantem intelli- 
gerent etiam cerdones, si modo qui dicebat, paululum sese ad 

70 vulgarem dictionem accommodasset. Declarant hoc conciones ac 
disputationes quaodam Augustini apud populum habitae, quas ex 
ipsa re constat non ab Augustino scriptas fuisse, sed a notariis 
exceptas, qui non solum retulerunt in scriptum quod dicebatur 
sed etiam quod agebatur. Quos siquis postulet sibi ceu digito 

75 commonstrari, vnde huius rei possit experimentum certum capere, 
legat disputationem Augustini cum Maximino, et conferat initium 
disputationis a notariis exceptum, cum eius operis fine, quem ipse 
descripsit, quod Maximinus se subduxisset disputationi. Legat 
duas conciones quibus expurgat famam de clericis suis sparsam 

80 in populo ; legat orationem qua ex populi suffragiis sibi designat 
episcopum successurum, et in leuioribus negociis futurum vicarium ; 
legat cantionem aduersus Donatistas, quam vulgo canendam lingua 
vulgari descripsit. Haec si quis conierat cum his quae scripsit 
eruditis, veluti De Trinitate, De Ciuitate Dei, facile colliget quantum 

85 interfuerit inter sermonem eruditorum et imperitae multitudinis. 

Ac ne Romae quidem eo tempore quo maxime florebat ea lingua, 

omnes loquebantur quemadmodum loquebatur Cicero. Et iam tum 

vulgus vsurpabat sibi quaedam suo iure, quae docti damnabant. 

Dixerit aliquis, Quid venit in mentem Arnobio, viro facundissimo, 

90 vt hos commentarios plebeiae linguae committere voluerit ? Pri- 
mum, olim nihil erat popularius Psalmis Dauidicis, adeo vt hinc 
et arator aliquid modularetur ad stiuam, et nauclerus ad clauum, 
et nauita ad remum, et fossor ad glebam, et textor ad stamen, 
et vxor ad colum ; denique inf antes hinc ahquid gestirent canere 

95 nutrici, priusquam fari nossent, Tantus amor olim habebat omnes 
huius diuinae musicae, quam nunc plaerique fastidiunt etiam sacer- 
dotes. Proinde vohiit Arnobius ab omnibus intelligi quod videbat 
cantari ab omnibus. Persuasit hoc illi Christiana charitas, quae 
studet prodesse quam plurimis. Maluit balbutiens vtiUtatem 

100 adferre multis, quam eloquentiae laudem auferre apud paucos. 
Et hanc hnguam popularem intelligebant et eruditi, vt nec illis 

62. aut a : et Lond. 93. nauta iV. 

62. Holcot] See iv. 44911. as ' sacre pagine ac vemantissimarum 

Bricot] Thomas Bricot (t 10 April artium doctor profundissimus ' ; and 

15 16) was D.D. from the College played a conspicuous part in the pro- 

des Cholets at Paris 13 Jan. 14^^. ceedings of the Faculty of Theology, 

By 1502 he was canon of Notre Dame, of which in 1506 he was dean (Clerval 

and in 1503 penitentiary. He was the p. 13). SeeRenaudet; Hain ; Copinger. 
author of many works on logic and 64. aduersus Gentes] See 1. 2ion. 

philosophy, in which he is described 72. notariis] Cf. Ep. 1231. ^sn. 

1304] TO ADRIAN VI 103 

periret fructus mysticae cognitionis : quo percejDto non oportet 
orationis phaleras efflagitare. 

Adiiciam et alteram causam ex mea suspitione, vt ego quidem 
arbitror, non improbabilem. Refert diuus Hieronymus in Appen- 105 
dice quadam, quam attexuit chronicis Eusebii Caesariensis, hunc 
Arnobium, quum ethnicus adhuc in ciuitate Sicca iuuentutem 
institueret ad declamandum, in somniis adactum fuisse vt flagitaret 
baptismum. Quumque non impetraret ab episcopis quod petebat, 
quod iUis persuaderi non posset illum syncero animo velle profiteri uo 
rehgionem quam hactenus impugnasset, elucubrauit aduersus 
pristinam religionem luculentissimos Hbros, atque his tandem velut 
obsidibus datis pietatis foedus impetrauit. Porro, ne quid suspi- 
tionis etiam haereret in animis simpUcium Christianorum, qui 
superbam illam et artificio fucatam eloquentiam vel oderant vel "S 
habebant suspectam, in his Commentariis deposuit omnem rhetorices 
strepitum, seseque ad infimae plebis orationem deiecit, quo de- 
clararet sese toto pectore Christianum esse. Nam opus hoc suscepit 
iussu duorum episcoporum, Rustici et Laurentii, quemadmodum 
ipse testatur sua praefatione. Atque hoc factum obedientiam 120 
vocat, vt coniectura sit aut catechumenum loqui, aut certe recens 
Christianum. Proinde si quis reputet quibus ista scribat Arnobius, 
non debet videri soloecismus, si quid inciderit diuersum a con- 
suetudine loquentium emendatius, imo soloecismus erat nisi sic 
fuisset locutus. Veluti si quis vulgo Romanorum hodie loquatur, 125 
quemadmodum oHm loquutus est diuus Gregorius quum adhuc esset 
sermo popularis incorruptior ; aut si quis apud Hispanos verba 
faciens, secus loqueretur quam habet pubHca ilhus gentis consuetudo, 
duplex incommodum lucrifaceret : primum non intelligeretur ab 
iis quibus loqueretur, deinde vt barbarus offenderet ac rideretur. 130 

Quare scriptoris huius exemplum nihil suflfragatur his qui, quum 
scribant literatis et ea hngua quae temporibus his nihil habet 
commercii cum populo, tamen laudi quoque sibi verti volunt, quod 
ineptis sensicuHs sermonis ineptiam vincunt. Nam praecipua vis 
oloquentiae in rerum inuentione sita est. Quanquam nunc quoque i35 
non est fastidienda in scriptore Christiano munda simpHcitas, modo 
sicut absunt phalerae lenociniaque, sic absint et sordes. Neque 
enim Arnobius, si nunc scriberet, iisdem vteretur soloecismis ; 
sed aut plane GaUice scriberet, si vulgo GaUorum scriberet, aut pure 
Latine, si scriberet Hteratis. Nimirum huius generis erat Aposto- 140 
lorum sermo, quo nobis Nouum Testamentum Hteris prodiderunt. 
iSic tum aurigac loquebantur et nautae. TaUs erat sermo, quo 
primum in Hnguam Latinam translati sunt Noui Testamenti Hbri ; 
in quibus si qui soloecismi nunc offendunt aures Hteratorum, magis 
asscribendi sunt iUorum temporum receptae consuetudini quam 145 
interpretum imperitiae. Sed vt tum expediebat sic scribere, quia 
populo scribebatur ; ita nunc ineptum sit affectare soloecismos, 
qui nec ilHteratis prosint et Hteratos offendant, et rem obscurent 
et autoritatem scriptoris eleuent. 

Caeterum vt satis constat populum corrupisse Romani sermonis 150 
puritatem, ita verisimilo cst apud aUas nationes aUisque temporibus 

125. nuuc post quis a : om. 7. 


aliter fuisse corruptum. Certe duo quaedam deprehendimus in 
hisce Commentariis, quae diuus Aurelius Augustinus testatur aetate 
sua vulgo corrupte solere pronunciari. Xam in Commentario 

155 Psalmi centesimi tricesimi octaui, ossum pro os — vnde ducitur 
paternus casus ossis, et multitudinis casus ossa — , et foriet pro 
florehit non semel ab hoc positum est, et ita vt satis appareat non 
esse casu factum : et quum dixisset os, velut interpretans populo 
adiecit id est ossum. Vtriusque rei meminit diuus Aurelius Augus- 

160 tinus in opere cui titulum indidit De doctrina Christiana. Siquidem 
libri tertii capite tertio scribit hunc in modum, de vocibus ambiguis 
disserens : ' Nam quod scriptum est, " Non est absconditum a te os 
meum, quod fecisti in abscondito," non elucet legenti vtrura 
correpta litera os pronuntiet an producta. Si enim corripiat, ab 

165 eo [est] quod sunt ossa, si autem producat, ab eo quod sunt ora, 
intelligitur numerus singularis. Sed talia linguae praecedentis 
inspectione diiudicantur. Nam in Graeco non o-ro/xa sed onTiav 
positum est. Vnde plerumque consuetudo loquendi vulgaris 
vtiUor est significandis rebus quam integritas literata. Mallem 

170 quippe cum barbarismo dici ■"Non est absconditum abs te ossum 
meum ", quam vt ideo esset minus apertum, quia magis Latinum est.' 
Idem libro secundo capit€ decimo tertio de vitiis sermonis disputans, 
' Illud ' inquit, ' etiam quod iam auferre non possumus de ore 
cantantium populorum, "Super ipsum floriet sanctificatio mea," 

175 nihil profecto sententiae detrahit. Auditor tamen peritior mallet 
hoc corrigi, vt non floriet sed florebit diceretur ; nec quicquam 
impedit correctionem, nisi consuetudo cantantium.' Ex his 
colligere licet hos Commentarios et Afris fuisse scriptos, et priscis 
iUis temporibus. 

180 Fortasse praestiterit et alios aliquot barbarismos indicare, quo 
minus oflEendatur praemonitus lector, quum inciderint, neue statim 
mutet, scripturam a librariis deprauatam suspicans. Poenitemini 
verbum non raro vsurpat deponentaUt-er. Item trihulantes fre- 
quenter ponit pro iis qui aflfUguntur, non qui affligunt. Similiter 

185 confundentes pro erubescentes, quasi trihulari et conjundi deponentia 
verba sint, non passiua. Hoc flos et hoc ros constanter pronuntiat 
genere neutro, nimirum ad formam os, oris. Carendi et vtendi 
verbo adiungit accusatiuum. Haec munna, mxinnae inflectit, vt nos 
Anna-, Annae. Graecorum exemplo saepenumero nominatiuum 

190 ponit ahsolute loco ablatiui, velut in Commentario Psalmi centesimi 
decimi quarti, et Psalmi octuagesimiquarti. Nonnunquam adiungit 
casum, non quem recipiunt ea verba quibus vtitur, sed quem 
admittit verbum quod circumloquitur, veluti Psalmo octuagesimo 
octauo : memor esto Apostolos pro memento Aposiolos. Adtropare 

1 95 dixit aUcubi, voce nimirum id temporis vulgata magis quam proba, pro 
eo quod erat per tropologiam applicare. Hanc vocem paratura, quae 
TertulUano pecuUaris est, nonnunquam et apud hunc inuenies ; qui 

163. elucet carr. IB secundum Atigustinum : eliget a. 165. est de&st in Augus- 

tino. 170. absconditum add. N. 180. fortassis 7. 183. verbum 7 : 

verbo a. 07 : vsurpet /3. 191. octogesimiquarti fi. 193. octogesimo- 
octauo P. 197. inuenies P : inuenitur a. 

157. hoc] Amobius. 174. Super ipsum] Ps. 131. 18. 

162. Non est] Ps. 138. 15. 197 qui] Tertullian. 

1304I TO ADRIAN VI 105 

vt aetate praecessit Arnobium, ita gentis eiusdem fuit. His non 
dissimilia quaedam obuia sunt in libris Augustini, maxime iis quibus 
loquutus est apud populum, velut subdiacones et diacones, et 200 
baptismum genere neutro. 

Haec referre visum est, ne cui sordescat opus eruditum iuxta ac 
pium, ob haec et huiusmodi sermonis vitia, quae apud eos quibua 
tum scribebat, adeo vitia non erant vt, si secus dixisset, habitus 
fuisset barbarus. Poteram mutata phrasi et adiectis paucis exiguo 205 
labore totius operis gloriam in me transferre. Sed primum illud sem- 
per ahenissimum fuit a moribus meis, aheni meriti gratiam mihi 
suffurari ; deinde visus est Arnobius indignus qui hac portione 
laudis apud posteros fraudaretur. 

Interciderunt illi laudati libri, quibus pugnat aduersus Gentes. 210 
Saltem hoc supersit ilHus toties Hieronymo laudati ingenii monu- 
mentum. Atque huius quidem operis in Catalogo scriptorum 
illustrium non meminit Hieronymus. Fortassis in causa fuit quod 
is liber, vt vulgo scriptus, tantum in Africa circumferebatur, aut 
notior erat omniumque manibus tritior quam vt Hieronymus pu- 215 
tarit recensendum. Ita rebus nonnullis nimia celebritas obhuionem 
induxit. Hac nimirum occasione nunc desideramus titulos operuna 
Origenis. Simili casu fueramus ignoraturi Ubros Tertulliani, nisi 
nuper aHquam partem feUcior studiis deus prodidisset. 

Proferam et ahud argumentum, vnde praeter stiU coniecturam 220 
possis antiquitatem scriptoris colHgere. AHquot haereticorum per 
occasionem meminit, Manichaei, Nouati et Arrii ; sed nulHus cuius 
aetas posterior fuerit aetate Arnobii. Nam Arrianam haeresim 
apparet huius aetate fuisse exortam. Floruit enim sub Imperatore 
Diocletiano, circiter annum orbis redempti trecentesimum vigesi- 225 
mum nonum. Caeterum nec Donatistarum nec Pelagianorum 
meminit, quum vtraque pestis haec exorta sit in Africa ; quorum 
priores hoc defuncto aut admodum sene exortos apparet, alteros 
aetate Augustini constat extitisse. Et tamen Arnobius hic vno 
atque altero ioco disputat De Hbero arbitrio, vbi non tacuisset 230 
Pelagium, si iUe fuisset antiquior. 

Quum igitur demonstratum sit in his quae sola poterant offen- 
dere, nihil esse quod debuit quenquam offendere, quum et 
autorem tantopere nobis commendet Hieronymi autoritas, quum 
opus ipsum tanta commendet antiquitas, nunc paucis aperiam 235 
quae me tantopere rapuerint in huius voluminis admira- 
tionem. Primum iUud in confesso est, inter omnes sacrae Scri- 
pturae Ubros, nuUum esse mysteriis abstrusioribus plenum quam 
librum Psalmorum, nec aUum esse maioribus tenebris opertum 
vcrborum ac sententiarum. Atque in tali argumento simul et 240 
breuem esse et dilucidum, quod hic vtrumque mirc praestat, mihi 

203. huiusmodi N : eiusinodi a. 

210. Interciderunt] Arnobius Afer's crimine eripuerim ' : see A. Reiffer- 

Disp. adu. Gentes (cf. 11. 59,64) wero first schcid's edition in Corp. script. eccl. Lai., 

published at Rome, in 1542-3, by iv, 1875, p. vii. The book was quickly 

Faustus Sabaeus of Brescia, librarian revised and reprintcd by Sig. Gelenius, 

of the Vatican, from a MS. which ho Basle, Froben, 1546 and 1560. 
obtained ' iure belli ', ' quom mcdia 219. nupor] In Beatus' cdtYto jwntcepef 

barbaric uon sine dispondio ct dis- of Jiily 1521 : sco Ep. 1232. in. 


videtur hominis pariter et exquisitae facundiae et penitus intclli- 
gentis rem de qua loquitur. Nullus enim paucis explicat quae parum 
intelligit. Nullus tam obscura tam dilucide posset eflferre nisi dicendi 
245 rationibus omnibus exercitatissimus. Nusquam est praefationum 
ac digressionum ambagibus molestus, sed vbique praeclarus artifex 

festinat, et in medias res 
Non secus ac notas auditorem rapit, 

quod in Homero laudauit Flaccus. Nec vsquam est ambitiosus in 

250 citandis sacrorum voluminum testimoniis, sed totus sermo velut ex 
emblematis ac tessellis arcanae Scripturae concinnatus est ; ac 
frequenter ita eontexit Psalmi quem exponit versus aliquot, vt 
paucis vcrbis additis, etiam illa lucem habeant quae non inter- 
pretatur, sed ita refert vt perpetui sibique cohaerentis sermonis 

255 tenor suam habeat gratiam. 

lam quod in perspicuis etiam argumentis difficillimum est, sic 
docet aperte vt nihil tamen sinat frigere ab affectibus. Plus indicat 
oratio quam loquitur, ac properans multum et cogitationum et 
aculeorum relinquit in animo, vt nescias vtrum prius in te efficiat, 

260 vt intelligas an vt rapiaris. lam hoc non solum est eruditi, verum 
etiam amantis quod docet. Si quid incidit quod ex reconditis 
antiquarum rerum historiis, aut ex eorum libris qui de naturis 
animantium aliarumue rerum scripsere, petendum erat ; nihil est 
tam abstrusum apud ethnicos aut sacros etiam scriptores, quod hic 

265 paucis verbis non indicet, nihil interim ostentans aut iactitans 
varietatem eruditionis, quod in nonnullis etiam magni nominis 
scriptoribus saepe nobis molestum est. Sed rem vere sacram 
Apostolica quadam simplicitate synceritateque tractat. Nec con- 
gerit aliena, nec vsquam vim facit Scripturae diuinae, sed quicquid 

270 adducit, ei loco natum esse dicas. Maluit enim optima referre 
quam plurima. Porro, quum a iocis abstineat quos argumenti 
seueritas non patiebatur, tamen sentias per totam dictionem 
fusam esse perpetuam quandam festiuitatem et iucunditatem. 
Nusquam ipse languet aut dormitat, et semper alacritate dictionis 

275 subleuat ac recreat lectorem. Sic incipit vt iUco reficiat ; sic 
properat vt non possit somnus obrepere ; sic finit vt sitientem 
adhuc et plura cupientem dimittat. 

lam quum in Tertulliani, Origenis ac omnium pene veterum 
libris quaedam admixta sint, quae aut manifestum habent errorem 

280 aut suspecti dogmatis sunt, hic sic vbique temperat calamum, vt 
nihil vsquam compererim quod vlli haeresi sit affine. Nam quod 
scribit in commentario Psalmi decimi quarti, 'lesus autem immacu- 
latus solus Virgineam auLam ingressus, ipsura tabernaculum a 
maculis carnaHbus liberauit ' : non sensit de macuHs quae ante 

285 ingressum Christi fuissent in Maria, sed quae in ahis foeminis esse 
consueuerunt, a quibus Christus suam matrem seruauit immunem, 
et auxit castitatem potius quam violauit. Quin et Ecclesiae 
Romanae videtur hoc honoris deferre, vt extra Catholicam Eccle- 
siam sit, qui sit ab hac alienus, quae totius Ecclesiae teneat princi- 

290 patum, quaeque Petrum Apostolorum principem meruerit habere 

248. notas Horatius : notus a. 257. tamen om. 7. 263. scripsere add. 7. 
269. diuinae scripturae 7. 

249. Flaccus] A. P. 148,9. 

1304] TO ADRIAN VI 107 

pastorem. Locus est Commentario centesimo sexto, et in Com- 
mentario Psalmi centesimi tricesimi octaui. Docet eximiam quan- 
dam potestatem Petro tributam a Christo, quem ter negauerat, 
haud dubie loquens de potestate pascendarum ouium. De votis 
aliquoties meminit, sed his duntaxat quibus in baptismo Christum ^95 
professi, mundo Satanaeque renuntiauimus, non quod arbitrer illum 
reliqua vota contempsisse, sed quod haec, vt sunt, praecipua 
duxerit. Nec dubito quin in his commentarioHs Origenis industria 
fuerit adiutus, qui in nuUum opiis diuinae Scripturae frequentius 
aedidit commentarios quam in Psalterium. Nam locis aliquot 300 
declarat se Graeca calluisse. 

Sed interim dixerit mihi quispiam, Quid hic gratiae tibi postulas, 
qui nihil largiris de tuo ? Non recuso quo minus tota laus sit penes 
Arnobium, modo quam plurimum vtihtatis hinc manet ad verae 
pietatis candidatos. Et tamen est ahquid prodidisse librum 3^'5 
antehac obscurum, atque etiam ob dictionis vitia contemptum. 
Est aUquid huc perpulisse loannem Frobenium, vt suo sumptu 
suoque periculo nouum opus excuderet suis formulis. Non enim 
semper aeque feliciter ilHs cadit aeditionis alea. Postremo, vix 
quisquam credat quantum fuerit negocii in castigandis erroribus 31° 
scribae : quod vt facerem, saepe totus Psalmus erat relegendus, 
vt iUinc subodorarer lapsus occasionem. Erant obseruandi fami- 
liares huius operis soloecismi ac barbarismi. AHcubi res plane 
DeHum quempiam natatorem postulabat, aut Sibyllam potius. 
Huius generis vnum exemplum dabo Commentario septuagesimo 315 
septimo. Scriba non inteHigens sic pinxerat, quod aures in faciens. 
His verbis quum nihil omnino significaretur, diuque me torsissem. 
diuinaui id quod res est, scriptum fuisse quod auxesin faciens. 
Nam in plerisque scripturis figura huius Hterae .x. non multum 
abhorret ab .r. Itaque scriba Graece prorsus ignarus et Latine 320 
minimum doctus, ex auxesin fecerat aures in. Item Commentario 
centesimo quinto scriptum erat ' Suscipiat regulam poenitentiae, 
exclmo noua ita vt centesimum quintum Psalmum ' etc. Nos ex con- 
iectura restituimus, excluso Noiiato, siue Nouatiano. Nam vterque 
fuit eiusdem haeresis, nec admittebat poenitentem, 325 

Nouum igitur opus nouo Pontifici, sanctum ac theologicum opus 
integerrimo theologo Pontifici dedicamus. Id, vti spero, tua 
sanctitas hoc Hbentius accipiet, quod hoc munusculo nihil venamur — 
sumus enim nostra quamuis tenui fortunula contenti — nisi vt hoc 
opus tuis auspiciis exeat in manus hominum ; hoc nimirum vberio- 31^ 
rem pietatis fructum aUaturum, si tuo calculo fuerit comprobatum, 
quem ad istud dignitatis fastigium non ambitio, non vUus fauor 
humanus, sed, vt confidimus omnes, propitii numinis voluntas euexit, 
vt esset non minus optimus integritate quam maximus autoritate, 
qui hos impios orbis Christiani tumultus, iam heu nimium diutinos 33S 
ac semper in peius gUscentes, aUquando componat. Videmus duos 

331. 7: allaturus . . . comprobatus n. 

314. Delium . . . natatorom] i. e. a about a book of Heraclitus (Diog. 

strong swimmer, who would not suc- Laert. 2. 5. 7). Cf. MHE. iii. 53, 

cumb to the book'8 obscurity. Adag. ' Adeo obscurus est vt qui obscuris- 

529 and Apophthegm. iii (LB. iv. simus, et qui Delium suffocaret nata- 

1 58An) refcr to an utterancc of Socratcs torem '. 


praecipuos orbis monarchas infensis animis inter se conflictari, vix 
vllam esse portionem orbis nostri immunem a bellis, a caedibus, a 
praedationibus. Et quanquam religio Christiana, quae olim omnes 

340 mundi plagas occuparat, nunc Europae angustiis minor sit, tamen 
haec quoque sectarum ac scismatum pernitiosis dissidiis misere 
dissecta est. Atque interim sic tumultuantibus imminet Turca. 

In rebus tam afflictis magna quaedam spes habet animos bonorum 
omnium, fore vt discussis tempestatibus per te nobis serenitas ac 

345 tranquilUtas redeat. PoUicentur hoc nobis quum ahae res per- 
multae, tum eruditio tua non vulgaris, deinde ista morum integritas 
a primis annis ad hanc vsque aetatcm spectata cunctis. Praeterea 
senectus ista, quae non sinet te aHo spectare quara ad gloriam 
Christi ac profectum Christianae pietatis. Postremo summus cum 

350 Cacsare Carolo consensus, cuius autoritas ac potentia hoc praestabit, 
vt possis etiam efficere quod optimum esse iudicabis. 

Certe ad tantam corruptissimorum morum luem emouendam 
vahdis incantamentis est opus, ac venefico quodam artifice, qui 
incantet sapienter. Eam ad rem nos organum ahquod nouum 

355 porreximus ; non quod deesset Psalterium Dauidicum, sed quod 
apud plerosque iaceret. Habet hoc, vt ferunt, humana musica, vt 
affectus hominum aut concitet aut moderetur, si quis artifex certas 
harmonias apte moduletur. Timotheus sohtus fertur Alexandri 
Macedonis animum ad bellum certis modis accendere. Pythagoras 

360 spondeos ad Phrygium modum occinens, amore lymphatum adole- 
scentem ad grauitatem immutauit. Simile quiddam fecisse narratur 
Empedocles, qui certis modis musices adolescentem iam ira per- 
citum et in caedem ruentem ad sanitatem reuocarit. Et quanquam 
fabulosa videntur quae de Mercurii atque Orphei cithara prodidere 

365 veteres, tamen haec ipsa figmenta nata sunt ex artis miracuUs. 
Certe Terpandrum atque Arionem apud Lesbios atque lonios multis 
et grauibus morbis, harmoniis musicis mederi soUtos, narrant rerum 
gestarum scriptores. Ismenias Thebanus apud Boeotos multis 
ischiaticis cruciatum apto modulamine exemisse legitur.- Nam 

270 quod ait VergiUus, 

Frigidus in pratis cantando rumpitur anguis, 

vt a poeta dictum contemni poterat, nisi nostrae quoque iiterae 
meminissent venefici incantantis sapienter et aspidis surdae. 
Dauid sua cithara succurrebat SauU, quoties a spiritu Domini malo 

375 agitabatur, 

Quod si tantam vim habet humana musica ad mutandas affe- 
ctiones corporum et animorum, quanto credenda est efficatior 
coelestis haec ac diuina musica ad purgandos animos nostros 
a morbis spirituaUbus ac spiritibus huius seculi maUs. Ingens 

380 morbus est ambitio, pessimus spiritus est Uuor et odium. Atque 
huiusmodi pestibus maxima pars Christianorum tenetur, nec his 
saepe Uberis quos oportebat aUis mederi. Prophanis oUm erant et 
verba et voces, quibus animi dolorem lenire 

Possent, et magnam morbi deponere partem ; 

337. conflictari] Cf. Ep. 1228. 52nn. 372. nostrae . . . literae] Ps. 57. 5,6. 

370. Vergilius] Ed. 8. 71. 383. verba] Cf. Hor. Ep. i. i. 34,5. 

13041 TO ADRIAN VI 109 

et Christi musica non habet verba et voces, quibus excantemus 385 
animis nostris amorem rerum fluxarum et incantemus amorem 
rerum coelestium ? Pythagoras habuit modos quibus iuuenem 
amore furentem ad sobrietatem reuocaret ; et Christianus Psaltes 
non habet modos quibus principes, insanissimis bellis sic inter se 
sine fine tumultuantes, ad pacis amorem reuocet ? Sed ipsi prius 390 
nobis hac musica medeamur oportet quam aliorum morbis mederi 
paremus. NuUa est Scripturae sacrae pars quae non habeat 
efficaces modos, modo ne velut aspides surdae obturemus aures 
nostras, ne penetret in animos nostros diuinae vis incantationis. 
Sed mea sententia nuUi efficatiores quam Psalmorum, in quo 395 
diuinus iUe Spiritus secretissimas suorum mysteriorum deUcias nobis 
reconditas esse voluit, ac modos quosdam efficacissimos reposuit, 
quibus transformaremur in affectum Christo dignum, tantum adsit 
qui scite moueat huius Psalterii chordas. 

Hoc pecuUare munus est episcoporum ac sacerdotum. Et tamen 400 
sibi quisque psaltes esse possit. Aderit mouenti chordas, et arcanam 
vim aspirabit intus, si modo purus et ardens adsit animus, hoc est si 
purgatae mentis aures. Vtinam tua sanctitas nobis referat iUum 
huius musices peritissimum Dauid ! qui non solum ipse modulatus 
est, sed et alios cantores multos instituit. Dauid autem typum 405 
gerebat lesu Christi, psaltae nostri, qui nablo corporis sui in cruce 
tenso nihil vulgare aut terrenum sonuit, sed harmoniam Patri 
gratissimam et nobis efficacissimam modulatus est. Quam suaue 
sonuit iUa charitatis chorda, ' Pater, ignosce iUis, quia nesciunt quid 
faciunt ! ' 410 

Habet et mundus organa sua, sed quae inferne reddunt sonitum 
inamabilem. Quid enim loquitur irae fides ? ' Vlciscere, spolia, 
eiice, occide.' Quid sonat ambitionis neruus ? ' Dilata ditionem, 
nec iuris iurandi aut pietatis sit ratio, quoties agitur de imperio.' 
Quid crepat auaritiae chorda? 'Vides nemini bene esse nisi qui 415 
plurimum possidet ; per fas nefasque congere, rape, serua.' Quid 
sonat luxus ac Ubidinis chorda ? ' Hic suauiter viue, quid post hanc 
vitam habiturus sis incertus.' Sic pessimam harmoniam reddit 
Uuoris et obtrectationis chorda. Haec nimirum est mundi musica, 
quae modis huiusmodi pessimis incantat nobis pestiferas cupiditates, 420 
ac Sirenum in modum male dulcibus cantilenis nos pelUcit in 
pemiciem. His modis ebrii lymphatique sic beUigeramur, tumul- 
tuamur, ambimus, rapimus, irascimur, vlciscimur, raordemus 
inuicem ac mordemur. 

Sed iUe coelesti musica tactus erat qui dixit, ' Quam dUecta 425 
tabernacula tua, Domine virtutum ! Concupiscit et deficit anima 
mea in atria Domini '. Rursum iUe, ' Factum est cor meum tan- 
quara cera Uquescens in medio ventris raei '. Afflauerat Apostolos 
huius harmoniae vis, quum aiunt, ' Domine, quo ibimus ? verba 
vitae habes '. Suauissimus autem ac modulatissimus concentus est, 430 
quoties e charitate, pudicitia, sobrietate, raodestia caeterisque 

395. nulli iV' : nulla a Lojid. 421. pellicit 7 : pelliciunt a. 

401. Aderit] sc. diuinus Spiritus. 425. Quam dilecta] Ps. 83. 2,3. 

406. nablo] A Phoenician harp : tr. 427. Factum est] Ps. 21. 15. 

' psaltery ' in i Chron. 15. 16. 429. Domino] John 6. 68. 


virtutibus concors quaedara varietas resonat. Habet et modulos 
suos pro argumento diuersos haec musica. vSunt quibus flebili sed 
Doo gratissimo cantu deploremus peccata. Sunt qui nobis animos 

435 ac robur addant ad fortiter resistendum diabolo. Sunt alacres ac 
lacti, quibus gratias agamus Deo pro suis in nos beneficiis. Sunt 
quibus consolemur ac deliniamus afflictum. Denique nihil malorum 
habet haec vita quod non facile feramus, si, quemadmodum 
Colossensibus scribit Paulus, nos inuicem doceamus et commone- 

44ofaciamus, cantionibus ac laudibus et cantilenis spirituaUbus cum 
gratia canentes in cordo nostro Domino ; et quicquid egerimus 
sermone aut facto, omnia in nomine Domini Icsu faciamus, gratias 
agentes Deo et Patri per Filium. Erit autem haec musica gratior 
Deo, si frequens chorus concordibus animis ac vocibus moduletur. 

445 Sed vt ad Psalmos Dauidicos redeam, nemo potest huius modula- 
tionis sentire dulcedinem nisi sensum mysticum perceperit. Quid 
est enim alioqui quod plerique monachi ac sacerdotes tanto cum 
taedio Psalmos hos sonant ? Nimirum quia spiritu canunt, non 
mente. Quod si quibus non vacat prolixos aliorum commentarios 

4Soeuoluere, horum fastidio succurret Amobius, qui saepe Psalmo ipso 
breuior est ; vt qui huius commentariolum legit, simul et Psalmum 
cecinerit et didicerit. Sit igitur, haec praecipua cura sacerdotibus, 
vt semel intelligant quod quotidie recinunt. Ita fiet vt plus 
capiant solatii ex vno Psalmo, quem intellectum mente cecinerint, 

45 S quam ex quadraginta spiritu decantatis. lUud in primis oportet 
esse persuasissimum psaltae nostro, sic visum esse Spiritui sancto, 
et optimo consilio visum, arcana sapientiae coelestis huiusmodi 
figurarum inuolucris obtegere. Eruendi mysterium ipse Christus 
in Euangelio et Apostolicae literae viam nobis aperiunt. Horum 

460 vestigiis ingressi, veteres orthodoxi reliqua nobis prodiderunt. 
Sed mea sententia nemo sanctius Amobio. Quanquam is potissi- 
mum occupatus est in sensu explicando qui pertinet ad Euange- 
licam historiam ; vt, quemadmodum scribit Paulus Apostolus, ex 
fide in fidem magis in nobis confirmetur scientia Christi, quum 

465 quicquid in Euangelicis literis gestum legimus, in Psalmis prae- 
dictum conspicamur. Atque haec sane pars in tractando difficillima 
est : qua recte comperta, f acile vel ex sese reliquos sensus addiuinant, 
qui in mysticis literis sensus habent exercitatos. Qua de re non- 
nihil attigimus in commentario quo nuper explanauimus Psalmum, 

470 Quare fremuerunt gentes ? 

Sed, vt aliquando finiam, beatissime Pater, orat et expectat illud 
abs te cum primis populus Christianus, vt arrepto Psalterio Christi, 
melodiam aliquam vere Apostolicam incinas, quae principum ac 
populorum animos iungat Christiana concordia, quae perniciosas 

475 opinionum pugnas discutiat, quae ad coelestium bonorum amorem 
inflammet regno coelesti destinatos. Non gratulor tibi dignitatem 
istam, non gratulor patriae atque etiam diocesi mihi tecum com- 

455. 7 : decantates a : decatantes 0. 457. 7 : arcanae a. 464. 

quum a : cum & : dum 7. 

439. Paulus] Col. 3. 16,17. Erasmus 463, Paulus] Rom. i. 17. 

is here adapting not the Vulgate but his 469. Psalmum] 2 ; see p. loo. 

own translation of 15 19: cf. p. 312. 477. diocesi] Utrecht. 

1304] TO ADRIAN VI 111 

muni, cui nunc primum contigerit Romanum habere Pontificem. 
Non ambio vt apud te mihi prosit vel patriae afiinitas vel vetus inter 
nos consuetudo. Sed orbi Christiano gratulabor, si, quod fore 480 
confidimus, ita tractaris munus istud Apostolicum, vt mundus 
inteUigat tandem Romae contigisse Pontificem, cui Christi gloria 
nihil sit antiquius, quique Petri ac Pauli spiritum referat verius 
quara titulos ; qui Christi vicarium sic gerat vt orbis sentiat Christi 
spiritum in illo versantem et agentem. Audiet, mihi crede, populus 485 
veri pastoris vocem, ac prompte sequetur grex Christi vestigiis 
praeeuntem ; neque grauatim agnoscet Apostolicam potestatem, ai 
senserit ApostoUcam pietatem. Haec conanti precor vt aspiret 
Dominus lesus, pastorum Princeps. Amen. 

Basileae Calend. Augusti. Anno. m.d.xxii. 49° 

1305. To Peter Mosellanus. 

Altes aus allen Theilen, 1760, i, p. 17 (a). Basle. 

8 August 1522. 

[A letter printed by J. G. Weller in Altes aus allen Theilen der Geschichte, Chem- 
nitz, 1760 : one of the miseellanies so favourite in Germany during xviiic., which 
were the foremnners of the modem leamed periodical. Weller does not state 
whence he obtained the letter, nor whether the manuscript was autograph or 
a copy : probably the latter, for his text is very inaccurate, and the dates are 
not in a form such as Erasmus uses. The year-date is amply confirmed by the 
resemblance of the contents to Epp. 1299-1302. 

For Mosellanus' position at this time between Erasmus and Luther cf. the 
latter's ludicium de Erasmo, 28 May 1522 (LE". 535) : ' De praedestinatione vero 
sentire Mosellanum cum Erasmo antea noui ; totus enim Erasmianus est. . . . 
Salutabis autem Mosellanum : neque ideo ahenus sum ab eo, quod Erasmi magis 
quam mea sectetur. Immo dicito ei vt sit f ortiter Erasmianus. Erit tempus cum 
aliter sentiet : interim et ferendus optimi animi sensus infirmior '.] 


Gratvlor fortunae tuae, mihique tuus conspectus erit multo 
iucundissimus. Habebis nos fortasse itineris comites ; nam Romam 
inuitor magnis Cardinalium promissis, praesertim Sedunensis ; et 
tamen sunt amici qui dissuadeant. Stunica Romae tam insanit 
quam vnquam Orestes ; singulo quoque mense euomit nouum 5 
Blasphemiarum libellum. Vetitus est interdicto Cardinalium 
debacchari in Erasmum. Habet sodalem Caranzam theologum ; cui 
sic responderaus vt, si quid habet frontis, non sit repetiturus Eras- 
mum. Stunicae furioso libello respondemus contemtim : nam 
R. Cardinalis Moguntinensis litteris adraonuerat vt responderem ic 
Hispano. Est scurra effrons, stolidus et indoctus. Hic est Romae 
monachus quod Coloniae erat Pipericornus. Non miror esse Romae 

1305. 5. nonvLm scripsi : notum a. 8. repetiturus scnj;»» : reperturas a. 

12. GoloniajQ scripsi : Romaen. 

1305. 2.itineri3]Forthisproposedvisit 4. Stunica] See App. 15 in vol. iv, 

of Mosellanus to Italy cf. Ep. 1326.4-6, 6. Cardinalium] OE. Ep. 1302. sgn. 

but nothing more is known of it : see 7. Caranzam] See Ep. 1277. 24^. 

his life by O. G. Schmidt, p. 71. 10. Moguntinensis] Cf. Ep. 1299 42^. 

3. Sedunensis] Cf. Ep. 1299. 450. 12, Piporicomus] See Ep. 487. 2on. 


qui sic insaniat, sed miror esse qui hunc rabulam putent esse metuen- 
dum. Hic sunt Germani nostri mire fortes vbi res desiderabat 

15 moderationem, mire timidi vbi res poscebat fortem animum. 

Louanienses et monachi quidam, Ale[x]ander et Marinus extrema 
moliti sunt in me, sed frustra adhuc. Caesarem habeo fautorem, 
cuius rei sum certissimus, et Regem Angliae et Roraae cardinales fere 
omncs. Omnes tamcn vellent me Lutherum aggredi. Ego tametsi 

20 negotium Lutheri non probcm, tamen multae sunt causac cur quiduis 
malim quam hoc negotium agcre. Et tamen sunt Lutherani qui 
magis peccant quam ipse Lutherus. Video partcm vtramque 
intractabilem. Nolim, si fieri queat, pcrire bona Lutheri ob quaedam 
mala ; et qui sunt ab altera parte, non sunt aequis conditionibus 

25 conferendi. De tua translatione non poteram iudicare nisi collatis 
exemplaribus, et ad eam rem plane nuUum erat otium : ne nunc 
quidem tempus superest. Vbi quid otii dabitur, non deero of&cio 
meo. Caetera coram commentabimus. Bene vale. 
Basileae anno 22 sexto Idus Augusti, 

1306. From John Louis Vives. 

Viiiis Opera, 1555, ii, p. 966 (n). Louvain. 

Vi. E., f. 73 (d) : Lond. Viv. 10 : LB. 634. 15 August 1522. 

[For sources and date see Ep. 1222 introd. ; and for the contents cf. Ep. 1303.] 

In maxima sollicitudine sum et ero, donec factus fuero certior an 
sit vobis redditum quod reliquum erat libri : id misi per iuuenem 
quendam Coloniens<em)> Corradi consilio xv die lulii, quoniam de 
profectione aliud statuerat Carolus quam dixisset cum hic erat 
5 Georgius. Nihil superest mittendum per Hilarium, quem nondum 
vidi ; dicunt profectum Antuerpiam et rediturum breui. Per eum 
cogito hanc epistolam mittere ; quam scribo non omnino confirmatus 
aut sanus, sed paulo liberior dolore quam his diebus fui. Nam ex 
quo Augustinum perfeci, nunquam valui ex sententia ; proxima vero 
10 hebdomade et hac, fracto corpore cuncto et neruis velut lassitudine 
quadam et debilitate deiectis, in caput decem turres incumbere mihi 
videntur indicendo pondere ac mole intolerabili. Isti sunt fructus 

1305. 16. Loranienses a. Alexander. Siclahitur nonnunquam Erasmua, 

etiam in litteris propria manu scriptis. 25. conferendi a : ? componendi. 

26. otium scripsi : negotium a. 27. otii scripsi : otio a. 28. coram scripsi: 
eorum a. 

1305. 14. Germani] Por different as- 1306. 2. misi] Cf. Ep. 1303. 1-4. 

pectsof theircharactercf. Ep. 1168. i8n. 5. Hilarium] Bertulphus : see Ep. 

16. Marinus] Caracciola: see Ep. 1303. 34-6. 
1302. ^Sn. 9. nunquam valui] Cf. Ep. 1303. 42. 

25. translatione] Weller suggests, He had been ill in 1521 too : see Ep. 

with great probabiUty, that this is 1222. i2n. 

Mosellanus' translation of Greg. Nazian- 12. indicendo] A notable f orm : 

zen's De theologia libri quinque, Basle, which shows that in the hands of the 

Froben, 1523, fol., with his preface non-Ciceronian humanists the language 

to the Abp. of Treves, 13 June 1522. was living and could adapt itself to 

He had published earlier a translation the needs of expression. Cf. also Epp. 

of bk. i, Leipzig, M. Lotther, 1519. 1378 20, 1381. 378. 


studiorum et merces pulcherrimi laboris ; quid labor et benefacta 
iuuant ? Quod de puerpera dicis, tam belle in me congruit vt 
quarto die postquam Augustinum deposui de manibus, nouum 15 
librum instituerim. ' Adeo ' inquies, ' animus pascitur opere ' : sed 
crede mihi totos duos aut tres menses reparandis ingenii viribua 
volo impendere, vt eae per quietem et cessationem reuocentur, sicut 
in noualibus. 

Cupio videre Carranzae quem in modum responderis, et alia quae 20 
diceris istic conscripsisse multa inprimis et magna. In Carranza 
plane eram falsus ; nam imposuerat mihi fucus epistolae, quam 
solam ex toto legeram opere. Literas tuas ad Morum ac Cantuarien- 
8<(em>misi hodie in Britanniam ; breui accipient, nam eo nunc redeunt 
frequentes ex mercatu Antuerp<iensi>. Gratulor tibi fauorem 25 
ampliss<(imi> ordinis, <(in> ingenium et eruditionem tuam ita propen- 
sum : si modo verum est quod hic narrauit mihi quidam a Corrado 
auditum, de annua pensione oblata tibi honestiss<(ime>. Miror te 
inuidere gaudium hoc mihi amantis<(simo> tui, vt eiusmodi ad me 
solum non scribas : ceu vero vel ipse minus gauderem quam alii, vel 30 
si tacendum esset, non possem continere. Sed vtcunque sit, tuis 
omnibus incrementis et felicitate meritis tuis digna laetabor, vnde- 
cunque resciam ; ex te mallem, quo certior esset in certiore nuncio 

Pecunia egeo quidem, approbabitur tamen mihi quicquid tu et 35 
Frobenius statuetis ; si quid mittitis, iubete quam primum reddi. 
Si quid vis ad Vergaram scribere, mitte huc ad me. Proximo mense 
cogito in Britanniam transmittere. Si quid mandas, scribe per N., 
cum redibit e mercatu Francf ordiensi . Simul te oro per eundem mittas 
mihi literas aliquas ad amicos illic tuos commendatitias, saltem vt 4*^ 
sciant me amicum esse tuum, quo me pluris faciant ; etsi non est 
consilium manere ibi supra tres menses, aut ad summum quatuor : 
qua de re puto me tibi locutum esse Brugis. Me tenet tantum 
scholarum taedium, vt quiduis facturus sim citius quam ad has 
redire sordes et inter pueros versari. Ruffaldus salutat te impensis- 45 
sime ; qui dicit se breui cum patre congressurum et a praesente 
impetraturum ne tibi solutio haec diutius differatur. 

^ilSe dprjviKu. Travra. Mirum de rebus omnibus silentium ; fauor bono- 
rura in te ardentior quam vnquam. UoXXol twv Kpat,6vT0)v eViwTrr^orav, Kal 

16. animus scrip (alus) : auis a. 

15. nouum librum] Perhaps the Inst. see Ep. 1299. 45^. 

/oemtna« CAmhanae: see Ep. 1362. 31 n. 36. statuetis] aa payment for the 

16. animus] Cf. Ov. P. i. 4. 21,2. Ciu. Dei : cf. Ep. 1303. 24-5. 

20. Carranzae]SeeEp. 1277. 22,24nn. 37. adVcrgaram]Cf. Epp. 1277, 1312. 

22. epistolae] His prefaco to Vcrgara, 38. N.] Probably F. Berckman ; cf, 
dated 27 Dec. 152^, Rorae. Epp. 1256. 125, 1362. 41, 56, 79, 1388. 

23. Literas] Neither of theso is 2411. 

extant. 40. commendatitias] One of theso 

26. ampllssimi ordinis] The cardinals, survives ; Ep. 1 3 1 1 . 

who had supported Erasmus by sup. 43. Brugis] Evidently during Eras- 

pressing Stunica'3 book : seo Ep. 1302. mus' visit in Aug. 1521. Vives had 

59-61. written to him about his English plans 

27. Corrado] Perhaps Goclenius : as from Brugcs in tho provious July : see 
in Ep. 1303. 35, 39. Ep. 1222. iSn. 

28. annua pensione] Schinner'8 offer : 45. Ruffaldus] Cf. Ep. 1303. 54-5. 

4525 I 


50 01 <^€Tt)> Kpd^ovT€<; 6ai'(t.Tov o-LO)TTr}crov(TL iMpti). Spero te viuentem adhuc 
visurura studia hominum in te qualia meritis tuis debentur, et inter- 
futurum tuae postcritati ; istis te debes temporibus seruare. Nam 
narrauit nobis te affligere valetudinem tuam immodicis studiis, Hic 
omnes tui te impatienter iam desideramus, et precamur Deum vt 

55 incolumem to nobis reddat. Hic apparamus bellum maioribus 
animis quam gerimus ; atque vtinam vtrinque fieret minoribus ! 
Aliquot Hispanorum militum millia dicuntur in Britanniam appli- 
cuisse, vt admisceantur ordinibus Britannis. Multum de Pontifice 
nouo speratur. Hactenus perfrixit ; putant fore vt incalescat hoc 

60 Caesaris congressu, qui ad litus Cantabricum appulit xvi die lulii. 
Vereor ne ille non tam se esse Pont<ificem) Rom<anum> raeminerit, 
quam veteris huius iuris in se, vt pristinae authoritatis pondere in 
sententiara huius trahat^ur) ; quod si illi qui sit et non qui fuerit, 
in mentera veniat, spes est raagna pacis. 

65 Sed haec relinquamus fatis. De Graphaeo et aliis rebus puto ad te 
scribi per Petrum Aegidium et alios qui sciunt. Nara ego dorai 
seraper abditus nihil audio ; aut tara sero, vt citius sit istuc perlatum 
quam ad me. His diebus vacationum Claua venit Gandauo huc, 
tantum vt Graecura aliquem audiret. Vide studium senis ; et non 

70 erubescimus iuuenes dorraire. Vale etiara atque etiara, mi prae- 
ceptor. Louanii die assumptionis Virginis, 1522. 

Breslau MS. Rehd. 254. 42. Breisach. 

EE2. 158. 15 Aiigust <r522>. 

[An original letter, autograph throughout : the address-sheet is miasing. 
The year-date can be assigned without doubt from- the mention of Henry's 
book, which, from the inclusion of Erasmus' two letters, is unmistakablj' in the 
Strasburg edition.] 

S. et sese commendat. De valetudine tua, Erasme, litterarum 
parens, quae, vt ex litteris tuis intellexi, meliuscula est, gaudeo, et ita 
gaudeo vt me metipsum ob hoc saluum censeam. Proinde vt vicem 
recipiam, velim vt raecum mutuiter gaudeas. Ecce nudiustercius 
5 recepi libros aliquot illius serenissirai simulque cordatissirai Regis tui 
Anglici contra Martinum Lutherum, a te forte antea visos. Quanta 

1306. 50. OavdTov aiunrjffovai Grenfell : ^afarctj a/coTrrj(Tovai a. 56. vtrinque 

Lond. : vtruque a. 59. fore LB : fere a. 

1306. 53. narrauit] Probably the in- 62. huius] Charles ; whose subject 

formant of 1. 27. Adrian had been. 

55. reddat] Cf. Ep. 1209. 4n. 65. Graphaeo] See Ep. 1087. 355^; 

bellum] See Ep. 1299 introd. and cf. Epp. 1299. 92^, 1302. 

57. in Britanniam] An interesting 68. Claua] See Epp. 175. lon, 524. 

parallel to the equally false rumour, 1307. i. valetudine] Gallinarius had 

suddenly and mysteriously circulated witnessed Erasmus' breakdown in the 

throughout westem Europe, of the pas- spring (see p. 43). For details of his 

sage of a great Russian force through subsequent illness see Ep. 1311. 2-12. 
England c. 28 Aug. 1914, on its way to 5. libros] Henry'8 Assertio (see Ep. 

France. 1227. ^n) : evidently (cf. 1. 30) in 

60. ad litus] At Santander : see the Strasburg edition, J. Grieninger, 

Gachard ii. 66. 9 Aug. 1522. 


rae illi laeticia afifecerint, non facile dici potest, presertim quod tam 
a nobilissimo principe contra eum profecti essent, in quem se e doctio- 
ribus nostris aut nuUus potuit aut nemo voluit <(proicere>. Credo 
id ita diuis visum esse. Veluti enim causa illa ardua Christianam lo 
tranquilitatem iandiu interturbans non nisi summos patronos 
expostulet, argumentum libelli maximos theologos requirat, stil^im, 
nobile ingenium et viuax deceat, ita ea (vt mihi videor, nam hunc 
perlegi) in hoc vno iUustrissimo Rege omnia vbertim coadunata 
patronum dignum sortita sunt. Vtinam hunc sibi principem scopum ^=! 
intuerentur nostri satrapae Germani imitandum, immo episcopi, 
theologi et huius farinae monachi, magistri nostri sacerdotesque 
sacrificuli, in magnum Reipub. Christianae commodum ! Hic etenim 
cordatissimus Rex Lutheri f undamenta oppugnando f ortiter, proster- 
nendo strenue prudenterque conuincendo tanto maiorem meruit 20 
apud Rempub. Christianam laudem, quanto pauciores ex theologis 
(quorum maxime interfuit hanc hydram confodere) qui huno 
erudite sapienterque aggrederentur, inuenti sunt. Quid plura ? In 
hoc seculari principe video theologiam (quae rara in terris nostris 
auis est) eloquentiae coniunctam. Sed me nomenclatore tanti 25 
ingenii princeps non eget. Tu illi, Erasme maxime, illi charissimus es, 
tu amicus, tu iUius genium nosti ; iccirco plus aequo de illo tecum 
(quos vtrosque vehementer amo) fabulari libuit. 

Calchographus pessimo hunc caractere materiaque illa indigno 
excussit. Ex tuis epistolis duas, vt video, addiderunt ; quae si tibi 3° 
placitura sint, nescio. Vnum est, mi doctissime Erasme, quod 
oratum veHm, vt videlicet per sincerissimam et integerrimam meam 
erga te obseruantiam charitatemque digneris aliquando scribere quid 
de iUo principe sentias. IVIitto igitur libeUum vnum, vt tabellione 
principe quem tibi charissimum scirem, salutarem. 35 

Rhenanum nostrum hestema die increpaui insolentius quod 
parcius Erasmo scribat : illum breui responsurura spero. NihU 
nunc nisi vt Erasraura, nostrura decus, ad Nestoria annos foelicem 
saluuraque salui videaraus, precor optoque : cui me vt suum com- 
raendo. Vale salue ex Brisacho, Festo Marianae Assumptionis. 40 
Tuus loannes Gallinarius, assecla et minister, 
pastor ecclesiae Brisacen. 

1308. From Wolfgang Fabricius Capito. 

Leipzig MS. Mainz. 

EE. g. 17 August 1522. 

[An original letter, autograph througliout. The year-datei s amply confirmed by 
the contents.] 

9. proicere addid>, infine vers^is. 

24. rara] Juv. 6. 165. graphique strasbourgeois, 1893. 

29. Calchographus] John Rcinhard 30. duas] Epp. 1219, 1228. 

of Griiningen in Swabia, honco com- 36. Rhenanum] He seems to have 

monly lcnown as Gruninger (in varying been spending tho summer at Schlctt- 

forms). He printed at Strasburg from stadt : cf. the address to BRE. 224 

1483 to 1531 ; and uniiko the othcr ( = Zw. E'. 222), 30 July. He had beeii 

Strasburg printers, produced many oxpected in Basle early in July (Baslc 

books against the Reformation. See MSS. G. II. 13. 124,5) '< ^^^ c. 5-6 

ADB. X. 53-5, and a monograph by Aug. he had paid a viait of thrce days 

Ch. Schmidt in his Bcpertoire biblio- (ibid. 126,7). 

I 2 


S. D. Varia de te fama increbrescit. Caue ne, vtranque factionem 
retenturus in amore tui, <(in) vtriusque odium ineidas. Quiddam 
enim tale subodoror. Detestantur te Pontificii sagaciores tanquam 
fontem et caput mali ; Lutherani contra ceu dcsertorem partium 
5 meliorum execrantur. Hochstratus Coloniae damnauit pridem tua 
scripta, nescio quae. Witenbergen<(se3> contumeliae causa nondum 
suis lucubrationibus tui meminerunt ; at vereor ne epistola tua ad 
ducem Georgium Saxonem nimis arguta te multorum stilo obiiciat. 
Lutherus Anglo respondit calumniose summis conuitiis. Nisi nos 

10 Pontificii stultiores essemus et tantopere a vero dissidentes, nun- 
quam orbis ferret tantam ledendi petulantiam. Stilo hactenus 
conati sunt ; iam prope armis res geritur. Gliscunt enim animi ad 
pugnam, ad cedes ; tot ardent conspirationes, tot indicta federa, 
et vbique Christus pacis autor obtenditur. Desidero veterem 

15 securitatem. lam non sum extra tela, nimirum deprehensus apud 
Principem, cui sum gratior quam vellem. Adeo me aula, malum 
necessarium, [me] impediuit. Caeterum Princeps acerbe fert stoli- 
dissimum Hochstratum ; commisit, monerem te ad contemptum 
humiUs et sordidati aduersarii, qui allatrare potest, lacerare famam 

20 non potest. Legit Paraphrases in Mattheum dihgentiss<ime> ; nihil 
affirmat se legisse quod magis se infiammasset ad Christum. Voluit 
suo nomine orarem, loannem simili cura explicares. Non vacat 
super hoc pluribus modo. Tu velim respondeas. 
Vale Mog. 17 Aug. an. 22. 

25 Capito. 

lo. Oecolampadius te salutat, similiter et Hedio noster, qui fortiter 
clamat, declamat dicere volui. Videbis omnia pendere in precipiti 
modo ; continuo inclinabit, haud dubium, in alterutram partem 
rerum summa. 

2. in addidi, in fine versus. 

4. desertorem] Cf. Ep. 1276. gn. 20. Legit] For the Archbishop's 

7. epistola tua] Ep. 1125, which had studies cf. Ep. 1241. zgn ; and, for his 

just been published in F. intercourse with Erasmus at this time, 

9. Lutherus] Henry's Assertio (Ep. Ep. 1299. 42^. 

1227. 5n) had been translated into in Mattheum] See Ep. 1255. 

German by Emser (c. 28 June) 1522, 22. loannem] See Ep. 1333. 

for Duke George. About the same time 26. Oecolampadius] After leaving 

Luther began to take notice of it Altomiinster in Jan. (Ep. 1258. ^n), 

(LE'^. 548), considering it to be the he had been residing since April at 

handiwork of Lee (Ep. 765), and on Ebemburg, 25 ms. sw. of Mainz, as 

4 July he had decided to reply (LE^. chaplain to Francis of Sickingen (Ep. 

553). He produced first an Antivortt 582. 27^). In this capacity he had made 

deutsch, Wittenberg, N. Schyrlentz, changes in the castle service, having 

1522 ; and then Contra Henricum Re- a daily reading of the Gospel in the 

gem Angliae, Wittenberg, (J. Griinen- vemacular but only celebrating mass 

berg), 1522, with a preface dated 15 on Sundays (cf. LE-. 568). See his 

July (LE^. 559). See Luther'8 WerTce, Epistola (E. Staehelin, Oekolampad- 

Weimar edit., x. ii, pp. 175-9. On Bibliographie, 1918, no. 65) to Hedio, 

12 Oct. Beatus Rhenanus at Basle s.l. et a., {c. June 1^22), Qitod expediat 

had seen only the German reply (BRE. Epistolae et Euangelii lectionem in Missa 

228). vernacuh sermone plebi promulgari : 

15. extra tela] See Ep. 1241 introd. for Botzheim's approval of wliich cf. 

16. Principem] Albert of Branden- BRE. 227. The copy sent to him by 
burg. Zwingli is now in the Carl Alexander 

aula] Cf. Epp. 1158. ign, 1241. Library at Eisenach. 

611. Hedio] See Ep. 1459 introd. 


Erasmo Roterodamo, theologo primo, decori orbis, suo charissimo 30 
preceptori. Basilee. 

1309. To THE Reader. 

De Ciuitate Dei, tit. yo (o). <BasIe.> 

Lond. xxviii. 2 : LB. App. 456. <c. August I522.> 

[A letter contributed to Vivea' edition of Augustine, De Ciuitale Dei, Basle, 
Froben, Sept. 1522 (a), and printed on the verso of the title : after all the intro- 
ductory matter had been received from Vives (cf. Ep. 1303. ^n). An approximate 
date can be assigned. 

This volume was intended to form part of a new edition of Augustine, more 
complete and correct than that which Jolm Amorbach had published in 1506. 
Froben had proposed the undertaldng to Erasmus in 15 17 (Ep. 581. 19), and by 
15 18 Erasmus had agreed and was at work (Ep. 844. 255,6). In Luc. Iiid., 1 Jan. 
15 19, there ia mention of ' Censurae in libros Augustini imperfectua liber ' ; and 
public interest was aroused (Ep. 922. 35-44 ; cf. HE. 159). But an opportunity 
offcred to produce an edition of Cyprian (Epp. 975, 984, 1000), and Augustine was 
laid aside. By Sept. 1520 Erasmus had resumed work (Ep. 1144) and for about 
a year coutinued to make steady progress (Epp. 1174, 1189, 1204, 1212, 1218), to 
the general satisfaction of his friends (Am. E. 10, ME. 126, BRE. 217, 221 : cf. 
Ep. 1350. 1-3) ; though hostiie criticism was not lacking (cf. Ep. 1342. 121-2). But 
the move from Louvain to Basle in Nov. 1521 threw his plans into some confusion, 
and Augustine gave way to a third edition of the New Testament (Ep. 11 74. i5n). 

Erasmus' acquaintance with Augustine dated back to his monastic years : 
seo vol. i, p. 590 and cf. Ep. 844. 186. At Paris in 1500 a manuscript of the Enchiri- 
dion was one of his cherished possessions (Epp. 123. 21, 135. 44, 138. 120). He had 
read widely, too, in the old theology, and especially in Augustine (Ep. 844. 166-88 ; 
cf. Ep. 1304. 153-77). But even his powers of work were unequal to the task of 
editing the whole of Augustine anew. He proposed to divide it, as Jerome had been 
divided, among a number of hands ; and in the autumn of 1 520 Vives was persuaded 
to imdertake the De Ciuitate Dei. 

B. Dombart, Zur Tezfgesch. der Ciuitas Dei, 1908, pp. 43-5, shows that this 
is the tirst of the many early-printed editions to give any defiiute indication of 
the manuscripts used. At Vives' disposal were three : one procured by Erasmus 
from Cologne, and said to be by the hand of St. Ludger (f 809) — perhaps the viii^ 
Coloniensis, Dombarfs K, no. 75 in Jaffe and Wattenbach's Eccl. imtr. Colonien. 
codd. mss., 1874 ; a second lent by Marcus Laurinus from St. Donatian'8 at Bruges — 
thcse two Vives was allowed to have at Louvain ; and a third shown to him by the 
Carmelites at Bruges in the summer of 1521 (Aug. f". aa* and p. 445). By i Jan. 
1521 he set to work, and by the end of the month had completed the first book 
(Aug. i°. aa^). In spite of ill-health six books were ready by July (Ep. 1222) ; 
but it was not till Jan. 1522 that the first seven were actually dispatched to Basle 
(Ep. 1256). The next ten foUowed in April (Ep. 1271) ; and in July the last five 
arrived with prefaces and introduction (Ep. 1303). Erasmus composed this letter 
to the reader, to till the verso of the title-page. Froben was at work in July 
(see Ep. 1293 introd.), and no doubt carlier ; and by September the book was out. 

Into the subsequent history of the Froben Augustine, which appeared in 1528-9 
in ten volumes, we nced not now enter. One point, howevcr, must be noticed. 
Tho De Ciuilate Dei is included thcre as vol. v, Dec. 1529, bcing the last volume ' 
to be printed ; but apart from the mcntion of Vives on the title-page, with an added 
statemcnt that Erasmus had improved the text from a manuscript — procured from 
Poter Gilles (see Erasmus' letter to Schets, 2 Oct. 1526), and apparently still in 
Erasmus' possession at liis death (Baslo MS. C. VI*. 71, f. 48 : prmted by C. Mia- 
skowski, Korresp. des Erasmus mit Polen, 1901, p. 47) — tho book is a plain text. 
This lettcr, Vives' prefaces and introduction and notes had all disappeared ; 
and thus this letter is not found in any other contemporary edition. 

This suppression was no doubt connected in part with the fact that the De 
Cialtate Dei had not sold well (Ep. 1531 and Lond. .\x. 87, Viv. 19 : LB. 975, 990) ; 
and thus on 15 Oct. 1527 — a date whicii is probably prior to Froben's death — 
Erasmus reportcd to Vives that the printers proposed to omit this treatise altogether 
from the new Augustinc (Lond. xx. 20, LB. 901 ). Kctlcction must have shown them, 
however, that in a collcctcd cdition this was impossiblo ; and thcy repaired tho 


omissiou by printing, at the end of the whole undertaking, tlic bare text — a volunic 
of 492 pages instead of the 810 of 1522, and with much less variation of type. 

Though the correspondence of Eraamus and Vives shows no ill-feeling over this, 
traces of it may be noticed in another edition of Augustine, produced at Paris by 
Cl. Chevallon in 1531. The general preface of this, by James Haemer of Stuttgart, 
17 Oct. 1531, states that four years before (very likely on hearing of the death of 
Froben) ChevaUon had proposed to Erasmus a new edition of Augustinc : but that 
Erasmus had rephed that he was bound in honour to Froben'8 successors. Chevallon 
waited, however ; and when their edition appeared in 1529, he used it as the basia 
of a new edition carefully revised with the aid of MSS. borrowed from Ht. VJctor'8 
at Paris. The fifth volume is again appropriated to the De Ciuiiate Dei ; but 
instead of the plain text as given in the Eroben volume of Dec. 1529, it contains 
Vivcs' preface to Hcnry vin, Henrj''s reply, which had not before becn printed, 
other introductory matter, aad all Vives' notes. A significan.t change is that in 
Vives' preface to the reader the page of eulogy on Erasmus (cf. Ej]. 1303. 6n) is 
cut down to a line or two of formal acknowledgement. Subsequent Froben editions 
of 1543, 1555, 1569, follow Chevallon'8 in these points. It therefore seems not 
unlikely that the treatment of V^ives in this matter maj' havc caused temporary 
unpleasantness with Erasmus ; cf. Ep. 1222 introd. Further light may be gathered 
from a letter of Erasmus, 22 Aug. 1 534 (printed by Miaskowski in Jb. f. Fhilosophie 
XV, 1901, p. 334), which states that Longlond ' multis iam aimis vrget me vt 
aedam scholia in Ciuitatem Augustini. j Hanc prouinciam occupauit Viues Hispanus, 
et opus immensum est, et nemo lectu molestior quam Augustinus, praesertim in 
his quae scripsit per ocium accuratius. Tentaui, quo gratificarer amico, sed animus 
abhorruit. . . . Scripsi illi . . me non posse praestare quod cupit '. Cf. EE^. 76 ; 
where Longlond expresses his disappointment at not having Erasmus' work on 
the De Ciuitate Dei. 

In the selection of Augustine'8 ' great apologetic treatise in vindication of 
Christianity and the Christian Church ' to appear in advance of the rest, Erasmus 
and Froben were doubtless not unaware of the popularity which it had enjoyed, 
especialJy in the early days of prmting. Swej-nheym and Pannartz printed it 
three times by 1470 ; twenty-four editions are known before 1496, and since 1500 
there had been three more. It had been translated, too ; into ItaUan in 1473 (four 
times reprinted by 1500), and into French in 1486-7. There is no EngUsh version 
tiU Healey's of 1610, wliich translates also Vives' notes. For More's interest in 
this treatise of Augustine cf. Ep. 999. 158-9.] 


Improbis eruditorum flagitationibus iampridem appellabar, vt 
quod in Hieronymianis Epistolis praestitissem, idem praestarem in 
diui Aurelii Augustini libris omnibus. Ego, tametsi iam expertus 
essem non alium laborem plus adferre taedii, minus gloriae gratiaeque 

5 suo cultori, deinde deterrerer immensa negoeii magnitudine, tamen 
coeperam huc animum, licet detrectantem ac reluctantem, appellere, 
totius operis ratione hunc in modum concepta. Primum locum 
tribueram iUius Progynmasmatis, hoc est quaecunque scripsit 
catechumenus. Proximum EpistolLs, quarum complures scripsit 

10 adhuc iuuenis ; et ob id magis etiam redolent eloquentiae studium. 
Tertius destinatus erat Tots ^cwpryTiKois, id est contemi^latiuis, 
quae conducunt ad inflammandos animos amore rerum aeternarum : 
cuius generis sunt libri Confessionum et Sohloquiorum. His ad- 
iunxissemus eos UbeUos qui pertinent ad institutionem vitae. 

15 Quartus decretus erat tois StSaKTLKois, hoc est in quibus docet rem 

6. ac a : et Lond. 

I. appeUabar] Cf. Ep. 922. 35-44. Jan. 1523 : i, p. 36. 18 seq. But in the 

• 2. Hieronymianis] See Epp. 326, 396. actual edition of 1528-9, which was 

7. ratione] This arrangement is repro- expanded into ten volumes, it was not 

duced, with abridgemcnt, in Cat. Luc,, followed. 

1309] TO THE READER 119 

theologicam : ouius generis sunt libri De doctrina Christiana et 
libri De Trinitate. Quintus habuisset ra TroXe/xiKd, in quibus pugnat 
aduersus varias haeresiarcharum pestes ; atque in his aetates ipsae 
quibus extitissent haereses, et affinitas errorum dedissent ordinem. 
Nam in hoc genere plurima conscripsit ; inter quae sunt libri De 20 
Ciuitate Dei. Sextus exhibuisset tu i^rjyrjfjiaTiKd, quibus enarrat 
cUuinae Scripturae libros : quos eramus digesturi secundum ordinena 
voluminum sacrorum quae interpretatur ; videlicet enarrationes in 
Psalmos praecessissent enarrationem in Euangelium loarmis. Et 
Euangelium enarratum prius fuisset enarrata eiusdem Apostoli 25 
epistola, atque item de caeteris. Septimus indicasset to. afx4>if3o\a 
Kul y60a, hoc est de quibus merito dubites an sint Augustini, tum 
quae illi falso inscribuntur. Idem indicaturus erat etiam eos libros 
qui iniuria temporum interciderunt. Graeca restituissemus. Men- 
das vel scribarum, vel eruditulorum castigare volentium quod non 30 
inteUigebant, culpa inductas, bona fide sustulissemus, non sine 
praesidio veterum et emendatorum codicum : quos iam in hunc 
vsum aliquot comparaueramus, qui vel ipsius Augustini seculo 
tecripti videri poterant. Summam operis, quoniam erat immensum, 
in doctos ahquot et huic prouinciae pares partiri statueramus, sed 35 
sic vt sua cuique laudis portio solida maneret. Habet enim haec 
aetas permultos me felicius natos, qui plus queant in hoc genere 
praestare quam ego. 

His rebus sperabam fore vt Augustinus, vir non minus pius quam 
eruditus, iam a pluribus simul et maiore cum fructu legeretur : quod 40 
in Hieronymi Ubris euenisse tam manifestum est vt nec inimici 
possint inficiari. Atque huius tam impii conatus odor simul atque 
permanasset ad quosdam Dominicani sodalitii fratres, iam non in 
symposiis tantum verum etiam in publicis concionibus vociferari 
coeperunt, indignum facinus nec diutius orbi tolerandum, Erasmum 45 
denique et Augustini castigationem moliri, in cuius operibus nec 
tantulum intelligeret : atque haeresim etiam vocabant, asseuerare 
quicquam esse in huius viri libris mendosum, adulterinura aut nou 
intellectum theologis. Ego nunquam mihi vindicaui raram theologiae 
scientiam ; et tamen non vsque adeo meum hoc ingeniolum aut 5° 
eruditionem contemno vt existimem me nihil intelhgere in libris 
Augustini, in quibus illi crassi ventres, stiuae nati potius quam literisi 
inteUigunt omnia. Id esse verum facile credas, lector, si tres aut 
quatuor tibi nominem qui huiusmodi naenias nusquam non vocifera- 
bantur, praesertim Louanii et Coloniae. Nec enim ordinem in ius S5 
voco, sed istos quosdam rabulas detestor qui, praecones Euangelii 
professi, scurras agunt : quos ordo coerceret vel eiiceret, si suo 
honori consultum vellet. 

. Et tamen in hoc negocio non tracto rem theologicae subtilitatis, 
sed emendatae lectionis. Grammatici parteis mihi sumo, veritates et 60 

32. codicuni] For the Mss. used by ptum vidcri possct ' : Annot. in Apoc. 
Vives see introd. 3. 7, added in 1527. 

33. Augustini scculo] This estimato 37. felicius] See Ep. 1102 6n. 

haa probably no more value than his 43. Dominicani] Cf. Ep. 1271. 35^. 

description of thc Codcx Reuchlini 53. tres aut quatuor] Cf. Epp. 1263. 

(xiic; cf. Ep. 373 introd.) as ' tantae 26n, 1274. Sin, 1302. ^in, 1330. 49-52. 
vetustatis vt Apostolorum aetate scri- 55. ordinem] Cf. Ep. 1006. 4n. 


falsitates acutissimis illis magistris relinquo. Quod si meam indu- 
striam experti sunt studiosis omnibus magno vsui f uisse in restituto 
Hieronymo, quur hic maluerunt obstrepere, quam ex eo quod bene 
cessit, huius quod aggrederemur praeiudicium facere V lam an 

65 aliquid falso sit inscriptum Augustino, mirari desinet qui legerit 
librum De vera ac falsa poenitentia : in cuius decimoseptimo capite 
citatur ipse Augustinus, et ita citatur vt qui librum scripsit, ab 
Augudtino dissentiat. Idem accidit in praefatione quadam quae 
diui Aurelii Augustini titulo praefertur commentariis in Psalmos, 

70 quum in eadem honorifice citetur idem Augustinus. Est alius 
libellus ex Augustini et ahorum scriptis, veluti cento quidam, con- 
textus a studioso quopiam, et inscribitur Augustino. Haec tam 
crassa non sentiunt isti, qui sibi videntur capreis et aquilis omnibus 
perspicatiores. Postremo, persuasum erat et mihi in Augustini libris 

75 minus esse mendarum quam in Hieronymianis. At dum tentandi 
gratia libros ahquot emendo, res ipsa me docuit plus esse prodigiosae 
dej)rauationis in hoc autore quam compererim in Hieronymo aut 
Cypriano. Atque hoc nimirum debet Augustinus suis illis eximiis 
amatoribus, a quibus solis intelUgitur. 

80 Haec a me non confingi, res ipsa abunde persuadebit, si quando 
per istos licebit absoluere quod instituimus. Interim vnum atque 
alterum locum proferam in medium, ex quibus prudens lector de 
caeteris f aciat coniecturam. Libri aduersus Faustum Manichaeum 16, 
cap. 24, in libris non vna aeditione excusis, sic habebatur scriptum, 

85 ' Quem Dominus lesus Christus eadem commendatione commemorat, 
eiusque autoritatis adductae, eorum refelht errorem resurrectionem 
negantium ' ; quum in peruetusto codice superesset incorrupta 
scriptura, 'eiusdemque autoritate Sadduccaeorum refellit errorem'. 
Notat enim Augustinus locum qui refertur Matthaei cap. 22. 

90 Rursus libri 16, cap. 33, scriptura erat bifariam deprauata, ' Videa 
nequaquam ' vel ' vides ne qua<m>quam ', quum scribendum sit, 
' Videsne quam tibi non dicam ', etc. Respicit enim Augustinus ad 
ea verba Fausti quae praecesserant eiusdem libri cap. 8 : ' Alias 
inquit, " Si Christianus es, crede dicenti Christo, quia de sese scripsit 

95 Moses. Quod si non credis, Christianus non es." Inepta semper et 
imbecilla responsio est, nihii habentium quod ostendant '. Quoniam 
igitur Faustus fecerat Augustinum his verbis loquentem, ' Si 
Christianus es, crede dicenti Christo,' etc, Augustinus negat se ita 
cum Fausto agere. Ac mox in eodem cap. 33, ' Nec illud sibi patere 
100 praecipitium,' erat deprauatum pro eo quod rectum erat, ' Nec illud 
siui patere '. Eiusdem libri cap. 6, in verbis Fausti, qui referens 
idioma sermonis ex vetere translatione dixerat, ' Virorum virorum 
quisquis hoc non gestauerit, exterminabitur,' deprauauerant ' vtro- 
rum virorum '. Nam Hebraei dicunt ' viri viri ' pro ' quicunque viri '. 

83. i&ciet Lond. 91. ne quamquam «cr/^st : nequaquam a, 103. depra- 
uarant Lond. 

78. Cypriano] See Ep. 1000. correction is necessary here. I have 

84. non vna aeditione] I camiot find adopted the reading of Amorbach's 

any edition of these books that had edition. It is noticeable that in the 

yet appeared, except John Amorbach's text of 1528-9 nequaquam still stands, 

of 1506. although Erasaius' conjecture made 

91. ne quamquam] Clearly some here has been adopted by later editors. 

1309] TO THE READER 121 

Huius generis sunt innumera ; sed his referendis non est in 105 
praesentia locus, quae vix etiam suo loco citra taedium referuntur. 
Et hoc nostrum institutum, quo nostro sumptu, non credendis 
laboribus, damus eis sacros autores vt purgatiores, ita et dilucidiores, 
isti rehgionis columina, quum ipsi tantum ventri seruiant et gulae, 
putarunt seditiosis concionibus exagitandum. Vtinam aut illi se no 
vertant ad ea studia quae digna sint his qui se profitentur mortuos 
mundo ! aut si ipsi nolint resipiscere, mundus resipiscens hos ficos, 
siue mauis fucos, excutiat ocuhs et alueariis, vt si nohnt ipsi cuiquam 
prodesse, certe ne obstrepant aliis bonorum vtihtati seruire cupienti- 
bus ! Industriam nostram magis prouocabit bonorum fauor quam 115 
deterrebit malorum oblatratio. 

Nimc interim prodit eximium opus De Ciuitate Dei ; quanto 
quam ante fuit castigatius quantoque doctioribus commentariis 
illustratum, malo te, lector, ex ipsa re discere quam ex nostro 
testimonio credere. Nam hoc effecit Lodouicus Viues tam praeter 120 
meritum praedicandis laudibus meis, vt ipsum vicissim nec prome- 
rentem liceat praedicare. Bene vale, curaque ne loannem Fro- 
benium impensae et operae poeniteat, qui nihil detrectat quod 
ornandis, prouehendis iuuandisque bonis studiis conducat. 

1310i324 To Adrian VI. 
Exoinologesis, f". E^ \°. Basle. 

HN : Lond. xxiii. i : LB. 632. <c. September) 1522. 

[A letter written to accompany the presentation-copy of Amobius (Ep. 1304); 
from which an approximate month-date can be assigned. It was fii-st printed in 
the Exonwlogesis, Basle, Froben, (c. March) 1524, preceding Epp. 1329, 1324, 
1338 ; and subsequently in the coUected volumes of Epistolae. By a mistake some 
words which the editor of the Exomologesis prefixed to Ep. 1329, have been 
appended in subsequent editions to this letter. In a later Froben edition of the 
Exomologesis, March 1530, the four letters between Erasmus and Adrian were 


Alivs hic, beatissime Pater, vniuersam rhetorices supellectilem in 
hoc dei^romeret, vt tibi dignitatem istam, qua maior in terris honiini 
non ]3otest contingere, gratularetur. Ego vero non sumam vllam 
hac in re opcram, vt qui ccrto sciam quam aegre munus hoc praet«r 
omnemexpectationem delatum susceperis. Etfortassisineptus videar, 5 
si inde tibi gratuler vnde tu suspiras et ingemiscis, non ignarus quam 
difiicilc sit istam prouinciam sic obire vt functioncm tuam apjDrobes 
principi Christo, cui mox omnium gestorum reddenda erit ratio ; 
praesertim hisce temporibus, quibus totum Christianae ditionis 
corpus, vtraque sui parte, tantis mahs laboi'at, etiamsi non acce- 10 
derent Turcarum atroces minae, atquc adeo iam non minae tantum. 
8ed quo minus est causae quur priuatim gratulemur tibi, hoc im- 
pensius publice gratulamur orbi Christiano. Nam haec rerum 
humanarum tempestas talem omnino requirebat nauclerum. Multis 
1310. 9. hisco a : his //. 
13U'J. 112. fioosj Cf. Ep. 1162. 243n. 121. hiudibua meis] Cf. Ep. 1303. on. 


»5 enim argumentis in spem vocamur; futurum vt prouinciam diuinitus 

delegatam non alii geras quam lesu Christo et liuius gregi : qui 

vtinam promereatur, vt tuos sanctissimos conatus bene fortunare 

dignetur, sine cuius fauore inanis est omnis conatus mortalium ! 

Studii erga te mei ceu pignus quoddam nunc mitto Arnobium, 

-^ qui tum forte erat in manibus quum huc nuncius omnium laetis- 
simus adferretur, Adrianum sextum rerum gubernacuHs admotum ; 
vberius ac ijlenius idem declaraturus, vbi se dedcrit opportunitas. 
Mihi probe nota est et meae conscientiae synccritas et tui ingenii 
prudens aequitas. Sed tamen quoniam video quantum hoc seculo 

25 possunt malae Hnguae, visum est tuam sanctitatem aduersus harum 
virulentiam veluti antidoto quopiam praemunire : vt si quid delatum 
fuerit de Erasmo, aut plane reiiciat aut, si quid dubitabit, suspendat 
sententiam donec meam acceperit defensionem. Nihil enim addubito 
quin apud te iudicem aequissimum sim istorum calumniis abunde 

30 responsurus. Hoc quum scirem te tua sponte facturum, tamen 
quorundam improbitas, qui nusquam non cessant, fecit vt, si non 
rogarem, certe submonerem. Hactenus in re Christiana animum 
praestiti dignum orthodoxo, eundem praestaturus vsque ad extre- 
mum vitae diem. Si neutri parti causam meam probare potero, 

35 certe Christo conscientiam hanc confido me probaturum. Sit hoc 
non e tripode, quod aiunt, sed ex synceri pectoris oraculo dictum. 

Huius epistolae breuitatem pensabit proHxior in Arnobium 
praefatio. S. T. diu nobis seruet omnium seruator Dominus lesus, 
qui tibi suas vices gerenti semper adesse dignetur. 

40 Basileae. Anno. m.d.xxii. 

1311. TO JOHN FlSHEE. 

British Museum MS. Harl. 6989. 9. Basle. 

Jortin ii. 494. i <September> 1522. 

[An original letter, autograph thi-oughout except the address, which is by 
a secretary. The first leaf is wom away at many places on both edges. On the 
recto, which ends with 1. 35, a good deal of conjecture is necessary ; but on the 
verso there is a margin to the left, so that only one edge of the writing is afEected. 
The second leaf is blank except for the address, which is on the verso. In the 
middle of the address is a later endorsement, ' Erasmus '. To facilitate emenda- 
tion the lines of the original are here reproduced. Jortin's text is inaccirrate. 

The month can be assigned from Ep. 1306. 39-41 ; for this is evidently one of 
the letters of introduction written in response to Vives' request. Evidently, too, 
it was sent with Ep. 131 2. The year-date is confirmed by the death of Reuchlin.] 

A)bsolutissime Presul, epistola tua mihi magno solati<o 
f>uit in tantis maHs. Conficior enim non perinde stud<io- 
ru>m laboribus, sine quibus nec viuerem, ac mo<(r- 
bis> subinde me repetentibus, primum pestilente 
5 pituita, non sine febri, mox calculo, qui quotie<s 

repetit — repetit autem pene quarto quoque die — , 
. : toties moriendum est. Proximo nixu, qui fuit 

omnium grauissimus, sic concussus est stomachus vt 
nat>ura sese non queat recipere. Manet languor, 
1310. 26. veluti/. 

1311. 2. studiorum] Cf. Ep. 1330. 5. pituita] Cf. Ep.1248. lon. 

i8n. calculo] Cf. Ep. 1267. lon. 

1311] TO JOHN FISHER 123 

success>it febricula, corpusculum alui profluuio indies lo 

magi>s ac magis attenuatur. Videtur esse phthisis 

que>dam senilis. Auget noimihil molestiam pertinax 

qu>orundam stoUdorum in me conspiratio. Extre- 

ma> fabulae pars nunc Romae agitiir. Predicatores 

instig>ant Stunicam quendam Hispanum, ad insa- 15 

niam> vsque gloriosum et impudentem. Res pen- 

det ab> huius Pontificis animo. Is qualis olim fue- 

rit n>oui, qualis futurus sit in magistratu tan- 

to nesc>io. IUud vnum scio, totus est scholasticus, 

nec ad>modum aequus bonis Utteris. Quam amico 20 

animo> quamque constanti et scio et memini. 

De ar- 
gumen>to tractando iam dies ahquot consulta<ba- 
mus> quum tuae httere redderentur : idque omnibus 
viribus> agam vbi consedero. Nam valetudo cog<it 
mutare> locum. Romam inuitor multorum litteris. 25 

R. D. Sed>unensis iam iterum preter viaticum polh- 
cetur annue> quingentos ducatos. Sed territant 
Alpes et> Appenninus, quibus haud scio an tutu<m 
sit tal>e corpusculum credere. Expector et in 
Galh>a. Rex letus diploma misit. Sed mal<i>m 30 

priu>s inter monarchas coisse pacem. In <Bra- 
ban>tia magnus tumultus est de Luther<o. 
Res commissa e>st iis qui me non ob Lutherum 
oderunt, sed pei>us oderunt quam Luth<erum 
ipsum. A dissidio a>bhorret <animus meus. 35 

Et tamen quicquid facturus sum, breui <faciam 
oportet. Quicquid id erit, faciam vt sci<as. Nusquam 
commodius hyemassem quam hic ob res adh<uc copio- 
sas. Sed cum vinis huius regionis mihi <non 

Qui has reddit Lodouicus Viue<s, qualis 40 

sit, opinor te iam ex ipsius monumentis <cognos- 
cere. Quod reliquum est cognosces ex ho<minis 
colloquio. Est de numero meorum amicorum. 
Robertus tuus Thubingae profitet<ur Graecas 

15. Stunicam] See App. 15 in vol. iv. 283-4, 704-5. 

18. noui] Cf. Ep. 1304. 8n. 44. Robertus] R. Wakfeld or Wake- 

19. scholasticus] Cf. Ep. 1 166. 105^. feld (f 8 Oct. 1537) ■was B.A. at Cam- 
21. arguniento]EithcrtheParaphrase bridge 1513-14, and studied Canon 

onSt. John(cf. Epp. 1323. 18-21, 1333); Law 1515-16. In 1518-19 he was incor- 

or the Eccksiastes (ci. Ep. 1332. 35-6). porated there as M.A. with a degree 

26. Sedunensis] Schinner : cf. Ep. from Louvain ; which he may have 

1299. 45n. obtained in 1517 (cf. Ep. 674. 29n). 

30. diploma] Cf. Ep. 1319. 3-9. Perhaps at this date, Henry viii set him 

31. In Brabantia] Cf. Ep. 1299. 73^. to teach Hobrew to Reg. Pole ; and 
Erasmus was no doubt thinking other pupils were Pace aud Tomas 
specially of the persecution of Nic. of Hurskey, head of the Gilbertines in 
Hertogenbosch and Corn. Grapheus England. From Aug. to Dec. 15 19 he 
(cf. Ep]). 1299. 89-96, 1302. 83-7) : was Professor of Hebrew in Busleiden's 
in which Probst also was involved (cf. CoUege at Louvain (Val. Andreas 
Epp. 1254. 8-16, 1258. 3-4). Cf. also p. 283 ; cf. Ep. 1046. 29^), in succes- 
Ep. 1293. gn. sion to Matt. Adrian (Ep. 686. 5n). 

35. dissidio] Cf. Epp. 1331. i2, 1342. lu 1519-20 hc was elcctcd Fellow of 




45 et Hebraioas litteras salario satis (amplo. 

Reuchlinus nos precessit ad superos<. Eum ego 
rettuli in numerum diuorum in Collo<(quiis hac 
estate excusis. Bene valeat T. R. D., (quam 
diu fehcem faciat ac seruet omnium Seru<ator : 

50 cui dignaberis aliquando hunc misell<(um tuis 

precibus commendare. Basilee. Cal. <Sept. 
An. 1522. 


D. T. (deditissimus. 
55 Reuerendo in Christo Patri ac D.D. loanni episcopo 

Roffensi. In Anglia. 


Munich MS., Heine x. 

To JoHN Vergara. 


2 September 1522. 

[A reply to Ep. 1277 : evideatly written in response to the opportunity offercd 
by Vives in Ep. 1306. 37. It reached Vergara at Alcala : see his letter to 
Stunica, 7 May 1533. For that and for this manuscript, which is an xviii'' copy, 
see App. 15 in vol. iv.] 

S. Mihi vehementer gratae fuerunt tuae litterae ; nimirum 
eruditae, elegantes, denique beneuolentia<(m> qua<n>dam erga me 

St. John's College, Cambridge ; see 
T. Baker'8 History, ed. J. E. B. Mayor, 
1869, i, pp. 281,2. After that nothing 
is certainiy known of him until the 
present mention : but at some period 
he was in Paris, and he also visited 
Bavaria, where he learnt from the 
Austin friar, Caspar Amon or Am- 
monius (for whom see BN), perhaps at 
Lauingen on the Danube (cf. CPR. 
p. 76 and LE^ 582). 

In July 1522 he appears to have re- 
tumed froin England to Louvain (EHR. 
xxii. 749). Later in the summer he was at 
Hagenau negotiating with Anshelm (Ep. 
397) toprintsomeof hisbooks. Thisledto 
an invitation from Tubingen to succeed 
Reuchlin ("j" 30 June), which he readily 
accepted ; and he introduced there 
the study of Syriac and Arabic. Early 
in 1523 Henry appointed him to teach 
Hebrew in Cambridge ; and in spite 
of letters from Eerdinand and Tubingen 
University pleading for delaj', and 
alleging that WakefeWs pupils thought 
more of him than of Reuchlin, he was 
back in Cambridge by March 1524. 
He was made chaplain to the King ; 
and proceeded B.D. 1524-5. An 
Oratio de laudibus trium linguarum, 
delivered in Cambridge 1524, was 
printed by W. de \A'orde, London, s. a. 
In 1527 Henry consulted him with 
Pace about the Divorce. Wakefeld 

at tirst supported the Queen ; but fur- 
ther evidence changed his mind, and he 
engaged in controversy with Fisher, to 
whose patronage he owed much : see 
his Si/ntagi)ui de Ilebraeorum codicum in- 
corruptione, London, W. de Worde, s. «., 
aud Kotser codicis, <London>, T. Ber- 
thelet, <c. I535>. As a reward Henry 
sent him to teach at Oxford ; and his 
success induced the University to peti- 
tion to have him permanently. In 
May 1532 he was incorporated B.D., 
with a canonry in the King's new col- 
lege : one of his public lectures there is 
printed with the Syntagma. His writ- 
ings, which include a Paraphrase on 
Ecclesiast€s, show critical ability, com- 
bined with much vanity and self- 
assertion. See DNB and Cambridge 
Grace-Books B-, F. 

The permission quoted there from 
Fisher to ' master AVakfeld ' to study 
Hebrew abroad, appears to belong to 
1523-4 (T. Baker, op. cit., i, p. 35S) : in 
which case it probably shoiild refer 
to his younger brother Thomas. 

13n. 46. Reuchlinus]t30 June 1522. 
Erasmus celebrated him with the 
ApotJieosis Capnionis, suggested to him 
by a conversation with Conr. Pellican 
(CPR. p. 79), and first printed in the 
new Froben edition of the Colloq. 
Formulae <c. Aug.> 1522 (see Epp. 1262 
iatrod., 1294. im)- 

1312] TO JOHN VERGABA 125 

non vulgarem spirantes. Certum est sequi consilium tuum. Non 
est animus congredi cum singulis, presertim Stunicae similibus et 
Caranzae : quorum tu probitatem et eruditionem multis verbis 5 
predicas mihi. Et fortassis habent in pectore, certe in scriptis 
nusquam apparet. Tamen hic quoque mihi placuit ingenii tui 
ciuilitas. Caranzae respondi, et Stunicae, duobus maledicentissimis 
simul et indoctissimis libelHs. Restant ab illo promissi tres. Sed 
promisi me non responsurum. Collegium Card<(inaUum) vetuerat 10 
ne illius Ubellus, cui titulus ex re, Blasphemiae, excuderetur. 
Excusus est clam per monachos quosdam, quibus ille hanc agit 
fabulam. Rursum vetitus est vendi : adeo placet Ecclesiae 
primoribus. Mihi posthac animus est a tali scabie abstinere vngues. 

De te, mi Vergara, summam, mihi crede, spem concipio ex illa tua 15 
epistola, quae nihil vulgare aut mediocre pollicetur. Fefelleras 
hactenus me. Non suspicabar te tantum habere sodalitatis cum 
vtriusque litteraturae Musis. Bene vale. 

Basileae. postrid. Cal. Septenbr. An. 1522. 

Erasmus ex animo tuus, 20 

ex tempore manu propria. 

Expolitiss. theologo et vtriusque litteraturae cal<l>entiss. Ioan<n>i 
Vergarae. In aula Caesaris. 

i298i313i34o To DuKE George of Saxony. 

Louvain MS. (a). Basle. 

Dresden MS., Loc. 10300, f. 4 {-i). 3 September 1522. 

H. p. 718 : N. p. 685 : Lond. xix. 107 : LB. 635. 

[The course of Erasmus' correspondence with Duke George at this period was 
interrupted by the action of chance brigands or of deliberate enemies ; either 
Lutherans acting against the Duke, or, as Erasmus supposed later (Ep. 1437. 90-5), 
Eppendorff proving false. The present letter failed to reach the Duke, and accord- 
ingly three months later Erasmus dispatched a duplicate copy made from the 
rough-draft remaining in his own hands, accompanying it with another brief letter 
(Ep. 1325). Both arrived safely ; and Duke George duly sent a reply (Ep. 1340), 
BuL that again was intercepted ; and so for more than a year no letter passed 
between them. In the spring of 1 524 Erasmus made another approach to the Duke, 
with complaints of Eppendorff (Ep. 1122 introd.), in a letter delivered in May, 
whicli has not survived. Duke George replied with Ep. 1448, sending also a copy 
of Ep. 1340. These were delivered on 20 Sept. (Ep. 1499) ; and thus communica- 
tion was re-established. 

For this letter the best source is a contemporary copy at Louvain (a : divided 
into a> and a' for the first hand and a corrector), probably made at Basle from the 
rough-draft retained by Erasmus (see p. 83). Besides this the duplicate copy 
sent to Duke George is preserved at the Dresden State Archives in the same 
volume as Ep. 1283 : written by a secretary (/B') and corrccted by Erasmus (/3*). 
The recto, which ends at quam in 1. 62, has its right-hand edge much wom, to 
an extent varying from two to eleven letters ; but as the missing words or letters 
are supplied either by a or by the printed tcxts, the broaks need not be recorded in 
detail. On tlie verso the wom part comes in the margin. For printing in H Erasmus 

5. Caranzae] This Apologia (see Ep. (cf. Ep. 1330. 13-14) is made at the close 

1277. 22n) is more moderate than of the Appendix to his reply of 13 June 

many of his othera. (sce vol. iv, p. 622) ; but lie was not able 

8. maledicentissimis] This is not true to keep it, being provokcd to further 
of Carranza : see Ep. 1277. 24^. repliesinMarch is^^^printedinthe^^xo- 

9. promissi tres] Sec Stunica's third mnloqesis, Basle, Froben, 1524) and in 
publication : App. 15 in vol. iv. June 1529 (printed in H. p. 861). 

10. non responsurum] This promise Collegium] See Ep. 1302. 59^. 


made considerable revisions. F. Gess, Aklen u. Briefe z. Kirchenpolitik Ilerzog Georg^ 
von Sachsen, i. 1905, pp. 352-5, was the first to use the Dresden MS. in printing this 
letter, having apparently madc a collation with LB. ; but he omits some of the 
variants. I have adopted the text of n, which in spite of the lapses of the copyist 
seems more correet, but have followed the spelling of P, as being original. 

Erasmus' new refusal to write against Luther (cf. Ep. 1217. 138 seq.) may be 
contrasted with Ep 1275. The year-date is sufficiently confirmed by the mention 
of Henry viii's book.] 

S. P., illustrissime Princeps. Periucundum accidit quod me tuis 
humanissimis literis sis dignatus, quum ego tam neglecte scripsissem 
celsitudini tuae, nimirum occupatissimus ac praeterea valetudine 
aduersa. Hoc orbis periculosissimum dissidium displicere tibi non 
5 est mirum ; cui enim non displiceat, qui sit animo Christiano 
praeditus ? Atque vtinam hic veris studiis aduigilent principes,. 
vt tantum malum sopiatur, et ita sopiatur vt non repullulascat ! 
Nam vtris sit imputandum, fortasse iam serum sit disputare. 
Lutherus, quod negari non potest, optimam fabulam susceperat, et 

10 Christi pene aboliti negocium summo cum orbis applausu coeperat 
agere. Sed vtinam rem tantam grauioribus ac sedatioribus egisset 
consiliis, maioreque cura animi calamique moderatione ! Atque 
vtinam in scriptis illius non essent tam multa bona, aut sua bona 
non viciasset malis haud ferendis ! Et tamen hic grauius peccant 

15 Lutherani quidam quam ipse Lutherus. Nunc quoniam atrocibus 
odiis res vtrinque geritur, periculum est ne oppresso Luthero simul 
pereant tot bona, quae nolim aboleri : tum autem ne pars victrix 
inuehat nobis quaedam quae nulli Christum amantes ferre pot«runt, 
quaeque cessura videantur in graue detrimentum gloriae Christianae 

20 et Euangelicae synceritatis. 

Etenim si libere loqui fas est apud Principem non minus pru- 
dentem quam humanum, mundus indormiebat opinionibus schola- 
sticis, constitutiunculis humanis, nec aliud audiebat quam de 
indulgentiis, de compositionibus, de potestate Pontificis Romani. 

25 Haec etiam si essent indubitatae veritatis, tamen non multum 
faciunt ad Euangelicum vigorem, non animant nos ad contemptum 
huius mundi, non accendunt ad amorem rerum coelestium. Atqui 
haec potissimum sunt inculcanda. Non est spemenda Pontificis 
autoritas, sed in vnum Christum omnis est transferenda gloria. 

30 Atque his praesidiis regnabant quidam, qui non quaerunt ea quae 
sunt lesu Christi, sed cum Demade, quem notat Apostolus Paulus, 
diligunthoc seculum. Ab hoc somno prorsus erat expergefaciendus or- 
bis, et scintilla vigoris Euangelici resuscitanda. Sed vtinam id factum 
esset ea mansuetudine curaque, qua decuerat agi negocium omnium 

35 sanctissimum ! Admiscuerunt se huic negocio monachi quidam ac 
theologi monachales, qui stultis, indoctis ac seditiosis clamoribus 
malum hoc exagitarunt, et ex malo pessimum, ex minimo maximum 
reddiderunt. Nam initio nihil periclitabatur praeter quaestum 

1. S. P. a : EEASMVS ROT. GEORGIO DVCI SAXONIAE S. D. H. S- "■ ^ '• dis- 

plicet ;3. 6. : hic vtinam a. 7. a^ : repuUulescat a>. 11. ac seda- 

tioribus add. H. 14. non add. /3. 15. /3 : Lutheriani a. 

18. nulli a^ : nullum a'. 23. constitutiunculis a: constitutionibus /?. 

29. est aM. 0. 30. his /3 : hiis a. 34. ea /3 : et a. 

36. monachales a : monach /3, vbi lacera est charia in fine versus : parum sobrii H. 

2. scripsissem] Ep. 1283. 36. monachales] For this form cf. 
31. Paulus] 2 Tim. 4. 10. Ep. 1183. 122. 


indulgentiariorum. Et quemadmodum Luthenis multa scribit quae 
plurimorum aures ferre non possunt, ita illi permulta inuehunt quae 40 
Ijoni doctique vident offectura pietati vere Euangelicae. Et tamen 
qui haec scribunt, non agunt Christi negotium, neque Pontificis, 
sed suum. Imo studio priuati commodi, et Pontificis officiunt 
causae et Christi gloriam obscurant. Hi nec ea sinunt probari in 
Luthero quae sunt Christianissima, nec de suis quicquam remittunt, 45 
sed prioribus etiam addunt duriora. 

Quoniam igitur perspiciebam vtranque partem impotenti quodam 
impetu rapi transuersam* non admodum me admiscui huic tumultui, 
nisi quod satis declaraui mihi nihil esse foederis cum Lutheranis, ne- 
que quicquam magis displicere quam seditionem. Quanquam et alias 50 
videbam me imparem tam periculoso negocio, etiam si fuisset ocium 
legendi quae scribunt hinc atque hinc : erant enim legenda omnia. 
Ad haec iam aetas haec et valetudo a grauioribus studiis missionem 
flagitat. Nunquam tam acerbe scriberem in Lutherum quin diuersae 
parti viderer dilutus. Porro quum iam nunc mihi dira minitentur 55 
Lutherani, neminem prius discerperent quam Erasmum, si prodiret 
in aciem. Satis libellorum est in Lutherum, si hac via posset obrui. 
Et sunt qui in hac harena me longe plus valeant. Postremo semper 
in hac fui sententia, tragoediam hanc nulla ratione melius consopiri 
posse quam silentio. Idem sentiunt qui sunt inter cardinales ac 60 
magnates cordatissimi. Prodiit saeuissima Bulla a Pontifice. 
Nihil aliud quam exacerbauit incendium. Sequutum est saeuius 
etiam Caesaris aedictum, qui totus in hanc rem propensus est. Ea 
res linguas quorundam et calamos cohercet, at non mutat animos. 
Laudatur quidem pius Caesaris animus ; sed iudicium eius rei 65 
asscribunt iis quibus eruditi non multum tribuunt. 

Caeterum ego nunquam dubitaui quin ille libeUus serenissimi 
Regis Angliae non sine causa abs te laudatus, ipsius cuius habet 
titulum, ingenio marteque, quod aiunt, sit elaboratus. Habet enim 
Princeps ille ingenium mire felix ac versatile, quod incredibili modo 70 
valet, quocunque se intenderit. Et stilum olim puer non indiligenter 
excercuit, etiam ad me scriptis epistolis. Et ante paucos annos 

39. indulgentiarum H. 52. enim add. P. 55. nunc add. /3. dira : 

dura a. 56. prodirem 13. 58. valent /3. 59. ^ : fui in hac a. 

65. eius a : huius ;3. 71. sese /3. 72. Et a : aliquot. Tum //. 

56. Lutherani] Erasmus was thinking Erasmus had expected that Melanch- 

of Melanchthon, whom he had recently thon would challenge him by producing 

beheved to be meditating an attack Paraphrases of his own on St. Paul : 

upon him : see a letter of Wolfgang see Zw. E-. 201. Cf. alsoEp. 1276. gn. 
Rychard to Jo. Magenbuch, from Ulm 57. libellorum] Cf. Ep. 1275 77-9; 

3 Sept. <I522>, printed by J. G. Schel- and see the long list in F. Laucherfs 

horn, Amoen. lit. i (1725), pp. 306,7 ; Ital. Oegner Luthers, 1912. Latomus' 

' Ostendit mihi hodie epistolam Erasmi Articulorum damnatorum Ratio had 

<Brassicanus>, in qua conqueritur de appeared 8 May 1521, Antwerp, 

fama super Philippo, quod illo ncscio M. Hillsn ; and Jo. Faber's Malleus, 

quid dentatis hbellis moliatur : multum Rome, M. Silber, 14 Aug. 1522. 
deprecatur PhiHppi odia. Velim, mi 61. Bulla] See Ep. 1141. 20n. 

loannes, si aliquando Philippum a bcllo 63. aedictum] See Ep. 1217. I44n. 

Erasmico dehortari possis, ne differas : 70. ingenium] Cf. Ep. 1227. 7-8. 

redibit olim cum foenoro Erasmus, ct, 72. epistolis] Sco Ep. 206 ; and cf. 

pristini amoris memor, totus in Lutheri, Lond. xxiii. 15, LB. 1038, which is to 

imo Christi, partem palam manibus be datod 1529, not, aa I wrongly stated 

pedibusque ibit'. Earlier in the year in Ep. 206 introd., 1522. 


disputationem conscripsit theologicam, An laicus obligaretur ad 
orationera vocalem. Solitus est et in scholasticorum theologorum 

75 libris vcrsari ; gaudet et in conuiuiis aliquid de re theologica 
disserere. Nonnunquam in multam noctem profertur contentio 
literata. Habet Reginam eleganter doctam. Quod si qua in partc* 
fuisset adiutus in eo libro, nihil erat opus meis auxiliis, quum aulam 
habeat eruditissimis parit«r atque eloquentissimis viris differtam. 

80 Quod si stilus habet aliquid non abhorrens a meo, nihil mirum erit 
aut nouum, quum ille puer studiose voluerit meas lucubrationes, 
huc prouocante clarissimo D. Guilhehno Montioio, discipulo quon- 
dam meo, quo tum ille sodali studiorum vtebatur. 

Duos Lutheri Ubellos ad me sane frustra misit tua celsitudo, 

85 rudem eius linguae qua scripti sunt. Quanquam aiunt eos hic diu 
fuisse circunlatos antequam per te mitterentur. Mihi stultissimum 
videtur eos prouocare quos non possis vincere. Quanquam ad- 
monere principes et episcopos ofi&cii sui, quoties locus ipse praebet 
occasionem, nec inutile sit nec alienum ab exemplis probatissimorum 

90 scriptorum. Facit hoc subinde Hieronymus, facit Chrysostomus et 
Bernardus. Semper fuerunt episcopi et sempcr erunt, et fortasse 
sunt hodie, qui, dulci fortuna ebrii, nec meminerunt quid sit 
episcopum agere. Et quod in genere dicitur, non debet verti in 
cuiusquam contumeliam, modo ne id fiat seditiose aut atrociter ; 

95 semperque dulcedo Christianae charitatis mitiget admonitionis 
austeritatem. Non est minuenda pontificum autoritas, sed ea 
benefactis optime et paratur et seruatur. Totum hoc malum, aut 
certe magna ex parte, nascitur ex nobis, qui quum toto pectore 
mundum amplectamur, tamen Christi titulos praeteximus. Huius 

100 mali radices si amputaremus, mundus totis studiis vt patres ample- 
cteretur. Nunc vt tyrannos odit et recalcitrat. 

Expectamus quo vocet hic nouus Pontifex. Is ostendet fortassis 
viam aHquam finiendi huius mali, quod late tot regiones occupauit, 
ac plurimorum animis penitus infixum est. Ego qua.ntum aetas, 

74. Solitus est post disserere iramponit H 76. disserere $ : asserere a. 

79. atque a: ac H. 80. erit add. H : om. aH. 8l. aut add, ^', qui forsi- 
tan in animo habueril erit delere : ac a : om. /S>. H : voluerit studiose n 

P : lucrabrationes a. 82. D. y3 : domino a : viro H. Guillelmo a : Gulielmo A^. 
83. studiorum add. H. 87. admonere . . . episcopos a^' : admonetur 

princeps et episcopus P^. 88. ofiScii add. li. sui a/S^ : sum ^'. 94. l^ : 

cuiusque a. 99. Ghristi . . . 100. amputaremus a (Huius a : Has B) : sub 

Christi titulo tyrannidem gerimus. Quod si vere hoc essemus quod videri volu- 
mus H. 100. : amplectaretur a. 104. animis a^ : anis a>. 

73. disputationem] See Ep. 964. Cologne (Ep. 1155 introd.) Erasmus had 

I23n : perhaps cf. Ep. 937. 2-3. declined to talk in any language but 

77. Reginam] Cf. Eji. 1028. ^n. Latin, though it was obvious that he 

78. aulam] Cf. Ep. 999. 22 in. must know his own ' Belgica ' ; so that 
82. Montioio] See Ep. 79 introd. Spalatinus had to act as interpreter : 

84. Lutheri libellos] One was perhaps see Seckendorf, Comm. de Lutheranisrrho, 
Luther's Antwortt deutsch : see Ep. 1692, i. 125. In 1533 C. Harst (Ep. 
1308. 9n. 1215), when showing him at Freiburg 

85. rudem eius linguae] Cf. Ep. 1342. the new ecclesiastical ordinance of the 
754-5. As Ep. 1 340 shows, Duke George Duke of Cleves, translated it into 
was not deceived by this transparent Latin, ' nam ipse in lingua Germanica 
affectation : which is repeated more non erat adeo perfectus ' : see O. R. 
positively in Ep. 1499. II. Similarly in Redlich, Jiilich — Bergische Kirchen- 
his interview with Duke Frederic at politik, i. 1907, p. 278. 


ingeniura, vires et otium patientur, non deero causae fidei et con- 105 
cordiae Christianae ; quod hactenus quoque pro mea virili feci, 
Erit illud, illustrissime Princeps, tuae prudentiae, curare ne haec 
quae hic liberius ad te scribo, mihi fraudi sint apud alios, qui nihil 
non rapiunt ad calumniam. Illustriss. celsitudinem tuam incolu- 
mem ac florentem diu seruet Opt. Max. Dominus lesus, iio 

Basileae 3. Non. Septembr. An. m.d.xxii. 

Erasmus Roterodamus. 

1314. To Ulrich Zwinglt. 
Breslau MS. Rehd. 243. 135. Basle. 

Hess ii, 563. <3 ?> September 1522. 

[An original letter, autograph throughout, in the Rehdiger collection at Breslau. 
Hess printed it from a transcript made by Rud. Gwalther (1519-86) in a copy of 
Oec. E., 29 June 1575, before sending the original to Jac. Monauius Silesius 
( 1 546-1603), from whom no doubt it passed to Rehdiger ( 1 540-76) or his successors, 
For this information I am indebted to the excellent introduction in Zw. E^. 235. 
In the notes there it is suggested that the invitation to Erasmus to come to Zurich 
was the outcome of Hummelberg's letter to Zwingli of 26 Aug. (Zw. E-. 232), but 
that this lett«r probably precedes Ep. 131 5. The month-date, which obviously 
needs correction, should therefore be put between those two limits. 5, which is 
unmistakable in the MS., is perhaps a miswriting for 3 ; or Erasmus may have 
calculated in September as for October. Either of these views seems to me easier 
than to suppose that he added Nonas to 5 through inadvertence. 

Since his correspondenco with Erasmus in 1516 (Epp. 401, 4C4) Zwingli's position 
had greatly changed. He had then just been appointed ' plebanus ' of Einsiedeln 
in addition to his duties at Glarus ; and though spcaking freely about the Church, 
he was orthodox enough to become ' acolyte-chaplain ' to the Pope, i Sept. 15 18. 
In Dec. 15 18 he was appointed ' plebanus ' in tlie Great Minster at Zurich, and there 
his reforming principles developed lapidly. He encouraged the town council 
to lead the citizens of Zurich in revolt against the Eishop of Constance on the 
questions of fasting and celibacy of the clergy, and to withstand the friars about the 
intercession of the saints : on which points he had now won signal victories, all 
in 1522, sealing his triumph with his Archeteles (Ep. 131 5. in). He had also 
played a leading part in the negotiations with the Papacy which led to the isolation 
of Zurich from the other Swiss cantons in 1522 : cf. Ep. 1282 introd. See a very 
concise statement in B. J. Kidd's Documents of the Continental Reformation, 191 1, 
PP- 374-5. 384, 387-9-] 

S. Habeo summam gratiam pro tuo tueque ciuitatis in me affectu. 
Ego mundi ciuis esse cupio, communis omnium vel peregrinus magis. 
Vtinam contingat asscribi ciuitati coelesti ! nam eo tendo, tot 
morbis subinde repetentibus. Nec video[r] quur quod oflfors cxpotam. 
Certum habeo Cesarem esse amico in me animo. Ordo cardinalicius 
totus mihi' fauet. Nec est vllum periculum nisi a quibusdain 
furiosis lacobitis. Nec ista ciuitas posset istos compescere quo 
minus blaterent in me et libros meos que velint. 

1313. 105. patietur H. 108. hic o^ : hec a> : om. 13. iii. /3: tercio nonas 
septem, Anno a. 112, Erasmus Roterodamus om. H, 

1314, I. affectu] It had been pro- 4. morblsJCf.Epp. 1302.29-42, 131 1. 

posed, through Zwingli, that Erasmus 3-12. 

should assume the citizonship of Zurich : 5. Cesarcm] Cf. Ep. 1305. 17-18. 

see Ep. 1342. 536-40. Earlier in thc Ordo] See Ep. 1302. ^gn. 

ycar Zwingli had invited Erasmus to 7. lacobitis] Dominicans : seo Ep. 

visit Zurich ; Zw. E-. I99 = BRE. 218. 1153. ii^n. 

452-5 K 


Vadianns non minns plaoet conspectuf? quam ante lectus. Nihil 

10 eo candidius. Accepi hominem frigido colloquio. Id enim postu- 

labat valetndo, qnae fugitat conuiuia. Breui videbimus quorsum 

inclinet res Christiana. Habemus Pontificem theologum. Ego 

quantum hoc seculum patitur, quoad vixero, non deero negocio 

Christi. Tu pngna, mi Zuingli, non modo fortiter verum etiam 

1 ; pmdenter. Dabit Christus vt pugnes et feliciter. Bene vale. 

Basileae. t^. Nonas Septembr. An. 1522. 

Erasmus vere tuus. 
Vigilantiss. pastori Huldrycho Zuinglio. Thuregii. 

1315. To Ulrich Zwingli. 
Zurich MS., E. ii. 339. 87. Basle. 

Hess ii. 564. 8 September 1522. 

[An autop;i'aph, hastily written, with the address by a secretary, in the Staats- 
archiv at Zurich ; like Ep. 404, first printed by Hottinger (vi. 628) and then 
by Hess. The year-date is confirraed by the mention of Zwingli's book. 

Just at this time Erasmus, compl}'ing with a long-expressed wish (cf. Ep. 1285. 
1-3), paid a visit to Botzheim at Constance ; traveUing by road along the Rhine, 
through Rheinfelden and Schaffhausen (LB. App. 346, 1732E). His departure 
from Basle cannot have been much later than the date of this letter : for Mich. 
Hummelberg, who came over from Ravensburg to see him (Ep. 1316. 15), left 
Constance ou his return home on 18 Sept. (BRE. 226). Erasmus gives the length 
of his stay variously as ' ferme tres hebdomadas ' in Ep. 1342. 454, and ' mensem 
totum' in Ep. 1555 : but the earlier estimate is more likely to be correct, and is 
supported by the statement of Beatus, who was his companion, that the visit 
was made ' mense Septembri ' (BRE. 228). 

9. Vadianus] Joachim (28 Dec. its leading'citizen : and he directed the 

1484 — 6 April 1551) of Watt, a few ms. introduction of the reformed religion, 

E. of St. Gallen, after education in the with which, through Zwingli's influence, 

town school, went in 1502 to Vienna, he was warmly in sympathy, though 

where he was B.A. 1504, M.A. 1508. with no tendency to extremes. Hisener- 

He then taught in the Arts Faculty ; gies were given to his municipal duties, 

was made poet-laureate by Maximilian, to medical practice, and to historical 

1514; became Professor of Rhetoric and geographical composition : his chief 

15 16, Rector 15 16-17, ^-nd M.D. 1517. work being a Chronicie of the Abbey of 

During that period he wrote many small St. Gallen, begun in 1529 and contain- 

books ; but his most notable works were ing another eulogy of Erasmus, whom 

editions of Pliny H. N. vii and Mela, he regarded as being, with Luther and 

printed by Singren, 14 April 1515 and Zwingli, one of the leaders of reform 

May 15 18. In the latter, ff. 92 \° (see his Deuische Hist-oriscke Schriften, 

and 95, is an honorific mention of ed. E. Gotzinger, i, 1875, pp. 6-7, 469). 

Erasmus : to which in an amplified But there is little trace of any inter- 

edition, Basle, Cratander, Jan. 1522, course between them. For a visit to 

p. 160. further praise was added. In Cracow and the salt-mines of Wieliczka 

explaining Adag. 1353 Erasmus in the winter of 15 18-19 see VE. s.* 

responded with a complimentary refer- 44^. In Aug. ^1520 ?> with three 

ence (added in 1526), citing Vadianus' others he ascended Mt. Pilatus as far 

note on Mela (1518, f. 59). In June as the lake : see Mela, 1522, p. 34. His 

1518 (VE. 127; cf. s.^ 20) Vadianus library and correspondence (VE) are 

returned to Switzerland ; where one of preserved in the toAvn library at St. 

his first acts was to ^nsit Erasmus and Gallen. There is a contemporary life by 

hiscircleatBasle(VE. 129 ; cf. Ep. 861. Jo. Kessler (1502-74): see Gotzinger 

5n). On settling at St. Gallen he was in ADB. xli. 239-44. 
appointed town physician ; member of lectus] Perhaps in the second 

the town council, in succession to his edition of Mela : see preceding note. 
father, 1520, and its head in 1526. 12. theologum] Cf. Epp. 969. i^n 

The rest of his life was spent there, as 1166. 105^, 131 1. 19-20. 


One of Erasmua' raotives in leaving Basle was the care of his healfch, with which 
the local wines did not agree (Ep. 131 1. 24-5, 39-40); and his intention now wa3 
to go on to Rome, in response to his numerous invitations. But a bad attack 
of stone, which came on soon after he reached Constance, compelled him to avoid 
the fatigues of so long a journey, and he retumed to Basle about the end of 
September, forgoing also an expected visit to Zurich (cf. Zw. E". 237). On his way 
out, or home, his reception at Schaffhausen was flattering (BRE. 228 ; cf. iv. 
362,3). At Constance Botzheim'3 hospitality was splendid ; and he was welcomed 
almost royally by men of every degree and standing. AU this he describes with 
evident enjoyment, and with an unusual amount of topographical detail, in 
Ep. 1342. 333-457 : and in the colloquy, Ichthyophagia, first printed in Feb. 1526, 
but seemingly written earlier, there is also a short account of it (LB. i. 805 E-806 a). 
See also Epp. 373 introd., 1316, 1319, Cat. Lw. (i, j). 46. 18-25) ; and iv. 360-2. 
It appears frora BRE. 227 that Botzheini even went to the expense of putting in 
an open fireplace for him.] 

S. Eruditissime Ziiingli. Legi paginas aliquot Apologetici tui. 
Obsecro te per Euangelii gloriam, cui scio te vnice fauere, et omnes 
quotquot Christi nomine censemur, fauere debemus, vt si quid 
aedes posthac, rem seriam agas serio, et memineris Euangelice tum 
modestiae tura prudentiae. Consule doctos amicos antequam 
aliquid edas in vulgus. Vereor ne ista Apologia conciliet tibi 
magnum periculum et Euangelio officiat etiam, In his paucis que 
legi, multa sunt de quibus volebam te admonitum, Non dubito 
quin tua prudentia sit hec boni consultura ; scripsi enim animo tui 
studiosissimo, ad multam noctem, Bene vale. 

Natali virginis matris. An. 1522, 

Erasmus tuus, 

Integerrimo D, Vlricho Zuinglio, pastori Turicen, 

1316, To CoNRAD Heresbach. 
Opiis Epistolarum p, 760, Basle. 

N, p, 725 : Lond, XX. 38 : LB. 636, 18 October 1522. 

[The year-date is amply confirmed by the mention of Erasmus' visit to Constance 
and of Glareanus' marriage. 

Conrad Heresbach or Hertzbach (1-2 Aug, 1496 — 14 Oct. 1576) of Mettmann, 
between Diisseldorf and Elberfeld, after education at Miinster under Murmellius 
(Ep, 838, 2n), matriculated at Cologne in Oct, 15 12 and was M,A, 151 5, To 
study law he went to France, where c, 15 17 (cf, Ep. 664) he read Plato with Lupset 
in Paris {Oratio de lit. Oraecis, f. 14 v») ; and in 15 19 he retumed to Cologne as 
LL.B. In Dec, 1520 he was established at Basle as corrector for Froben (VE, 226), 
and was thus perhaps partly responsible for the inaccuracies in Velleius Paterculus 
(cf, BRE. 188, 197) ; but in June 1521 he was appointed Professor of Greek at 
Freiburg (Schreiber, Gesch. Univ. Freiburg, ii, 193 : cf, MHE. iii, 48,9). His 
inaugural Oratio de literis Graecis was edited by Sturm, Strasburg, 1551. As he 
is described, on his appointment, as ' Erasrai alumnus ', it is possible that he had 
been with Erasmus at Louvain in 1519-20. On 15 March 1522 he was still at 
Freiburg (MHE. iii. 51,2) and again in June and July (cf. Ep. 635. 2on) ; but then 
went off to Italy, where ho becamo LL.D. at Ferrara, 22 Oct., and visited Padua 
and Venice {Oratio, f. 21 vo). Ho resumed work at Freiburg till May 1523, when ho 
rosigned becauso tho University would not raiso his salary (Schreiber ii. 194). 
During this period he revised the currcnt transiation of Strabo, and translated 
bka. iii and iv of Gaza'3 Greek grammar : which Val. Curio printed for him at Basle 

I, Apologetici] Zwingli'3 Apologeticus bp. of Constance, and summing up 

Archeides 'idpellatus, 23 Aug. 1522, the recent Zurich protests (cf. p. 129). 

^Zurich, C. Froschauer), s. a. : ad- By 26 Aug. it was in print (Zw. E*. 230). 

dtessed to Hugo of Hohenlandenberg, See Egli's proface in CR. 88. 249-5 5 

K 2 


March and Aug. 1523. Erasmus bestirred himself (cf. Ep. 1364) to obtain fresh 
employment for him ; and on i Sept. 1523 Heresbach was installed as tutor to the 
young Duke William of Clcvcs — a post which hc held till 1 534, when he wasappointed 
councillor. In theso years he formcd an intimate fricndship with John Vlattcn 
(Ep. 1390) ; and revised Valla's translations of Herodotus and Thucydides, Cologne, 
Cervicomus, 1526,7. In 1529 he received a prcbend at Xanten and the provostship 
of Rees (EE. 105); but gave up this prefcrment in 1535-6 in order to marry. 
His later years were spent on his official duties, and in the management of an estate 
belonging to his wife on an island in the Rhine below Wescl. Tliis interested him 
so much that he composed a dialogue De re rustica, Cologne, Jo. Birckmann, 1570 ; 
which was translated into English by Barnabc Googe, 1577. Of his othcr numerous 
writings the most notewortliy arc a treatisc on oducation, 1570, and a commentary 
on the Psalms, edited by .Sturm, with a short lifo of him, I57<S. He corresponded 
with Mclanchthon and Camerarius ; and was closcly attached to Erasmus, to 
whom he wrote frequently, though few of tho letters survive. This attachment he 
imparted to his pupil ; cf. Lond. xxiv. 8, LB. 1061 and App. 353. 

See ADB, citing numerous sources : also his History of the Anabaptists, ed. 
K. W. Bouterwek, 1866 ; and 10 letters from him to Vlatten, 1524-36, printed by 
O. R. Redlich in Zs. d. herrj. OescMchtsvcreins, xli (1908), 160-84. At his death he 
left his library to the Church of Wesel, including a diary now in the possession 
of the Bergischer Geschichtsverein, from which the years 1537-44 have been 
printed in the 8ociety's Zs., xxiii (1887), 57-83. 

Mich. Bentinus (Ep. 1433. 2n), who had worked with him for Froben, dedicated 
to him an edition of Horace, Basle, Val. Curio, i April 1527.] 


Nae tu minimum abes a beatitudine, doctissime Conrade, qui 
tantula re beari possis. Soribis enim te fore protinus beatum, si 
contingat Erasmus hospes. Mira vero felicitas quam inuideas 
Constantiae caeterisque oppidulis, quae dignatus sum, vt scribis, 
5 mea praesentia. Imo ipse meam ipsius infelicitatem deploro : qui 
tot malis onustus sum, vt quoquo locorum me conferam, non solum 
ipse mihi molestus sim, ob morbi inclementiam ac valetudinis 
incommoditatem, verum iis etiam molestus esse cogar quibus 
cuperem esse iucundissimus. 
10 '^Constantiae nihil aliud quam aegrotaui apud hospitem loannem 
Botzemum, hominem praeter eruditionis et integritatis dotes 
adeo festiuum vt vel mortuum possit exhilarare. Episcopus ipse 

8. cogor N. 

3. hospes] Erasmus afterwarda ac- check upon it, he withdrew with his 
cepted this invitation, and paid a visit Chapter from Constance in Aug. 1526 
to Freiburg early in March 1523. and settled at Meersburg (Ep. 1401. 

4. Constantiae] See pp. 130-1. I3n). After appointing Balthasar 
12. Episcopus] Hugo of Hohenlan- Mercklin (Ep. 1382. 25^) his coadjutor 

denberg (t7 Jan. 1532), of an ancient in 1527, he definitely resigned to him 

family established in the neighbourhood in 1529. But Mercklin's death com- 

of Zurich. In 1484 he was Provost of pelled him to resume the see, 30 June 

St. Mary's at Erfurt ; by 1487-8 he 1531, for the last months of his life. 

held canonries at Constance, Basle, He was a consistent patron of .John 

Chur, and was an apostolic protono- Faber (Ep. 386) ; and Erasmus writes of 

tary ; and in May 1496 was elected him here and in Epp. 1331.2,1342.361- 

Bp. of Constance. He was at first 73, with great respect (cf. also Cat. Luc., 

inclined to resist encroachments by the i, p. 46. 23-5). But his persecution of 

Papacy in the matter of indulgences, Botzheim in 1524-6 (see Ep. 15 19 in- 

and to support Zwingli ; but later he trod.) shows himin a lesspleaaantlight. 

wag driven, by Zwingli's persistent Ambr. Blaurer writes of him in 1522 

progressiveness, into direct opposition (BI. E. 43) : ' Nihil ex suopte pectoie 

to reform (cf. Epp. 1314 introd., 1335. sapit, sed totus pendet ex^aliia '. 

44a) Being unable to impose any See 'EgU in Zunrtgliana,i. i8s-gj. 


Constantiensis, vir profecto mitis, probus et integer, nihil humani- 
tatis in me praetermisit. Pari comitate complexus est me Ennius, 
episcopus Verulanus, nuncius apostolicus. Accurrit et Hymel- 15 
bergius, homo moribus mire candidis, aliique permulti. Et si nihil 
horum fuisset, comitem habebam multo omnium lepidissimum 
meoque animo charissimum, Beatum Rhenanum. Quando non 
ridet Beatus ? cuius iugenio dispeream si quid adhuc vidi ciuilius 
aut argutius. His omnibus nihil aUud quam molestiam attuli ; 20 
quo sane nomine mihi morbus etiam erat molestior, quanquam per 
se molestissimus. Vtinam tam bene mihi conueniret cum h^rpo- 
caustis et vinis quam conuenit cum coelo et ingeniis ! Tandem 
praeter omnem spem vinum nactus Burgundiacum, re ipsa com- 
peri quicquid hactenus mali fuit, ex huius regionis villis esse natum. 25 
Proinde nisi Burgundia huc mittet vinum, certum est adire Bur- 
gundiam. Arnoldus Comes vere tahs qualem tu depinxisti, semel 
dignatus est coenare nobiscum. 

Nec te rogabo vt Erasmiolum nobis sic instituas vt et optimis 
parentibus et te praeceptore dignus euadat. neque viam prae- 30 
scribam qua id facere oporteat, ne vel de tua fide vel de prudentia 
tua parum magnifice sentire videar. Tantum illud dicam, te isto 
officio non minorem gratiam initurum apud me quam apud ipsos 
parentes ; quibus tamen, vt par est, vnice charus est puer : ac 
praeter affectum quem in te gerit vterquo, nosti quam ncuter sit 35 
sordidus aut iUiberahs. 

Non abhorret animus a visendo Friburgo ante brumam ; sed 
deterrent hypocausta et vina. lam demigraui in alteras aedes, et 
nouus paterfamihas esse coepi. Henricus Glareanus, quod illi fehx 

23. et antc vinis H : ac N. 

14. Enniiis] See p. 61. praeteritam hyemem Basileae in edibus 

15. Hymelbergius] See Epp. 263. suis superioribus transegit '. In Ep. 
2in, 1315 introd., 1342. 420-1. 1342. 533-5 Erasmus states that it 

22. hypocaustis] Cf. Ep. 1248. lon. was a house worth 400 florins, that tho 

24. Burgundiacum] The wine of owner<Froben: cf. m. 1 20-1, Ep. 137 1. 

Montbeliard, with which Erasmus now 7, and Lond. xxiv. 14, LB. 1070) had 

mado acquaintance for the first timc offered it to him rent-free, but that he 

(cf. Ep. 1319. 14 and i, pp. 38. 6-8, 46. hadinsisted onpayingforit (cf. Respon- 

21), and whichhe alwaysafterwardspre- 5i'o, 1530, LB. x. i6i2e). The attraction 

ferred to any other. On this occasion it of it was that he had built in it an open 

was sent to him by Nic. of Diesbach (Ep. fireplace in one of the rooms in place of 

1258. 28n) ; see Ep. 1342. 458-95, and a stove ; cf. Ep. 1422. 28-9. It may 

cf. BRE. 227. be identified with the house ' Zur alten 

27. Arnoldus Comes] I cannot Iden- Treue ', now Nadelberg 15-17, which 

tify. Froben bought on 18 Dec. 1521 (see 

29. Erasmiolum] Froben's youngest C. C. BcrnouUi in Basler Buchermarkcn, 

son, who was now with Hercsbach at 1895, p. xx), very likely with a view to 

Freiburg : sce Ep. 635. 2on. tiie accomraodation of his friend. As 

38. alteras aedes] A houso which he the Nadelberg is close to St. Peter's 

had occupied bcfore, on an earlier church, it may be inferred that Erasmus 

visit : 8C0 thc letters of Basil Amorljach was still thoro when his first wiJl was 

from Ba.slo to Bonifacc at Avignon, attcstcd, 13 Juno 1527, ' in domo 

6 Jan. ixnd 23 AiJril 1523 (Basle MSS. Erasmi apud S. Potrum ' : see L. Siebcr, 

G. II. 13. 131-2, 136): ' Migrauit (cf. Das Tcslainentdcs Erasmus,ii,^q,T^. \i. 
Ep. 1289. 33n) <Erasmus> in edes suas 39. Glareanus] In Dec. 1520 he had 

superiorcs : eius conuiua quidam doctor been proposing to marry Regula Ara- 

medicus Antwerpicn., Cralo Stallbcrgcr, man of Zurich, sister of onc of his pupils ; 

discipulus Noscui ' (cf . Ep. 329 introd. but in April 1 522 the matter droppcd, 

and BRE. 80) ; ' D. Erasmus Rotorod. and he turned to a Basle girl, ' quae 


40 faustumque sit, habet vxorem ex animi Bui seutentia. Breui 
saltabitur et canetur hymenaeus ; habes quod homini gratuleris, 
Certe vir est^, mea sententia, quo vix alium rcperias synceriorem, 
planeque dignus cui non solum hoc coniugium sed omnia prorsus 
felicissime cedant. 

45 Bene vale, literarum optimarum optime professor. Salutabis 
meis verbis omnes qui istic bene volunt Erasmo. 
Basileae Natali diui Lucae. Anno m.d.xxii. 

1317. From Francis Cranevelt. 

Louvain MS. Maliiies. 

Cran. E. 20. 24 <October 1522). 

[An original letter, autograph throughout, but apparently the rough-draft, not 
the letter actually sent : among the Cranevelt collection (Cran. E.), which Prof. de 
Vocht is about to publish. The beginning of the manuscript and the right- 
hand edge have perislied. Prof. de Vocht shows that a month and year can easily 
be assigned from the fact that Cranevelfs appointment to the Grand Council is 
dated 27 Sept. 1522, and that his wife came to join him at Malines in Oct. The 
mention of Hilary Bertulf (1. 15) shows beyond doubt that the person addressed 
is Erasmus.] 

<Scripsi nuper, sed paucis, animo tamen minime dubio ;) 
quum<, incertus qua in spe> fortunaque versarer<, cuperem 
vel<sic nonnihil ex) te literarum verecundius extorq<uere. 
Scis qu<a conditione) apud Bruganos aUquot annis v<(ersati 
simus. Sed beUicis istis calamitatibus attrita Flandri<a 
5 diutius alere non potuit hominem vsque adeo sumptuos<um, 
idque cum gallina et pullis numerosis. Volebant illi di<(arii 
minus dare quam consuessent, ego contra plusculum postul<(abam. 
Ita factum est dissidium. Vocatus sum maiore stipen^dio 
et conditione splendidiore Mechliniam ad Consilium Cesar<ee 

10 Maiestatis. Qua in re nihil molestius fuit ist<a 

migratione. Nudiustercius aduenit vxor cum lib<eris, 
et occupati sumus in collocanda supeUectile. H<ospitamur 
adhuc apud dominum loh. Robynum, decanum M(echlinieii. 
Vbi me inuenit HUarius tuus, adferens Uter<as tuas et 

15 Feuyni nostri, quem sane cuperem mihi in <(liberando 

vtilior mihi fulura est ' (VE. 308, 313), whether a man were married or not, 

a natural daughter of Hemman Oflfen- unmarried men being liable to the aes 

burger (BRE. 228 ; cf. Zw. E^ 242). vxorium: see Wilkins' note on Cic. de 

Bj- 28 Nov. the wedding had taken Orat. 2. 260, where the story is told of 

place. Erasmus was unable to attend Cato. InGell. 4. 2oitoccursinadifierent 

because of the stoves (cf. 1. 22n), but form, which Erasmus employs in the De 

sent two coins (cf. Ep. 1137. 59n), of esu carnium (LQ. ix 1197B). He refers 

Trajan and Alexander the Great, as to it also in the 7?;^/. Christ. matr. (LB. 

apresent (Zw. E-. 252). See Schreiber's v. 619 a, 651 b). Glareanus uses the 

Glareanws, 1837, pp. 57,8. On 6 Jan. words of himself , in annoimcing his wed- 

1523 Basi] Amerbach wrote to Boniface ding now to Z^vingli (Zw. E*. 252 init.). 

(Basle MS. G. IL 13. 131-2): 'Inuisit 1317. 5. bellicis] See Ep. 1228. 52^. 

Erasmum rarius ac solet Glareanus, cui 14. Robynum] See Ep. 178. 7n. 

contigit excusatio Euangelica, cum 15. Hilarius] See Ep. 1257. i^n ; 

vxore sua Anna Ofienburga pene and, for his joumey at this time, cf. 

Bepultus'. Ep. 1322. I. 

1316. 40. habet vxorem etc.] The 16. Fcuyni] See Ep. 1012 introd. 

cen3or"s formula at Rome in inquiring Jiberaudo] Cf. Ep. 1213. 18. 


Theseo Herculem, si parua licet compoiiere m<(agiiis. 
Vale, vir ornatissime. E Mechlinia ix C<al. Nouemb. 

Tuus, quantus quantus es<t, 

Craneueldi<(us. 20 

1318. From Antony Brtjgnarius. 
Leipzig MS. Montbeliard. 

EE, 10. 4 November 1522. 

[An original letter, autograph throughout. The year-date is confirmed by tiie 
connexion with Ep. 1293, and by the prosecution of Cornelius Grapheus and 
Nicholas of Hertogenbosch. 

Antony of Brugnard, a village near Moutbeliard, evidently was of French origin 
(cf. 11. 21-2). At some time, perhaps not long af ter this letter, he received a canonry 
in his native town. On 15 March 1532 he was appointed Principal of the College 
of Grammar at Dole ; and about the same time, as Rhetor of the University, he 
conducted negotiations with Boniface Amerbach, whom it was wished to secure 
as Professor of Law (Am. E. 83, 84, 87). In 1539 he resigned his position at 
Dole and taught for a while at Orleans ; see Gentian Hervefs Opuscula, Lyons, 
S. Dolet, 1541, p. 49. But in 1542 he retumed to the College at Dole and resumed 
the Principalship till 1 547 : after which nothing is known of him. See J. Feuvrier, 
JJn Collerje Franc-Comtois, 1889, pp. 18-20, 22-4,65-7. It appears from this letter 
that he may have known Erasmus at Louvain (cf. 1. ^Sn) : Ep. 15 10 also shows 
much familiarity between them.] 



Ex Handuerpia luniis profecturus nonis, Petrum Aegidium 
rogaui mihine itineri ad te accincto literas esset daturus : qui se 
continuo respondit facturum, sed non praestitit, veritus forsitan ne 
interciperentur. Quandoquidem Lutheranae tam vitabat haereseos 
suspicionem, vt ne verbum quidem mecum facere auderet. Nam 5 
Cornelium Grapheum suum [fuisse] collegam Bruxellae audiuerat, 
viderat Handue<r>piae, omnium ludibrio expositum, coactum 
7r(tA.a'wSe6i', croceo induendum panno et, rebus fisco addictis, iUic 
tandem carceris loco tantisper mansurum, donec aliter decerneret 
Imperator. Erat et vulgare Nicolaum, gymnasiarcham Handuer- 10 
piensem, aliquotque sacerdotes in perpetuum damnatos carcerem 
pane modico et aqua cibari, profanorum item aliquot bona pro- 
scripta, homines vero truncatos. Tantus ibi omnes, qui vel Lutheri 
vnquam meminerant, inuaserat terror, vt sibi vix satis tutus esset 

quisquam, aTap Sc <j!)aiVa»i/rat a(TTpo(i6X>]TOi 7rdi're?. 15 

Quo in albo cum esse me animaduerterem, in tutum coedere 
locum malui quam in ancipiti residere, vtpote qui a discipuli niei 
tutoribus paulo ante dimissus fueram. Huc igitur decimo septimo 
ab eo quo profcctus sum die adpuli, sed non adiui Basileam vt te 
pro officio inuiserem, quoniam, cum istic negocii haberent nihil 20 
comites, eo diuertere noluerunt. Ego autem Germanici ignarus 
idiomatis, si secoederem solus, ne in homines nequam fortasse 
1318. 6. i\xissQseposui,qvmiinlocononsuoper enoremscripttim. 

1317. 17. Thcsco] Possibly either Nic. si parua] Cf. Verg G. 4. 176. 

of Hertogenbosch or Corn. Grapheus, 1318. i. Acgidium] Cf. Ep. 1293. ^n. 

whora Erasmus was now exerting him- 6. Graphcum] See Ep. 1087. 355^. 

sclf to get released from imprisonment : 10. Nicolaum] of Hcrtogcnbosch : see 

see Epp. 1299, 1302, 1306. 65, 1318. Ep. (nO. i^n. 



inciderem maxime verebar ; neque vero id praestitisse aut scripsisse 
saltem adhuc fuit integrum. Obfuerunt etenim fata quae hic mihi 

25 omnia confuderunt, peregrinationes item et aduersa valetudo. Nunc 
autem quia licet, quod decet facio. Scribo, etsi ineptius quam vt 
te aut legere aut audire conueniat ; scribo tamen, ne non praestem 
quod debeo : hoc est te ne non salutem et quam exoptem valetu- 
dinem tibi prosperam contester ; ad haec, ne mea te lateat conditio, 

30 qui omnibus ad te confugientibus vcl re vel opere certissimus sis 
Mecenas. Hic est nihil quod agam. Qui literas amet, apud nos est 
nemo, immo vero qui eas vel olfecerit, aut ridiculus est aut odiosus. 
Quid velim, iam inde colligis : me alio velle proficisci, ne hic ocio 
marcescam. Nam quam aut docere aut doceri potius, nihil est 

35 omnino quod malim. Quare te hoc vnum efiuse rogo, si quem scias 
mea opus habere opera, aut literis aut verbo digneris significare. 
Vale Montisbeligardi nouembris pridic nonas Anni lesu 1522. 

Antonius Brugnarius, 
Francisci Gualterotti quondam praeceptor. 

40 D. Erasmo Roterodamo, syncerae eruditionis professori <(8>cien- 
tissimo. In aedibus <Fro>benianis, Basileae. 

1319. To Francis Tournon. 

Opus Epistolarum p. 707. Basle. 

N. p. 674 : Lond, xix. 92 : LB. 637. 10 November 1522. 

[The year-date is confirmed by the visit to Oonstance. As to the circumstances 
of Erasmus' proposed migration to France, Lefranc points out {Hist. du Coll. 
dc France, pp. 85-8) that there can have been no question at this time of renewing 
the invitations of 1517 (see Epp. 522, etc), since Francis' projects for the founda- 
tion of a trilingual college were still in abeyance ; and he suggests that the proposal 
to come to France had emanated from Erasmus liimself, who was growing increas- 
ingly dissatisfied with the 'tumults'of Basle (cf. Epp. 1293. i^n, 1327. 11-12). 
Erasmus writes fully of the negotiations in Ep. 1342. 541-95. That the proposal 
was never carried out may be attributed, not to any lack of warmth in the reception 
of it, but to his own hesitation and indecision produced by his present ill-health. 

Francis (c, 1489 — 22 April 1562) of Toumon on the Rhone, belonged to one of 
the leading families of the Vivarais. At the age of 12 he joined the Augustinians 
at Vienne, and later as a commander in the Order attracted the notice of Francis i, 
who speedily took him into his service and advanced him in the Church. He held 
successively the sees of Embrun in Dauphine 1517, Bourges 1525, Auch 1538, and 
Lyons 1551. In 1530 he was made Cardinal, and as Bishop of Sabina 1550 and 
Ostia 1560 he rose to be Dean of the Sacred CoUege. He served on numerous 
embassies, one of which was to secure the release of Francis i in 1526 ; and he 
played a considerable part in the politics of his day. He was a favourite with 
Margaret of Valois ; but later used his power relentlessly for the persecution of 
heretics. Germ. Brixius dedicated to him a translation of Chrysostom's Conira 
Gentiles, Paris, S. Colinaeus, 1528 ; Alciati a treatise De verborum significatione, 
Lyons, S. Gryphius, 1 530 ; John Tilius of Angouleme Kat'6i'es tcDi/ 'A-rroaTuKaji', Paris, 
C. Neobarius, 1540. Otherproteges wereDion.Corron(1.29n), JeromeFundulus(Ep, 
1733 introd.)andthofamou3criticLambinus( 15 16-72). In 1552 hefoundedacollege 
at Tournon, which he designed to make the nuclcus of a university ; but finding 

39. Gualterotti] This boy, who had in Ghent in 1 546 : see F. Vander Hae- 

beon under Brugnarius' tuition, prob- ghen, Bibliogr. Gantoise, vi, 1867, pp. 

ably at Louvain, with the usual accom- 13-14. Thenameis Burgundian in f orm : 

panimentof guardians(cf. i, p. 4. 11-14; a Jacques Gautherot de Jussey, 1548, 

andEp. ioi8introd.),hasnotbeenidenti- appears in U. Roberfs Testaments de 

fied. A Robert Gualterotus was printing VOfficialitede BesanQon,\, 1902, p. 150. 


it soon permeated with heresy, he transferred it to the Jesuits, under whom it 
flourished as the Academia Tumonia. See Ciaconius iii. 506-16 ; GC. and NBG. 
His acquaintance with Erasmus dated from a meeting at Basle earlier in 1522 ; 
see Ep. 1342. 550-55.] 


S. D. 

Ante dies 11011 multos scripsi per Coiiradum, bibliopolam Ger- 
manum, qui domum habet Lutetiae, et tibi et Budaeo et Brixio 
et Beraldo. Omnes sibi vindicant laudem impetrati diplomatis 
regii : quod mihi certe fuit gratissimum, gratius tamen futurum 
si Rex suapte manu subscripsisset. Sed aiunt me ne sic quidem 5 
satis tuto istuc posse commigrare, quod dicant improbos, si quis 
forsitan in illorum manus incidat, nihil commoueri diplomatibus 
vllis : apud probos mihi noii fore opus. Sed multa sunt quae me 
hic adhuc remorantur. Primum valetudo, quae me Constantiae 
mire afflixit : nam eo me contuleram, Romam profecturus si licuisset, 10 
multis afi&rmantibus in rem meam futurum si me nouo Pontijfici 
exhibuissem. Deinde istliinc adferebantur saeui rumores, omnia 
bellis ac peste conflagrare vndique ; tum nuUum iter esse tutum. 
Post nactus vinum e Burgundia, coepi melius habere ; vt intelligas 
Galliam fato quodam esse mihi salutiferam. Interim expectamus 15 
aurulam aliquam pacis ex hoc Pontifice, statimque post bruniam 
toti cum totis sarcinis commigrabimus in Galliam. 

De pensione Caesaris, quae iam tota huius aimi debetur, excusant, 
nec vlli sua pensio soluitur : adeo totos nos ad ossa vsque deglubunt 
satrapae, belli quam pacis amantiores. De diplomate putabam me 20 
tantum debere Budaeo et tibi ; iiunc Beraldus et Brixius bonam 
huius gratiae portionem sibi vindicant. Postremo video me Card. 
quoque Lothoringo debere : cui certe debeo libenter, sed maxime 
Regi, qui gaudio gestiens dixerit Budaeo breui in GaUia futurum 
Erasmum. Spero futurum vt aliquando declarem vicissim et meum 25 
animum erga tam benignum Principem. 

Amplitudinis tuae studium erga hunc homuncionem lubens 
amplector. Conabor pro mea virili hominis ingrati crinien effugere. 
Reddita simul est et Dionysii Coronii epistola, tuae benignitatis 

I. Bcripsi] None of these letters sur- Proctor of the French nation at Paris 

vive : but for a rcply from Budaeus Uuiversity, 20 Oct. 15*8 : see Omont 

see Ep. 1328. in Mi^n. Soc. Hist. Paris, xli, 1914, 

Conradum] Resch ; see Ep. 330. p. 67. John Angelus' preface to Orus 

i^n. Apollo (see p. 375) mentions as an 

3. diplomatis] A safe-conduct, to example of the munificence of French 

enable Erasmus to travel : mentioned prelatcs ' venerandum Archicpiscopum 

alsoinEpp. 1311. 31, 1328. 38, 1342. 561. Ebrodunensem, qui Dionj^^sium Cor- 

5. subscripsissct] It is noticeable rhouium, virum vtriusque linguae 

that Francis i'8 invitation in July 1523 doctissimum, magnis cxornet donctque 

(Ep. 1375) complies with this wish. sLipcndiis '. Brixius in his prcface to 

9. Constantiac] Sco pj). 130-1. Clijysostom (see introd.) 19 March 

14. e Burgundia] Sce Ep. 1316. 24n. 1528, lauds ' Dion. Coronaeus tuus ', 

18. pensione Caesaris] Seo Ep. 1273. and ascribes to him ' trium linguarum 

44n. cognitio '. In 1531 Corron was in 

23. Lothoringo] See Ep. 997 introd. ; tho train of Card. Tournon at Bologna 

and, for the occasiou mentioned here, (Bun. E. p. 45); and in 1532 (?i53f) 

Ep. 1342. 554-62. was tutor to the Cardinars nephews, 

29. Coronii] M. Dionysius Corron, of Charles, James, and Justus (see Nic. 

the dioccso of Chartres, was clected Borbonius' Nugac, Paris, M. Vasco- 


30 alumni, perquam arguta sane et accurata, sic vt Budaei simiuiu 
possis agnoscere. Ei non vacabat in praesentia respondere, variis 
laboribus occupato. Celsitudini tuae precor omnia laeta, Praesul 

Basileae prid. Martini. Aiuio miliesimo quingentesimo vigesi- 

35 mosecundo. 

I32O1345 From Herman Lethmatius. 

Breslau MS. R«hd. 254. 97. Ghent. 

EE^. 5. 12 November (1522). 

[An original letter, autograph throughout. The year-date can be supphed fTom 
Ep. 1345. 

Herman Lethmatius or Laetmatius (c. 1492—6 Dec. 1555) of Gouda, completed 
a briUiant career at Paris University bj' standmg first on the D.D. list at the 
yorbonne in 1519 or 1520: see Ep. 1238. 24^, In Sept. 1522 (Ep. 1350. 8) he 
secured from Adrian vi a canonry at St. Mary's in Utrecht : as the result of his 
own prompt ai^plication to Aleander, i8 Jan. (1522) (Vatican MS. Lat. 6199. 90), 
and an uncle'3 ajjpeal to the Pope (Ep. 1350. 12-14). In 1525 he was sent to sup- 
press heresy at Amsterdam ; see Fredericq iv, p. 302, v, p. 87. In Oct. 1530 he 
became Dean of St. Mary's, and in 1534 Vicar-General for the diocese. He was in 
trouble in Sept. 1535 for having bartered away to the Duke of Gueldres a ' unicom'8 
horn ' belonging to St. Mary's, and was imprisoned and compelled to procure the 
restoration of it (Ant. Matthaeus, Sylloge Ejnstolarum, 1695, jjp. 331-S) ; but 
his position at Utrecht does not seem to have been impaired. He was greatly 
concerned f or the healing of the reUgious dissensions of the time. In 1 544 he pro- 
duced a treatise De mstauraJida religione lihri ir, Basle, Jo. Oporinus, dedicated 
to Charles v ; a Su-spirium siue desiderium malris Eccle^iae supcr redintegraiida 
religione in 35 books, which was never printed, is mentioned by Alard of Amsterdam 
(Ep. 433 : see van Heussen i. 33) in thfe preface to some translations from Theophy- 
lact — a volume which I have been unable to trace. See also VZE. 162 ; but 
Zuichem thought him ' plus satis cerebrosum ' to be sent as a delegate to the Council 
of Trent (VZE. 147). 

See I. W<alvis), Beschyvijig der Stad Oouda, 1714, pp. 250-8 ; C. P. HojTick, 
Ancdccla Belgica, iii. i (1743), pp. 292-3 ; and van Slee in ADB. xvdii. 45S-9. 
Th. J. Almeloveen, Atnoen. theol.-philologicae, 1694, PP- 61-93, prints some letters 
to him (Epp. 1345, 1359; and others from Dorp, Pighius, and Fisher, bp. of 
Rochester) from a ms. collection at Gouda : Fisher's letter, which repUes to 
criticisms on a book, having been printed hrst in Fischerii Opera, Wurzburg, 
1597, pp. 1704-7. Erasmus, too, writes of consuUing him on theological questions 
(Ep. 15 81), and praisea him at the same time in the Apol. adu. dehacch. Sutoris 
(LB. ix. 788 d). But apart from the present series of letters there is Uttle trace 
of communication between them ; unless the suggestion that Lethmatius waa 
the collector of the Gouda MSS. (see vol. i, pp. 612,13) is correct. There is 
another letter from him to Aleander, 1532, in the Vatican MS. Lat. 6199. 89.] 

S. P. Incredibile quantum me duabus litteris tuis commendatitiis 

honestasti, eminentissime Erasme. Enitar, his tuis stimulis veluti 

agitatus, vt aliquando omnibus palam sit eatenus quidem te nihil 

mentitum, si olim ego, non is sane quem tu modo tam praeclare 

5 praedicas, sed eius ipsissimi quo velut adnitendum mones, pulcher- 

sanus, 1533, ff. a* v°, g*, m', o^ v°). Germain-des-Pres. From c. 1543- 

He helped RueUius (Ep. 346. iin) p. 1551 he was Prof. of Greekat the Col- 

with his De natura siirpium, Paris, S. lege de France : Lefranc, pp. 381,404. 
CoUnaeus, 1536, and edited posthu- 1320. i. litteris] Only one is extant, 

mously his translations of Dioscorides' Ep. 1238. The other was perhaps ad- 

De wmteri'arHC(Zica, ibid. 1537, and Actu- dressed to some magnate at the Court 

arius,Paris, C.Neobarius, I March 1539; of MechUn, such as Laurens or Van 

whilc Uving iii Tounion's house at St. der Noot (Epp. 1299, 1300). 


rimi exemplaris dicar haudquaquam ignauus sectator. Beaueris 
prorsus, si pergas hoc modo ornare. Illis ipsis litteris tuis ipse mihi 
videor debere referre acceptum, quod nunc in aula verser : quo me 
reuerendissimus D. Panormitanus, arcani Cesaris concilii princeps, 
per suauissimas htteras pellexit. Cui aliquid ex feturis vel tuis lu 
ipsius propediem primum enascituris vel veterum per te renasci- 
turis dedices, precor. Nomen illi loanes Carondelet. Laudes, 
arbitror, vel hominis vel etiam proauorum sat ipse nosti, vt non sit 
opus me narratore. Tui certe sepenumero honorificam mentionem 
f acit, vt nihil possit supra : id quod et ceteri aulici f aciunt plerique 1 5 
omnes, quanquam alioqui a/xoro-ot. 

Quos inter ego memet inseui, vt vere dicam, non inuitus. Scis 
curnam ? Nimirum ad predam inhians : quam vbi nactus fuero 
opimam, animus est, mi Erasme, redire ad Musas, tametsi et nunc 
mihi in aula quoque ipsa non admodum male cum Musis conueniat. 20 
Quod si me illa predae spes ludat, tum sane idipsum perquam vere 
fuerim assecutus, quod altera mihi causa fuit sequendi aulam, 
scilicet mores, studia, ingenium atque adeo et technas ipsas aulae 
experiundi. Tantisper autem et orbis pleraque pars mihi vere 
cognita fit ; quam ipsam rem putabam posse me et cupiebam 25 
quoque venari in aula, quippe in qua possit orbis, ita vt certo potest, 
velut ex alta specula longe lateque per omnes nationes, per omnes 
linguas, quantus quantus est, perlustrari. Tantisper et arduarum 
rerum agendarum preclara exempla mtueor. Enimuero vnus Athe- 
naeus, vnus Phnius artium quidem cyclopaediae magnam suppeditant 30 
partem. Quod si et ipsi hominum cetus libri quidam sunt, et viui 
libri sunt, id quod vere sunt; vna aula illius agendarum rerum 
immensissimae KVKkowaiSeLa^ partem absoluit multo maximam. 
Quem queso, quem hominum hae res tam splendidae non pellicerent ? 
potissimum si insuper et inuiteris, et honorifice quoque inuiteris, 35 
et ab illo inuiteris qui sit summi concilii atque adeo totius prorsus 
aulae Cesareae princeps. 

Sed esto, frauder his quae dixi commodis omnibus. Si modo id 
ego per aulam vel solum consequar, vt in Angliam leger, videlicet 
huiusce ditionis illic negocia gesturus, non erit quod vnquam me 40 
huius facti sit penitendum : id quod meo quidem iudicio non fuerit 
admodum difficile factu, quod et ipsum mirum in modum affecto, 
nempe doctissimi Regis aulam doctissimam exploraturus. 

Habes consilium meum, magne Erasme. Nunc vicissim tuum 
erit hoc etatis lubricum tuo consilio firmare. Nam, vt libere loquar, 45 
debes hoc tu meae etatis horainibus, hoc est quotquot peracto 
adolescentiae curriculo iam littcrae Pithagoricae eam partem 
attingimus, qua se secat bicornis, vt tum tum nobis identidem 
occlames celeuma, vnus nostri seculi ac verus V^isses, ncmpe omnium 
planc questionum que horainibus in vita tam difficiles, tam variae, 50 
tara perplexae occurrunt, articulo longe omnium periculosissimo : 
quo et Lucianura Trat^ctu te Kat yXx;cf>iia'i, atque adeo et ipsum 

9. Panormitanus] See Ep. 803. lan. 22 in. 

1 2. dedices] This request was 47. litterae] Tlie Greek T : cf . Pers. 
proraptly gratified : eee Ep. 1334 3. 56, Lact. Inst. Diu. 6. 3. Aus. 348. 9, 

13. ipse nosti] But eee Ep. 1345. Hier. Ep. 66. 11, 107. 6. 

43. aulain docl.issiiuam] Cf. Ep. (jyy. 52. Lucianum] Somnium. 


Herculem virtus et voluptas tantura non diuulsere, vt Cicero cx 
Prodico. Quod verbum equidem sepe multum admiratus nunc 

55 primum cepi intelligere, posteaquam egressus scholas prescriptumque 
mihi a magistris iter ad biuium gradum sisti, meopte consilio 
relictus, mire anxius quo vergam, quo ad tu mihi, qua nunc in- 
grediendum sit, veluti indice commonstres : id quod ego te, ante 
isthec tua sacra genua prouolutus, supplex obsecro et obtestor. 

60 Vt ita te nobis atquc adeo omnibus bonis et diuinis litteris diu 
Christus seruet incolumem ! 
Gandaui. 12^ Nouembris. 

Hermanus Lethmatius Goudanus. 

Berum, Beatum, Glareanum cupio meis verbis multa salute im- 
65 partiri. Vale. 

Erasmo Roterodamo, litterarum principi, Basileae. 

132L From John Becar of Borsselen. 
Leipzig MS. Louvain. 

EE, II. 23 November 1522. 

[An original letter, autograph throughout. The right-hand margia is much 
wom, and in places considerable restoration is necessary. But the length of line 
missing is not a safe guide to the amount to be supplied ; for John of Borsselen 
is irregular in his writing, and often lcaves spaces at the ends of lines. 

The year-date is sufficiently confirmed by the reference to Ep. 932 as written 
three years ago (1. 11). The ietter no doubt accompanied Ep. 1322.] 

S. P. D. Si vales, optime preceptor, est quod vehementer gaudeam, 
et vna me<cu>m <stu>diosorum milia tui amantissimorum. Ego 
quidem satis recte diuino mune<ri intentus> intermisi tibi meis 
literis obstrepere, idque <no>n alia magis de <causa quam quod te, 
5 fru>giferis toti orbi laboribus oppressum, importunius interpellare 
aut intertur<bare noluerim : id quod> satis coniicio a compluribus 
officiosioribus quotidie fieri. Verum ne perpetuum silen<tium meum 
in>grati hominis putetur indicium, statui nunc vel paucis tecum 
agere, vt epistola hec m<e ab> ingratitudinis ac obHuionis suspicione 

10 vendicaret, et eius tamen breuitas tibi non esset molesta. Non 
ausim autem nunc promissam abhinc triennium Concionandi ratio- 
nem exigere, quando te video vndique tam multis tamque dentatis 
inuectiuis et annotationibus appeti, vt etiam susceptos prius san- 
ctissimos ac grauissimos castigandi et scribendi labores intermittere 

15 cogaris. Paucissimis autem accipe mearum rerum statum. 

Ego hactenus vixi in sacerdotio meo Veriensi ; vbi anno superiori 
in locum defuncti Decani S. Petri Middelburgen<sis> omnium colle- 
garum suffragiis sum electus, renitens propemodum et inuitus, 
nisi quod illius sacerdotii conditio iustis de causis meo animo 

20 magis arrideret. Eam electionem prosequutus totam Imperatoris 
aulam mihi expertus sum obsistentem, ob priuilegium, vti 
dicebant, quoddam, quo iUi liceat non abbates modo sed decanos 
quoque et prepositos vacantibus locis sufficere. Itaque inde paulo 
negocio, quum nemo patr<oci>naretur, ne Mecenas quidem meus, 

1320. 53. Cicero] Off. i. 32. 118. 16. Veriensi] See Ep. 932. 430. 

1321. II. Concionandi] Cf. Epp. 932. 24. Mecenas] Adolphns of Burgundy, 
l8n, 1332. 36n. lord of Beveren; see Ep. 93 introd. 


qui me dimittere nollet nisi eatenus vt bolum <(quen>dam pensionis 25 
annue eonsequerer — Ea itaque spe deturbatus, Verie me eontinui, 
cepique obire demum <mu)nus literatoris, filiolum domini de 
Beueris instituturus ; et ecce, quorundam consilio, pr<(o infir)ma 
admodum valetudine Louanium mittitur, non literarum causa, quas 
vbiuis discere <queat), sed celi quod habetur saluberrimum. Huc 30 
itaque migrauimus sub finem mensis Septemb<(ris). Vicini sumus 
proximi Dorpio, e regione edium illius habitantes. Versor, quoad 
licet per docendi occupationes, in tuis sanctissimis sacre Scripture 
elucidationibus aliisque sacris scr<ip)toribus euoluendis. Contulit 
mihi nuperrime D. de Beueris sacerdotium ilkid qu<od) possidebat 35 
M. Nicolausa Burgundia, prepositus Traiecten<sis), dictum Brouwers- 
ha<uen) : et contuHt absenti, neque meipso neque alio quoquam 
meo nomine ambiente, repulsis com<plu)ribus eius sacerdotii competi- 
toribus, vt iUi tanto sim astrictior quanto est in me benefice<n)tior. 

Si quando ad Dorpium aliosue amicos scripseris, salutem aliquam, 40 
si aHud non poteris, veteri amico tui obseruantissimo adscribito. 
Bene vale, optime ac doctissime Erasme, et quod facis tot iam 
annos summa cum laude tua, sed longe maiori Christiane religionis 
fructu, in vltimum vite diem strennue perge facere. Istud est vere 
Euangelicum, de i<n)uitis, etiam maleuolis et maledicis ac perse- 45 
quutoribus, optime mereri. Precor tibi vitam longam et valitudinera 
prosperrimam ; idque non tam tua causa, quanquam tua quoque, 
sed opti<(ma)rum ac sacrarum literarum, quibus tu iuuandis totam 
vitam impendis, nulla spe premii illectus, nisi quod a Christo sit 
conferendum. Optime vale, idque in plurimos annos. 50 

Ex Louanio, nono kalendas Decembres 1522. 

Tuus loannes Borsalus. 

Eloquentissimo ac doctissimo huius etatis theologo Erasmo 
Roteradamo, praeceptori plurimum obseruando et colendo. Basileae. 

1322. From John Fortis. 

Leipzig MS, Louvain. 

EE. 12. 24 November 1522. 

[An original letter, autograph throughout. The year-date ia confirmed by the 
death of Glapion. 

John Stercke (t 5 AprU 153I) of Meerbeke, 14 ms. w. of Brussels, was Rector of 
St. Donatian's college at Louvain in June 15 17, when Busleiden named him as 
a trustee for the execution of his will founding tlie Collegium trilingue. He was 
selected as first Presidont of the new college, and held the oflice till 1526, when he 
retired into private life. See Neve, pp. 387-8, giving the inscription on his tomb 
in St. Martin'8 church at Louvain. In the summer of 1525 he was in Kome, perhaps 
in connexion with the defence of Erasmus against the theologians of Louvain : see 
a lettor of Albert Pighius, who had been his pupil, printed by Th. J. Almeloveen, 
ATThoen. theol.-philol., 1694, p. 69, and cf. Neve, pp. 386-7. Another letter of 
Pighius to him, dated Rome, 1522, is printcd in Geldcnhauer's Colkctanea, ed. 
Prinaen, 1901, pp. 75-7. He is not to bo confused with John Fortis of Aragon 
(Ep. 1108. i8n), who was Vives' friend.] 

27. liliolum] Maximilian of Bur- introd.) he had continued to live at 

gundy ; seo Ep. 1005. 44^. Louvain : cf. Ep. 1165. 27. 

30. coli] Cf. Epp. III I. 78n, 1224. 8. 36. M. Nicolaus] Seo Ep. 144 introd. 

32. Dorpio] Sincehis retirementfrom Brouwershauen] On the N. coast 

the Coll^ge du Saint-Esprit (Ep. 1044 of the island of Duveland. 


S. P. Etsi hic tuus Hilarius omnium quo apud nos geruntur 
hinc ad te epistola viua esse possit, speraui tamen non ingratum 
fore si hoc quoque epistolio indicarem recto valere nos omnes in hoc 
nostro, ymmo tuo, Collegio trilingui ; omnia quoque illius sic indies 
5 magis magisque prosperari vt nihil amplius desiderare possis, nisi 
forto ampliores scholas. Honestabunt hoc collegium intra paucos 
dies Comites Egmonden<ses) duo, futuri conuictorcs nostri ; res 
peracta est. Id cum intra quatuor dies narratum esset in prandio 
quodam, vbi ex more theologi saginantur, vehit in stuporem versi 

10 diu conticuere omnes : tam gratulantur illi nobia hos felices successus. 
Sollicitant et alii nobiles etiam summi apud nos esse, sed locus non 
capit. Attamen si constitueris aliquando ad nos declinare, facile 
parabitur locus ; nam magister Conrardus, qui cubiculum tibi olim 
destinatum iam occupat, libenter in suum votus antrum remigrabit. 

15 Glapionem, qui defunctus esset an viueret iam diu est dubitatum, 
nunc certum est obisse in Hispania. Nihil audimus in te moliri, sed 
magnifice de te sentiunt theologi, Cetera Hilarius coram. Vale, 
decus presidiumque nostrum. Ex Lv 8 kal. decembris 1522. 

Tuus clientulus ac mancipium lo. Eortis Merbecanus. 

20 Eximio theologo domino Erasmo Roterodamo, suo patrono. 

1323i343 To Ferdinand. 
Opus Epistolarum p. 764. Basle. 

N. p. 728 : Lond. xx. 42 : LB. 638. 29 November 1522. 

[The year-date is amply confirmed by the two Paraphrases mentioned. Though 
there is no mention here of a privilege on behalf of the Paraphrase on St. John 
(Ep. 1333), Epp. 1344, 1353 show that Erasmus intended that Spiegel (1. ^on), 
in presenting this letter, should ask for one. As no reply came in two months, 
Erasmus pressed iiis application again with the aid of Pirckheimer (Ep. 1341) ; 
writing to Ferdinand at the same time (cf. Ep. 1344. iiin).] 


Salvtem plurimam, serenissime Princeps. Ne celsitudinem 
tuam plurimis et arduis negociis occupatissimam diutius remorer, 
agnoscis, opinor, Erasmum illum, cuius De Principe libelkim etiam 
mihi reddidisti commendatiorem, postea quam tua lectione dignatns 
5 es. In praesentia nihil peto nisi vt, si promereor, veterem in me 
tuum fauorem obtineas, praesertim hoc seculo longe turbulentis- 

1322. I. Hilarius] Bertulphus : see Louvain see Ep. 1018 introd. 
Ep. 1257. i^n. conuictores] Cf. Ep. 122 1. i^n. 

4. Collegio trilingui] For its present 13. Conrardus] Evidently Goclenius : 

state see Ep. 1221. for whom see Ep. 1209. 

6. ampliores scholas] For the pro- cubiculum] See Epp. 1209. 4n, 
vision of these see Ep. 1221. 15-17. 1221. 1411. Ep. 1296. 18-19, showsthat 

7. Comites Egmondenses] Perhaps Erasmus preferred to retain hia old 
Philip (^1529) and George (f 1559, as quarters in the Lis. 

Bp. of Utrecht) brothers of Ct. John iv 14. vetus antrum] The CoUege du Lis. 

of Egmont, who was the father of the 15. Glapionem] See Ep. 1275. 

famous Ct. Lamoral (1522-68). For 1323. 3. De Principe] See Ep. 853. 

indication of their connexion with 4. tua lectione^ Cf. Ep. loog. 47^. 

13231 TO FERDTNAND 143 

sirao. Nec hoc in aliiid peto nisi vt vestro praesidio bonae litterae 
doctrinaeque Euangelicae vigor indies magis ac magis polleat apud 
Christiani nominis professores. Non enim ambio dignitates aut 
salaria, mea nimirum humilitate meaque tenuitate contentus, sed lo 
Christi gloriam sitio : cui tua serenitas, vt non minus fauet, ita plus 
potest prodesse. Ego certe pro mea virili hactenus integra fide 
synceraque conscientia sum adnisus vt prodessem. 

Superioribus mensibus Paraphrasin in Matthaeum, impulsu 
Matthaei Card. Sedunen. susceptam, inuictissimo Caesari Carolo 15 
fratri tuo nuncupaui. Isque litteris pro sua mansuetudine huma- 
nissime ad me scriptis testatus est hoc studium meura sibi 
gratissiraum fuisse. Nunc in manibus est Paraphrasis in loannem, 
quam cum multorura hortatu sura aggressus, tura praecipue Card. 
Mogontini et praesulis exiraii loannis episcopi RofFensis apud 20 
Anglos, viri sanctiraonia doctrinaque incoraparabili : quod hoc 
Euangelium plus habeat obscuritatis quam caetera, non tantum 
ob sublimitatera rerum diuinarum de quibus tractat, verura etiara 
ob sermonis aenigmata quibus inuohitum est. Hoc quicquid est 
laboris decretura est tuo dicare noraini, qui doctrinara Euangelicam 25 
non solum profiteris, quod est oraniura coramune, verura etiara aues 
cognoscere, studes vita ac raoribus expriraere. Porro tuura istud 
pulcherrimura exeraplura plures iraitabuntur, spero, si tua pietas 
et religiosura erga sacras litteras studiura nulli fuerit ignotura. 

Qui has reddit, lacobus Spiegel, auo tuo paterno Caesari Maxi- 30 
miliano secretarius fuit, vt fidissiraus, ita cura primis gratus : 
eleganter doctus et stilo felici, ac praeter has dotes impense fauet 
ac prouehit EuangeKca studia. Quem tuae celsitudini commen- 
darem, si vel ipse possera aliquid, vel ille talis esset vt egeret vllius 
coramendatione : quem scio suis ipsius virtutibus fore coramendatis- 35 
simum, nimirum iisdem quibus Maximihano, acerrimi iudicii 
Principi, placuit. Tua serenitas sibi poUiceatur ab Erasmo quicquid 
ab huraili quidem sed fido mancipio praestari poterit. Eara iugiter 
florentera seruet Opt. Max. lesus Christus : qui vestra consilia bene 
fortunet, in reipublicae salutera et in Dei gloriam. 40 

Basil. tertio Cal. Decemb. An. 1522. 

1304,13101324. From Adrian VI. 

Gouda MS. 1324, f. 57 (a). Rome. 

Exomologesis, f°. F v" (/3). i December 1522. 

HN : Lond. xxiii. 3 : LB. 639. 

fFor the Brief which follows, tho texfc of the Gouda MS. (see vol. i, App. 0) \s 
markedly different from any otlicr, and in some points better. In view of tlie 
possible connexion witli Herman Lethmatius (see p. 138), who was at this time 

14. in Matfchaeum] Ep. 1255. Roffensis] Cf. Ep. 1311. 2in. 

15. .Sedunonl Cf. Ep. 1248. 12-14. 30. Spiegel] See Ep. 323. I2n. Hc 

16. lifcteris] Ep. 1270. facfc,gotoNurember£;(ef. Eji. 
l8. in loannem] Ep. 1333. I344- iiQ-20) ; but Erasmus soon had 
20. Mogonfcini] Cf. Epp. 1209. 42n, rcason to believe that he had secured the 

1308. 20-2. appointraenthedesired (Ep. 1341. 19). 


intimate with Erasmus, it may be conjecturcd that the Gouda tcxt waa derived 
from the orlginal documont actualiy received at Baslc : so that, with some 
allowance for the occasional inaccuracy of Hand A, it may be adopted here (a), 
A year or so after the arrival of the Brief, Erasmus had it printed in the Exo- 
mologesis (0 : see Ep. 1310 introd.) ; and thoreafter it appcared, with only 
two trifling variations, in the collccted volumes of lettcrs. In the Deventer 
MS. 90, ff. 7, 8 therc is a conteraporary copy — as far as peniieat (!. 120) ; perhaps 
incomplete through the loss of a leaf — by the same hand aa wrote Epp. 296, 1 2 58 ; but 
its variants, apart from a few sporadic errors, show that it was made from /3. So 
too with contemporary copies at the Hague (131. C. 31), and among Cranevelfs 
papers at Louvain (see p. 83), and with a copy by an unknown hand in Gelden- 
haucr'3 Colleclaiiea at Brussels, od. J. Prinscn, 1901, pp. 133-7. These four 
M3S. may therefore be neglected here. But besides them there is a much fuller 
draft of the te.xt in a Ms. at the Vatican (Lat. 3917), which contains a number of 
contemporary copies of papal documents by various secretarial hands. For this 
letter, which is on ff. 16, 17, there aro some correctiona by a hand which resembles 
Aleander'3 ; and the MS. thereforo supports his statement made in a letter to 
Erasmus, i April 1532 (see Paquier in the Milanges of tlie ficole FranQaise de 
Rome, XV, 1895, ^ip. 365,6): ' Broue illud ad te Adriani Pontificis, quod aureum 
vocas, quo tantopere gloriaris, quod contra aduersarios totiea obiicis, si nescis, 
mea foetura fuit ; idque eo tompore quo tam male de me raereri non cessabas ; 
extatque etiamnum apud me archetypon multo laudum tuarum plenius et 
locupletiua quam ad te missum fuerit ' — a claim which suggests that Adrian, 
being dissatisfied with Hezius' first draft, as not warm enough (Ep. 1342. 632-41), 
may have dictated the substance of what he wished to say (cf. Epp. 1341. 27-9, 
1345. 15-17) to both Hezius and Aleander, for each to indite a suitable invitation 
to Erasmus ; Hezius' second attempt, which has several reserablances to Ep. 
1339, being finally accepted. It is not necessary to reproduce all the 
variations of Aleander's text, which at the points of contact agrees with 
3 rather than a ; but the more striking passages are given in a separate 

The importance of this Brief to Erasmus was great. Tho new Pope was an old 
friend (cf. Ep. 1304. 8n), and since bocoming Cardinal in 1517, though not specially 
interested in tho Renaissance (cf. Ep. 1166. lo^n), had given encouragement to 
Erasraus' rocent studies ; inviting him to continue upon the Old Testament the 
methods he had applied to the New (Ep. 1581 ; cf. Apol. adu: dehacchationes 
Sutoris, LB. ix. 753 f), and urging Leo to bring the faraous scholar to 
Rorae (cf. Ep; 1161. 22n) — though hints of disapproval had not been wanting 
(cf. Ep. 1225. in). But nearly a year had elapsed now since Adrian'8 election, 
and no sign had come of his sentiments towards Erasmus ; in spite of feelera 
extended through Barbirius (Epp. 1294, 1302) and direct approach with a dedica- 
tion and its accompanying letter (Epp. 1304, 13 10). The advanced party among 
the reformers began to declare that Adrian was dissatisfied with Amobius ; and 
that yielding to the pressure of the orthodox, such as Stunica and Carranza, he 
had pronoimced Erasmus to be a heretic (Zw. E-. 246, 2 Nov. 1522, quoted in 
Ep. 1327. 6n ; cf. VE. s.' 96), and had publicly condemned his books (Ep. 1518 ; 
cf. Ep. 1342. 626-7). So that Erasmus had reason to be apprehensive. It is not 
clear how soon his anxiety was rolieved. The words prefixed to Ep. 1329 in the 
Exomologesis show that by 22 Dec. this Brief had not boon delivered ; and Epp. 
1330. 47-9, I33I. 40-7, convey the same irapression. On 27 Dec. Dorp at 
Louvain knew of the invitation to Rome and araple proraises accorapanying it 
(see hia letter to Lethraatius in Th. J. AlraeIoveen's Amoen. theol.-jthilologicae, 
1694, P- 68), the nature of which is revealed by Ep. 1345. 17-18; but the Brief was 
sent to Brabant before it reached Erasmus at Basle (Ep. 15 18). That he mentions 
it in Ep. 1341 but not in Ep. 1337 implies that he did not see it till between 8 and 
28 Jan. In spite of the conditions that would evidently attach themselves to such 
an invitation, if accepted, Erasmus welcomed it with joy (see Epp. 1341, 1345 ; 
and cf. Ep. 1351. 11-13, 44-6) ; eagerly accepting the statement that Adrian had 
dictated the greater part of it himself. The strength of his feeling ia shown in the 
letter from Aleander quoted above. Opinion at Rome is indicated in a letter from 
Hannibal, the English Arabassador, to Wolsey 13 Dec. 1522 (Brewer iii. 2714) : 
' His Holineas has sent for Erasmus under a fair colour by his Brief ; and if he come 
not, I think the Pope will not be content '. For Erasmus' relations with Adrian 
see C. Hofler's Papst Adrian VI, 1880, pp. 328-52. 
The year-date needa no confirmation.] 

1324] FROM ADRIAN VI 145 


DiLECTE fili, salutem et Apostolicam benedictionem. Litteras 
tuas, tam eas quas manu tua ad nos exarasti, quam eas quibus in 
fronte commentariorum Arnobii excusis labores tuos nobis nun- 
cupas, semel atque iterum legimus perlibenter : tum quia abs te 
veniebant, quem ob egregiam eruditionem semper plurimi fecimus, 5 
tum quia singularem quandam in nos religionemque nostram prae 
se ferebant pietatem. Nam de Arnobio, tametsi eum per grauis- 
simas occupationes nondum nobis legere licuit, ex his tamen quae 
hactenus quasi raptim de illo libauimus, tum ex veneranda eius 
vetustate reique de qua agit argumento, et tua denique commen- 10 
datione, persuasum habemus non posse eum non esse optimum 
authorem. Quod vero scribis, vereri te ne aliquorum odiis ac 
susurrationibus Lutheranae factionis nomine sis nobis suspectus, 
bono in hoc te animo esse volumus. Licet enim, vt verum fateamur, 
nomen in hac re tuum ab vno forte aut altero non multum tui 15 
studioso nonnihil apud nos delatum sit, ex natura tamen nostra et 
instituto, ad hec ex officio pastorali quod gerimus, non faciles 
praebere aures solemus ad ea que de doctis et sanctimonia claris 
viris sinistre nobis referuntur : quos quanto scimus excellentiore 
doctrina praeditos, tanto videmus esse inuidiae morsibus magis 20 

Pro ea tamen qua te prosequimur charitate proque famae ac 
verae gloriae tuae desyderio te hortamur vt contra nouas hereses 
istas stilum tuum, qui diuina benignitate tibi contigit feHcissimus, 
exerceas ; qum multis de causis tu prouinciam hanc tibi potissimum 25 
a Deo reseruatam credere merito debeas. Inest enim tibi magna 
ingenii vis, varia eruditio, scribendi promptitudo, quanta nostra 
memoria paucissimis ahis, ne dicamus nulhs ; preter hec quoque 
apud eas nationes vnde malum hoc ortum est, summa et authoritas 

TiT. DILECTO . . . KOTERODAMO 0111. p. 3. excusis add. P. 6. et 

religionem 0. pietatem prae se ferebant j3. 7. tametsi a : etsi 0. 

8. legere a : perlegere /3. his o : iis fi. 9. hactenus a : hucusque H. 

quasi arfrf. 0. illo a : eo /S. 12. aliquorum n : aliorum /3. et insu- 

surrationibus /3. 14. esse animo iS. 15. aut a: vel 0. tui non 

multum )3. 1 7. ad hec . . . gerinius o : adde etiam ex eo quod gerimua 

officio /3. 18. sanctimonia claria a : virtute praeditis ;3. 22. ac a : et ^. 

23. hortamur o : hortari non oraittimus 3. istas haereses /?. 24. tuum a : 

istum 0. diuina . . . felicissimus a : tibi Dei benignitate felicissimus 

contigit /3. 25. tu add. 0. 26. credere a : reputare /3. 28. : dicam o. 

quoque a : vero /9. 29. eas add. B. hoo malum /3. et oy/i. /3. 

Principal variants between a and the Vatican MS. Lat. 3Q17. 

8. ex his tamen ... 12. authorem n : speramus tamen non optimum non esse 
autorem quera et vetustas veneranda et rei qua de agit arguracntum et Erasmus 
denique commendat MS. 

14. volumus . . .17. instituto a : iubemus : simul quia nomen in hac re tuum 
parcius fortasse quam suspicaris apud nos dclatum est, siraul quia noa et ex 
natura nostra et institutis MS. 

22. Pro ea . . . 26. debeas o : TUud nequaquam possumus diffiteri, non modo nos 
sed et alios omnes diu raultumque esse miratoa, quod nondum contra nouas istas 
haereses felicem stilum tuum exercueris ; quum multis dc causis iudicio omnium 
tibi fere vni prouincia haec quasi coelitus reseruata videatur MS. 

12, scribis] Ep. 1310. 24-32. 15. abvno . aut altero] Cf. Ep. 1330. 40-54- 
452-5 L 


30 et gracia : quibus sane dotibus ad Christi honorem et Ecclesiae 
sanctae fideiquo defensionem vti debes, qui eas tibi sua liberalitate 
munificentissima largitus est. Quod ea de causa potissimum a te 
fieri cupimus, vt et his qui te super re Lutherana suspectum reddere 
conantur, hoc demum pacto imponas silencium ; et labores tuos, 

35 quos iuuandis policioribus litteris ac expohendis locupletandisque 
Scripturis sacris diu impendisti, hac tam sanctissima opera, qua 
nuUa Deo gracior, nulla veris CathoUcis optatior, nuUa te et ingenio, 
eruditione eloquentiaque tuis dignior esse potest, exornes. 

Caue proinde expectes aptiorem tibi vnquam dari occasionem, 

40 qua vel maius Deo obsequium vel vberius tuae nationi, immo 
vniuersae reipubUcae Christianae, beneficium possis impendere ; 
quam si non minus stohdas rusticasque quam impias istas hereses, 
a Martino Luthero non quidem inuentas sed a priscis heresiarchis, 
quos cathoHca Ecclesia ac sancti Patres diuino proculdubio afflati 
Spiritu sepius condemnarunt, acceptas et tanquam ab inferis denuo 
erutas — quae, proh dolor, tot animas fratrum tuorura subuertunt 
quotidie, et cuncta perturbationibus nephariis replent — , Hieronimi 
tui, Augustini ceterorumque Patrum sanctorum exempla et zelum 
laudabilero imitatus, racionibus fortissimis ac sanctarum Scri- 
pturarum authoritatibus confuderis, abstuleris, exploseris. Et qui- 
dem, Erasme, miro studio magnoque successu antehac multa 
scripsisti, quae quanquam eruditis omnibus magnam attulerint 
vtilitatem. coUata tamen cum opere ad quod te inuitamus, quodque 

30. Christi honorem a : eius honoris /3. 31. sanctae ow». )3. sua . . . 32, lar- 
gitus a : sola sua benignitate elargitus /3. 32. potissimum de causa ^. 

33. his /3 : hic a. 34. silentium imponas /3. 35. iuuandis a : locuple- 

tandis (S. ac a : et 13, locupletandisque Scripturis om. li. 38 tuis a : 
tua ^ 39. proinde a : enim ^. aptiorem . . . dari a : tibi tota vita 

tua datum iri 3. 40. nationi tuae ^. 41. impendere possis /8. 42. im- 

pias a : malignas /3. 44. sanctissimi /3. Spiritu proculdubio afflati fi. 

45. et tanquam a : quasi /3. 46. proh dolor om,. /3. quotidie 

subuertunt )3. 47. cimcta . . . nephariis a : vniuersa confimdunt, turba- 

tionibusque /3. 48. tui add. /3. ceterorumque . . . 49. Scripturarum a : 

et alioram sanctorum Patram zelum exemplaque imitatus, lucidissimis rationibus 
et sanctae Scripturae /3. 50. abstuleris a : sustuleris B. Et a : Multa /3. 

51. miro a : magno /3. multa om. H. 52. quanquam ... 54. piorum a : 

licet per se magnam doctis omnibus vtilitatem attulerint, tamen prae hoc opere ad 
quod te hortamur, et quod /8 (per se magnam : permagnam H). 



30. sane. . . 31. debesa: dotibus,sinonadeiushonoremetdefensionemvtaris i¥5. 

32. Quod ea . . . 34. silencium a : , vide ne praeter ingratitudinem in assertorem 
tuum et istam suspicionem confirmes quam tantopere deprecaris MS. 

36. hac tam . . . 50. exploseris. Et a : amittas. Amittes enim dubio procul in- 
genii tui fractus, si rasticae hae haereses locum habeant. Nam quo alio nomine appel- 
lemus isthaec monstra quae Lutherani post tot saecula ab inferis eraunt, quam 
rasticoram Valdensium damnata deliramenta? tanto illis pemiciosiora quantum haec 
calamistrate cuiusdam orationis fucis oblita et virosa maledicendi rabigine referta 
simplices et naturae vitio ad maledicta libenter audienda faciles animos citius 
fallunt, et ad disseminanda odia et in Dei populo seditiones quas videmus con- 
citandas exasperant. Quae si impunita remaneant, non bonae modo literae, quas 
tantum omasti, sed et caeterae scientiae omnes, vel omnino intereant vel raagnum 
detrimentum accipiant necesse est : siquidem et doctores sacros et sacrosancta 
concilia et ius vtnmque et philosophiam omnem profligatissimi id genus homines 
despiciunt et pessumdant. Multa tu MS. 

32. quae quanquam . . . 59. Erasme, tu qui a : sed prae iis quae restant quaeque 
abs te hominum consensus expectat, vel omnino leuia vel certe eo minus necessaria 
quod illa ad paucorum, id est doctorum, vsum edidisti. Haec alia ad communem 

13241 FROM ADRIAN VI 147 

omnium piorum hominum abs te flagitat consensus, minus neces- 
saria videantur : qum illa doctis tantum prosint, hoc vero in 55 
communem omnium Christianorum pacem et tranquillitatem — qui 
fere vnicus in hoc seculo est Euangelicae doctrinae finis — Deo 
aspirante sit redundaturum. 

Quod qum ita sit, dilecte fili Erasme, tu qui a puero ad hoc 
aetatis quasi per omnes gradus conscendisti, et artes, quascunque 60 
tractasti, semper aliquid meditando ac scribendo in melius toto 
conamine prouexisti, ad hanc rem isti scientiae, isti profesisioni, 
isti aetati debitam diutius subsistere noli ; qum eadem ad scriben- 
dum vigeat in te acrimonia, iudicium sit longe firmius, doctrina 
eciam accesserit multo locupletior. Neque prouinciam hanc raciona- 65 
biliter queas declinare, quod forte ex modestia altius in te radicata 
huic rei imparem te esse dicas. Nam praeterquam quod contrarium 
est, vt omnes norunt et rei habet veritas, aderit tibi hac in re 
laboranti Deus, cui in hoc seruies : aderit et iustissima fidei causa, 
quae aduersus hereticorum astucias et impetus victrix semper fuit, 70 
et nunc proculdubio erit, quamuis Deus aequissimo iudicio propter 
ingentia hominum scelera, praecipue ecclesiasticorum, Ecclesiae 
suae nauiculam in his fluctibus procellosis nonnihil laborare per- 
mittat. An putamus eundem Deum nostrum sponsam suam 
Ecclesiam, quam precioso sanguine suo sibi acquisiuit, et cum qua 75 
vsque ad consummationem seculi se futurum pollicitus est, nunc 
deserturum, et non pocius confusurum eos qui suos intellectus 
superbos ac peruersos contra Dei scientiam et contra catholicam 
veritatem extoUere non verentur ? quibus ' iudicium ', vt ait Petrus 
Apostolus, 'iam olim non tardat et perditio illorum non dormitat '. 80 

54. flagitat consensus a : consensus expectat P. 55. videantur om. /?. 

56. communem add. /3. 57. vnicus a : vnus 3, 59. dilecte a : non 

debes P. tu add. /3 60. conscendisti et a : eas p. 61. ac a : 

et P. in melius . . . 62. prouexisti a : iuuisti /3. isti scientiae om. P. 

63. noli 07». B. eadem . . , 64. acrimonia a : idem in te ad scribendum vigeat 

tenor 0. longe sit P. 65. eciam . . . Neque a : vero, vt par est, etiam 

locupletJor accesserit quam prius : neque vero P. 66. declinare queas /3. 

forte add. /3, altius in te radicata a : tua te P. 67. te esse om. P. 

68. est vt a : et p. et rei habet veritas add. P. hac in a : in hac /3. 

re om. N. 70. astucias . . . semper a : impetus et insidias ad extremum 

semper victrix 0. 71. nuno . . . aequissimo a : proculdubio etiam nunc erit, 

licet Deua iustissimo /3. 72. ingentia a : grauissima /3. praecipue n : 

maxime P. 73. his /3 : iis a. procellosis om. /3. P ; per- 

mittit a. 74. nostrum om. P. 75. Ecclesiam add. P. sibi 

add. 0. 77. suoa ... 78. peruersoa a : superbos intellectus suos P. 79. vt . . . 
80. Apostolus om. P. 

omnium Christianorum paccm et tranquillitatem, qui fere vnus in hoc saeculo est 
Euangelicae doctrinae finis, raodis omnibus spectant. An quid de te sensuros et 
dicturos homines putas, quum te norint MS. 

65. Neque prouinciam . . . 67. esse dicas a : Neque est quod te huic rei imparcm 
aut Luthero inferiorem dicas : (et hoc enim ex ore tuo prodiisse, quamuis iudicio 
nostro falsum et ab iniquissimis honiinibus rem suam tuo tUulo honestantibus 
cxcogitatum, tjrpis tamen expressum circumfertur) MS. 

68. ftderit ... 113. purgato a : diceres : etiam iustissimae fidei causae alias contra 
omnes impetua et insidias tandem victrici, non parum aduersari videreris : Quibua 
enim vnquam maledictis possea atrocius Christianam religionem impugnare, aut 
quo maiore ellogio falsaa et per se ruentea haereticorum rationes extollere quam si 

75. acquisiuit] Cf. Acts 20. 28. 77. intellectus] Cf. 2 Cor. 10. 6. 

76. poUicitus est] Matt. 28. 20. 79. Petrua] 2. 2. 3 : Erasmus' version. 

L 2 


Et propheta in Psalmo, ' Vidi irapium superexaltatum super cedros 
Libani, et transiui, et ecce, non erat : quesiui illum, et non est 
inuentus locus eius '. 

Quod nullatenus dubitamus eciani Luthero et suis compHcibus, 

85 nisi resipuerint, cito euenturum. Qui vt ipsi sunt carnales et 
dominationem contemnentes, ita omncs sui similes reddere satagunt. 
An igitur contra istorum insaniam stilum tuum acuere recusabis, 
quos Deus iam a facie sua proiecisse et in reprobum sensum mani- 
festo tradidisse perspicuum est, vt dicerent, docerent ac facerent 

90 que non conueniunt ? Per hos vniuersa Christi Ecclesia perturbatur, 
animae innumerabiles eternae damnationis reatu cum ip.sis inuol- 
uuntur. Itaque exurge in adiutorium causae Dei, et preclaris 
ingenii tui dotibus in gloriam eius, sicut in hanc vsque diem fecisti, 
vtere, Cogita te in hoc positum, vt per tuam industriam cum Dei 

95 auxiho magna eorum qui a Luthero subuersi sunt, pars in viam 
rectam redeat ; qui nondum ceciderunt, stabiles permaneant ; 
qui vacillantes ac lapsui propinqui sunt, a casu preseruentur. 

Que res quam grata Deo, quam veris cathoHcis iucunda futura 
sit, tu ipse facile animaduertere potes. Eciam debes meminisse 
100 dicti illius beati lacobi ApostoH, quo asseuerat eum qui fratrem 
suum a veritate errantem conuerterit et peccatorem ab errore viae 
suae reuocauerit, seruare iUum a morte et cooperire sibi multitu- 
dinem peccatorum. Nobis certe dici non potest quam acceptam 
sis rem facturus, si tua opera contingat vt qui pessima hac heresi 
105 infecti sunt, sponte pocius sua resipiscant quam censoria sacrorum 
canonum legumque imperiaHum virga feriri expectent. Quod quam 

81. Et . . . Vidi a : Vidi, inquit propheta, /S. 82. illiim om. li 84. nul- 

latenus dubitamus o : proculdubio H. complicibus om. li. 85. eue- 

niet P. 86. dominationis H. satagunt a : student /S. 87. acuere 

recusabis u : conuertere dubitabis /3, 88. manifeste ^. 89. perspi- 

cuum est a -. conspicitur /3. dicerent add. P. ac facerent a : atque 

agerent 0. 90. Per hos o : quibus B. 91. innumerabiles animae /3. 

ipsis o : eis 13. 92. Itaque o : Exurge ^. 93. ingenii . . . diem a : 

dotibus ingenii, quas ab eo accepisti, in eius honorem, sicut hucusque H 
94. te . . . 95. Luthero a : in te positum esse, cum Dei adiutorio, vt magna eorum 
qui per Lutherum p. rectam viam /3. 97. qui a : Qui vero /3. 

casu a : labendo penitus 0. 98. quam veris a : et veris /3. 99. ipse 

add. 0. animaduert«re n : aestimaie P. Qui etiam meminisse 

debes /3. 100. beati add. 8. asseuerat a : asserit jP. 102. cooperire 

sidi a : operire 13. 104. sis rem facturus a : rem facies /3. contingat a : 

fiet /3. hac a : ista j3. 106. feriri n : percuti /3. 

te Lutheranis eruditione aut stilo cedere fatereris, quos multis persuasum est vel 
solum promulgato abs te in eos scribendi rumore, puncto temporis profiigatum iri, 
At ilii nunc superbi elatis cristis partim te sibi ducem iactitant, tuo consilio omnia 
geri, atque adeo quidquid habent ex tuis fontibus deriuasse, partim nequaquam 
taciturum te ad haec in quibus magnus Ecclesiae cardo vertitur, nisi eorum 
scripta probares, quum vel minimas quasque sermonis labeculas longo saltem 
aeui et Ecclesiae vsu tolerabiles in sacris libris pati non possis. Sed omnibus his 
malis minimo negocio obuiam ibis, et ex diuturno tuo silentio conceptam in pec 
toribus hominum nubem statim depelles, si contra istos turbatores Christianae 
caritatis, nihiloque minus tui nominis infamatores, omnes ingenii calamique tui 
neruos et quamprimum et serio intcndes : Quod si feceris, non dubitamus quin 
mellifiua tua eloquentia et bonis viuisque rationibus, quas adduces, plurimum 
etiam autoritate tua promoti Lutherani, ad redemptoris sui gregem quem malo 

81. propheta] See Ep. 1381. i4Sn. 88. reprobumsensum] Cf. Rom. i. 28. 

Psalmo] 36. 35,6. 100. lacobi] 5. 19,20. 

1324] FROM ADRIAN VI 149 

a nostra natura alienum sit, tu ipse, vti credimus, ex eo tempore 
quo simul in dulci sanctarum literarum ocio inque priuata adhuc 
vita Louanii degebamus, optime nosti. 

Quod si rem hanc, quam, salutis creditarum nobis ouium Christia- 110 
naeque tranquiUitatis desyderio, tantopere abs te poscimus, voles 
pleniore adhuc obsequio augere, fac hieme transacta et aere Romano, 
qui aUquot iam mensibus peste laborat, piirgato, ad nos quam- 
primum venias, sed incolumis ac letus. Erit tuus aduentus et 
nobis et amicis quos hic habes gratissimus. luuabit item te non 115 
parum ad hoc opus, quod tam praestare debes quam potes, magna 
quae penes nos est librorum copia et frequens cum viris piis et 
eruditis hisce de rebus commentatio. Nos vicissim operam dabimus, 
idque breui, fauente Christo, vt te huius itineris aut tam sancti 
laboris non peniteat : quemadmodum dilectus filius noster, dominus 120 
loannes Faber, vir zelosus et egTegie doctus tuique amantissimus 
et magnus laudum tuarum vbique praeco, viua tibi voce seu 

107, sit alienum /3. ipse, vti credimus, add. 8. 108. dulci sanctarum a : 

iucundo /3. inque a : et )3. 109. degimus /8. iio. Christianaeque 

tranquillitatis add. H. 1 1 1 . tantopere a : tanto studio /3. voles 

(im, li. 112. augere cupis, fac transacta hyeme /3. 114. ac a: sed /3 

Erit ... 115. gratissimus om. 0, necnou Cod. Vaticano. item a : enim /3. 

non parum te /3. 11 7. quae penes nos est a : quos hic habemus 8. cum . . . 

118. rebus a: nobiscum et cum pluribus aUis piis et doctis viris de hac re IS. 
Nos a : Nos vero )3. operam ... 119. huius a : dabimus operam, et breui cum 
Dei auxilio, vt ne te istius /3. 120. non om. /3. quemadmodum a : 

prout 8. noster, dominus a : magister 0. 121. zelosus et add. 8. 

122. magnus add. 0. tibi viua /3. seu a : vel /3. 

epiritu seducti non modo turpiter deseruerunt, sed et omni astu dissipatum in 
praeceps agere conantur, facile redeant Id quam nobis esset iucundum et gratum, 
potius quam censoria legum virga in eos animaduertatur, tu ipse facile perspicerc 
potes, qui quum memineris nos dum in iucundissimo literarum ocio et priuata 
adhuc vita degeremus, fuisse ad mansuetudinem quam ad austeritatem proniores, 
existimare debes hanc animi nostri clementiam tum aetate tum pastorali officio 
non remissam modo aut immutatam, sed potius auctam. Igitur magno salutie 
creditarum nobis ouium desiderio te, dilecte fili, hortamur et in Domino obsecramus 
vt munus hoc Deo hominibusque acceptum et te Christiano homine et theologo 
dignum ac nobis imprimis gratum tandem suscipias. In quo licet multa praeclara 
ingenia non infeliciter hactenus elaborarint, iudicant tamen omnes te colophonem, 
vt aiunt, operi inditurum, si semel manum appouas. Quod si rem nobis desidera- 
tissimam pleniore adhuc obsequio augere cupis, fac 3IS. 

120. quemadmodum . . . 127. Hezius a : Dignus est enim ex Diuino oraculo mer- 
cenarius mercede sua. Datum Romae 3IS. 

109. Louanii] Cf. Ep. 1304. 8n. ' munus honorarium ', both of which 

1 13. pestejTheplagueragedinRome he declined : apparently in the miseing 

Sept.-Dec. 1522. At the date of this portion of Ep. 1352. 

letter the CoUege of Cardinals had fled, 121. Faber] See Epp. 386, 1260. gon. 

only one of them having the courage The date of his return from Romo (cf. 

(cf. Ep. 1105. 2in) to remain with Ep. 1335. 36) is uncertain. I. Staub 

Adrian ; who insisted upon staying, in a life of him, 191 1, pp. 177-8, shows 

though he was himself attacked by a that there is no rcason to suppose that 

fever 13-22 Sept. See Pastor ix. 100-6. he was in Constance before the lato 

1 14-15. Erit . . . gratissimus] Found autumn, and suggests that he had left 

only in the Gouda MS. shortly before thc date of this letter. 

1 20. non peniteat] In Cat. Luc. Or he may have been the bearer of it : 

(i, p. 43. 7-12) Erasmus states that for Hezius, who only arrived in Romo 

Adrian offered him, no doubt verbally with Adrian at the end of August, wa? 

through Faber, " sacerdotium satis intimate with Faber ' aliquot mcnsos ' 

honorificum ' (cf. Ep. 1345. 17-18) iind (Ep. 1339. 32). 


scriptis explicabit latius. Cui eandem quam nobis habiturus esses 
fidem adhibebis, 
125 Datum Romae aput sanctum Petrum sub anulo piscatoris, anno 
Domini 1522. die prima decembris : pontificatus nostri anno primo. 

T. Hezius. 

1325i34o To DuKE George of Saxony. 
Dresden MS., Loc. 10300, f. 3. Basle. 

Horawitz i. 3. 5 Decembcr 1522. 

[An original letter in the volume from which Ep. 1283 comes : written by 
a secretary {a^), corrected, signed and addressed by Erasmus (a'). Also, like 
Ep. 1283, first printed by Saxius, p. 24. The year-date needa no confirmation.] 

S., illustrissime Princeps. Quoniam tua celsitudo non respondet 
litteris meis, suspicor eas non esse redditas. Nam quo minus 
Huspicari queam his veluti liberius scriptis offensum esse tuum 
animum, singularis quedam tua nulli non predicata facit humanitas, 
5 praesertim quum huc ipse prouocaris. Auget suspitionem hanc 
meam Henricus Epphendorpius, qui veretur no famulus per quem 
miserat sit interceptus, aut aUud quippiam sinistri fati acciderit : 
id quod ego sane illius causa nollem. Est enim mea sententia 
iuuenis omnibus omnium fortunarum fauoribus adprime dignus, 
lu tui nominis predicator indefatigabilis. Supeiioris itaque epistolae 
exemplum denuo raitto, si forte intercidit. 

Nihil interim addam nisi me toto pectore tuae illustrissimae 
celsitudini deditum esse, quam nobis diu felicem ac florentem 
conseruet Opt. Max. lesus Christus. 
15 Basileae Non. Decemb. Anno. 1522. 

Erasmus Rot. serenitati tuae addictiss. 
manu mea subscripsi. 

Illustriss. Principi ac domino D. Georgio, Saxoniae Duci etc. 

1326. To Henry Stromer. 

Opus Epistblarum p. 759. Basle. 

N. p. 724 : Lond. xx. 34 : LB. 640. 5 December 1522. 

[Evidently contemporary with Ep. 1325.] 

VlR eximie, quoniam TroAXttS </>tAi'as r] airpoa-rjyopLa SuXvarev, 

hisce literis certe salutem dicere volui meo Stromero, testatumque 
facere tui memoriam apud me nondum intercidisse, nec vnquam 
intermorituram. De P. Mosellano quid actum sit scire cupio ; 

1324. 123. latius explicabit H. Cui . . . 124. adhibebis add. /3. 

127. T. Hezius om. H. 1325. 11. intercidit a^ : incidit a}. 

1324. 127. Hezius] See Ep. 1339. whom see Ep. 1122 introd. 

1.325. 2. litteris] Ep. 1313. 1326. i. TroAXa?] Inc. ap. Arist. Eth. 

8. ilhus] sc. Epphendorpii : for Nic. 8. 5. i ; cf. Adag. 1026. 

i32b] TO HP:NRY STROMER 151 

scripserat enim ad me prolixe de suo ad nos aduentu, atque interim 5 
ne rumusculus quidem adfertur de homine. Scripserat item illu- 
strissimum Ducem Georgium destinasse mihi munus regale, nam hoc 
vsus est verbo. Ego sane ab eo Principe vt non promereor, ita non 
expecto munus, quanquam nec alias admodum auidus munerum 
captator : sin est aliquid, nolim optimi Principis benignitatem et 10 
ipsi perire et mihi. Bene vale. Basil. non. Decemb. Anno 1522. 

1327. To Ulrich Zwingli. 

Zurich MS., E. ii. 339. 88. Basle. 

Hess ii. 565. 9 December 1522. 

[An autograph, jhastily written, in the Staatsarchiv at Zurich ; like Epp. 404, 
131 5, first printed by Hottinger (vi. 629) and then by Hess. The address is 
by a secretary. The evident relation between the opening of this letter and the 
close of Ep. 131 5 shows that except for Zwingli's intermediate letter, which is not 
extant, there had been no correspondence between him and Erasmus in the 
interval. The year-date is further confirmed by the connexion with Ep, 1331 ; 
see 1. 6n. 

Erasmus' attitude towards the Reformers as expressed in this letter may be 
compared with Glareanus' estimate of his position, in a letter to Zwingli from 
Basle, 20 Jan. 1523 (Zw. E^. 270): ' Erasmo rem <the Disputation at Zurich : 
Kohler) proposueram anteaquam tua altera afferretur epistola. Ille rem vnius 
oppidi esse ; gaudere si bene cederet res Christi, ne in neruum iret, quod multi 
tentarent temere ; de te bene omnia sperare. Et quaedam communia dixit. Vereor 
te delatum apud istum. Coniicio de quodam. Sed certi nihil habeo. Si tu mihi 
auscultabis, pauca aut, si placuerit, nihil ad iUum scribito. Ita simt mores illius. 
Hoc vnum crede, nunquam illum cum pontificibus rem Christi proditurum. Sunt 
in Luthero quaedam quae ille abesse vellet, quaedam etiam vt ab homine scripta 
non placentia. Nec mirum cum mediocris ingenii viri in Luthero quaedam 
desyderent. Ego quid de Pontifice Romano et Caesare aliisque hostibus Lutheri 
sentiat, probe scio : verum quo consilio nil temere audeat, quaerere distuli. Nec 
scire fas est omnia '.] 

S. Humanitatis illud est tuae, mi Zuingli, boni consulere 
studium in te meum. Sed ego multos frustra admoneo. Facile 
ferrem temeritatem aUenam, nisi hec res grauaret et bonas litteras 
et bonos viros et rem Euangelicam : cui, dum stulte fauent, 
officiunt, adeo vt si quis cupiat extinctam doctrinam Christi, non 5 
possit meliorem praestare operam. Exiit et ahud nugamentum 

1326. II, Anno add. N. 

1326. 5. aduentu] Cf. Ep. 1305. 2n. graph Ms. in CR. 88. 429-41. Einsler 
7. munus] There is no mention of cstablishes conclusively {Zwingliana, i. 

this in Ep. 1305. 1 13-15) that it is to be ascribed to 

9. munerum captator] Cf. i, pp. 42. Zwingli ; and Egli shows in CR. that 

24 — 45. 7. it was probably composed on reccipt 

1327. 6. nugamentura] Mentioned of Mich. Hummelberg's letter of 2 Nov. 
withsimilardisapprovalin Ep. 1331. 53- 1522 from Ravensburg (Zw. E'. 246). 
4, and evidently with some idea as A copy was sent by Hummelberg to 
to its authorship. Egli is clearly right Pirckheimer c. 12 Dec. (VE. 328). 

in identifying it (Zw. E^. 25611) with Enasmus' annoj^anco with the publi- 

Zwingli'3 anonymous Suggestio ddihc- <;ation may have proceeded in part 

randi super proposilione Hadriani, pon- f rom the insinuation at the beginning 

tificis Rorrhani, Nerobenjae factu ad that Faber'3 Consilium (Ep. 11 49 

principes Gernmniae, a quodam in- introd. : ascribed in the Svggestio to 

genue tum in comtrhune reip. Christi- ' doctus quidam ') had proved a failure ; 

aime, tum priuatim Qermaniae faueiite partly also from the repetition of a 

scripla <Zurich, C. Froachauer, c. Nov. rumour reported bj' Hummelbcrg, which 

IS22> : reprinted froJi Z,vringU'3 auts- is, however, combated. ' Pontifex 


nugaoissimum de Pontifice. Qui scripsit, si addidisset nomen suum, 
fortiter insanisset. Nunc periculosas nec minus insulsas nugas 
absque titulo prodidit. Si tales sunt omnes Lutherani, mihi 

10 yalebunt, quotquot sunt. Nihil vnquam vidi dementius his 
ineptiis. Nisi me Bruma hie alligaret, quouis demigrarem potius 
quam huiusmodi naenias audire cogerer. Bene vale, mi Zuingli, 
et rem Euangelicam prudenter ac fortiter gere. 
Basilee postrid. Concept. An. 1522. 

'5 Erasmus tuus. 

D. Vdalricho Zuinglio, parocho Turegensi. 

1328, From William Budaeus. 
Budaei Epistolae Latinae, 1531, i. 126 (a). Paris. 

Budaei Opera, 1557, i. 378 {f-i). 14 December <I522>. 

[Evideutly of thc same period as Ep. 1319. Tlie ycar-date can also be assigned 
without question from Budaeus' appointments. I am again greatly indebted to 
M. Delaruelle'8 excellent uotes in BE*. 139. If this ietter is, as he suggests, an 
answer to Erasmus' mentioned in Ep. 1319. 2, that must have been about as 
slow in transit as Botzheim's mentioned in Ep. 1331. i. For delay in transit 
between Basle and Paris cf. also Ei). 1370 init. 

In a collected edition of Budaeus' works, Basle, Froben, 1557, the text of this 
letter was corrected in a few places, though obviously without authority ; and has 
also suffered some depravation.] 


Gratvlationem tuam libentiore animo quam hilariore vt 
agnoscam, tua beneuolentia effecit. Nam quod omatum me simul 
esse honestissimo munere scribis, et graui morbo cito exiluisse, 
falsus id tibi scilicet, vt assolet, quispiam rumor attulit : quasi vero 

5 morbus annis duodeuiginti inolitus, vt ita dicam, atque fibratus, in 
homine studioso, nedum in hoc aetatis, sanari tandem possit. 
Auctum ego vero me honorifico munere et sane opimo non diffiteor, 
munificentia regia ; eoque munere quod mihi amici mei, quod viri 
boni, quod literarum fautores exoptabant augurioque quodam 

10 iamdiu destinabant : vt sedere iam literae in primis subselliis audi- 
rique ex suggestu possent et domi et peregre, quasique e superiore 
loco dignitati suae patrocinari. Id est enim in vrbe et in curiis 
summis censere, atque inter aulica consilia specimen sui edere, 
simul Principis tanti latus pro potestate cingere. Late enim functio 

15 liuius muneris patet : in me etiam eo vberius, quo facilius iam 
antea mihi aditus aulae etiam abstrusioris patebant, cum adire 
visum erat. 

Verum ne ivSeLKwaOai iv rwSe toj a^tw/xart possim, veoyvov efficit 

1328. TIT. GVLIELMVS BVDAEVS ERASMO ROT. s. /3. 2. aguoscam P : coguoscam a. 

Rhomanus Erasmum haereticum de- Requests, in succession to Jo. Caluau 

clarasse fertur '. (1. 8in). He was received in Parliament 

1327. II. demigrarem] Cf. Ep. 1319 21 Aug. 1^22 : see Actes de FranQois r'', 
introd. vii, p. 490 ; ix, p. 146. A fuller account 

13. prudenter ac fortiter] Egli com- of the duties of the office is given in 

pares with Ep. 1314. 14-15. Ep. 1370. 57-103. 

1328. 3. munere] Budaeus had been 5. armis duodeuiginti] Cf. Ep. 1073. 
appointed one of the eight Masters of 6n. 


Tt v6(Tt]iJ.a, Tov iraXaLov St/ttou €«eiVou diroyovov tov eTriTpiTTTov. Hoc 
aniio pituita acrior ac bile raixta defluere ad intestina coepit ; 20 
illicque torminosum morbum ita ciere cum vomitu vehementi, 
vt iam mihi vitam longiusculam spondere nemo ausit, aut certe 
persuadere possit nunc. Et hic tu gratularis mihi decessionem 
morbi pro huiuscemodi accessione. Quum literas tuas accepi, 
in media cram carnificina, clamator ipse quidem vocalis, vt si 25 
quisquam alius non delicatus. Postridie eas resignaui et legi cum 
summa voluptate, vt quidem in re calamitosa. Id postridie dies 
est hodiernus. Proinde nihil nunc magis opto quam vt mihi per 
bonam Regis veniam liceat vrbanam posthac vitam agere, id est 
me mihi restituere, saltem bona ex parte : nam a[x4>if^io^ hic 3° 
magistratus est meus, cuius functio quadrantem anni tantum 
binos collegas in aula necessario retinet. Quam conditionem aetati 
iam vergenti et affectae summi loco beneficii alteriusque muneris 
ambio vel verius postulo. Sed non satis causas commeatus aulae 
probo ; quando facies nostra vana habitudine fallacique praedita, nec 35 
postulatis meis nec causificationibus astipulatur, id quod mihi 
fidem semper queribundo et excusanti derogauit. 

Quod scribis de diplomate regio gratias te egisse, id quo pertineat 
nondum comperi. Nam post diploma etiam alterum ad t« missum 
quid factum sit nescio. Nuper ita res tulit vt aulicus in vrbe 40 
essem, Rege iam diu hic existente : quae res commode mihi cessit. 
Spero enim hanc operam mihi in functionem cessuram, non secus 
quam si peregre comitatus ageret. Rex tui nominis fautor est, 
vt qui opera quaedam tua in idioma nostrum vertenda curauerit et 
lectitet : vt nuper mihi ipse dixit. Caeterum quod Corradus tibi 45 
de Lexico Graeco, nec agnosco ipse nec inficior. Ahquando id in 
mentem mihi venerat ; secl scribendi labor me deterruit. Nam vt 
institueram, res erat immensi laboris, nec tamen commentationis 
tam mihi iam intractabilis quam valde argumentosae, duntaxat 
post adnotandi laborem iamdiu exanclatum. Plurima enim ita 50 
orsa habeo, vt detexendis iis non magnopere fortasse assudandum 
mihi esset : sed sparsa, incondita et dissipata, et quae me defuncto 
parum adiumenti successoribus meis allatura sint. 

Ne vero mihi ocium ad id sumere possem, aulicis muneribus 
accessit praefectura decurionum huius vrbis, tam mihi propemodum 55 
congruens quam literarum studio militia aut negociatio. Haec 
eadem iam mihi quatuor plus menses abstvdit studii, tranquillitatis, 
hilaritatis, vt mihi iam dispUceam intemperiis inusitatis actus et 
exercitus ; cum interim exhausta prope hac vrbe ciuium fuga 
23. nunc om. /3. 28. nuiic li : quum a 45- ^^ : lectitat a. 

22. longiusculam] Hc livcd till 1540. trod.), pruited for him in Paris by 

38. diplomatc] Sce Ep. 1319. ^n. P. Vidouaeus, and was perliaiJS now 

41. iam diu hic] Tlie Court was at contemplating a ncw issue. 

Paris 29 N0V.-23 Dec. 1522: sce thc 40. LexicoGraeco]SeeEp. 1233. i(-vOn. 

itincrary in Actes de Fraii^ois J" , viii, 55. pra.efcctura] The provostship of 

p. 438. tho merchants of Paris. a two-years 

44. vertenda] Perhaps by Louis Ber- office, upon which Budaeus entered 
quin : cf. Ep. 925. i^n. c. 16 Aug. 1522 : seo DclarucUe, who 

45. Corradus] Probably ilesch (Ep. shows that thc provost no longcr repre- 
1319. 1-2); who had published a Greek sented the morchants, but was ap- 
icxicon in July 1521 (cf. Ep. 1460 in- pointed by the King. 


60 pesti cedentium vehementer hie grassanti, ego inter paucos mei 
ordinis ita restiterim necessitate muneris, vt paucissimos dies 
tribus his mensibus per occasiones hinc abnoctarim in Samariano 
meo, quo familiam ablegaueram. Adde quod libellorum regiorum 
magisterium — is videhcet honor quo nuper donatus sum, antea 

65 praefectura donatus regiae bibliothecae, commodis non multo 
minoribus praedita : quae duo munera mutuo non colliduntur 
in me — Verum id magisterium alia studia poscit tam a pristinis 
abhorrentia quam rd re SiKaviKo. uifiia-TrjKi twv t^? iv6vfx.ias ipwvTOJV 
Kai Ttt Twv Ka6' rjfxas i^rjyrjTcJv (Tvyyi)dfjifi.aTa ttTrcot/coTa <^aiVcTai Trpos 

70 T7/V d/A0i T7jv KaWiXoyiav (nrov^r]v. 

Vterque vero magistratus absenti miJii delatus est a Principe : 

ne me homines evTVXM<i Se^noTLKov iudicent r; ayoi' rr-ovt^apxovvTa. 

Prior domo me accersitum tandem aulico comitatui implicauerat. 
At cum domum per occasionem rediissem, et familiam cupide 

75 inuisissem, Rex Lugduno codicillos magistratus ad me misit, 
honoris cum satis stipendiosi, tum in primis expetiti atque etiam 
ambiti a togatis aulicorum : cum interim nullum suflfragatorem 
illic adornatum habuerim aut oblatum. Cui honori accessit epistola 
eiusdem Principis ad me scripta, sane index ac declaratrix sohdae 

80 germanaeque munificentiae prolixaeque in me voluntatis. Octo 
collegarum vnus alioqui praesulatu praeditus, in aula demortuus 
erat necopinato et legatione reuersus. Porro quum ad gratias 
agendas Regi in aulam me contulissem (aula autem interim propius 
accesserat, magno meo itineris compendio), et simul vt in verba 

85 legitima, vt assolet, sacramento adigerer (nam ante stipendia 
moribus non procedunt magistratus ineuntibus), inde rursus m 
vrbem hanc mihi reuertenti, vt in curiae supremae consessum 
admitterer, eodem illic vtique sacramento prius adactus, ecce tibi, 
pridie nostri aduentus nuncius mihi afiEertur muneris municipalis 

yo ingentibus mihi studiis ciuium nihil minus expectanti delati, haud 
scio quam auspicato : ilhc enim in lUadem, quod aiunt, malorum 
angorumque incurri atque impegi. Eum autem honorem iniquo 

70. an(f)i TTjv om. P. 81, , ia aula. scripsi : in aula, o;3. 85. adigeret ^. 

antea j8. 91. auspicato P : conspicato a. 

60. pesti] For details of its ravages throughout June and until 23 July 

at Paris in August M. Delaruelle refers {Actes ^dii, p. 437) ; cf. Ep. 1370. 44n. 

to the diary of Nic. Versoris, 1519-30 ; 81. praesulatu praeditus] .John Cal- 

in Mem. Soc. Hist. Paris, xii (1885), uau, bp. of Senlis 1517 — f June 1522 ; 

pp. 117-18. Cf. also Ep. 1342. 1021. who had been a Master of Requests since 

cedentium] Cf. Ep. 1105. 2in. Jan. 1515 (Actes vii, p. 485). After 

62. Samariano] Cf. Epp. 435. 136^, discharging an embassy in Switzerland 

568. 12,13. I)ec. 1521 — Feb. 1522 (Actes ix, p. 77) 

64. magisterium] of Requests : see he died at Lyons, where the Court then 
1. 3n. was, on his way back from Rome 

65. bibliothecae] M. Delaruelle quotes (GC. x. 1439). 

Brantome (iSoc. i/2,s<. jFra?ice,iii. 94) that 83. propius accesserat] The Court 

Budaeus was ' le premier gardien et left Lyons (cf. 1. 75^) 23 July, was at 

rechercheur ' of Francis i's library. Roanne 24 July, at Blois 4-15 Aug., 

74. rediissem] Early in June (cf. Ep. and reached Paris 18 Aug. {Actes viii, 
1370. 32-6) ; he was still at Lyons on p. 437). Budaeus perhaps met it at 
3 June (BE*. 137,8). some stage s. of Blois. 

75. Lugduno] Except for a few brief 86. moribus] Cf. Cic. Caecin. 10. 27. 
outings the Court was at Lyons 89. muneris] See L ^^n. 


tempore et difficili ne recusarem, auctoritas et imperium Principis 
mihi cupienti obstitit, qui subinde in eandem vrbem aduenit. 

Quapropter de me in commune literarum negocium nihil est quod 95 
tu speres, nedum in lexici coagmentum. Etsi nihil est certe quod 
libentius, iucundius promptiusque susciperem, si mihi ocium 
suppeteret. Post hac fortasse videro quid praestare me aequum 
sit pro virili, siquando vberius prouidentia ex animi mei sententia 
mecum egerit ; et simul cum aetate hac nostra indulgente<r>, quae 100 
vereor ipsa ne olim insignis bellorum cladibus futura sit : id quod 
vtinam ominari me Deus nolit ! Vale. 

Parisiis postridie Iduum Decembrium. 

Deloinus me visens literas tuas legit ; qui eiusdem pene argu- 
menti epistolam habuisse a te dixit, cui breui rescripturus est. 105 
Vale rursus, vir de literis nouis exemplis meritissime. 

1329i338 To Adria]s' VI. 

Exomologesis, 1 524, i°. E^ v». Basle. 

HN : Lond. xxiii. 2 : LB. 641. 22 December 1522. 

[In the Exomologesis (see p. 121) the editor prefixed to this letter the words ' Haec 
epistola missa est priore diplomate misso quidem sed nondum reddito ' ; the 
' prius diploma ' being evidently Ep. 1324. By a misunderstanding the editors of 
H appended the wor£ to Ep. 1310, which precedes this letter in the Ezorrtologesis ; 
and there, in defiance of the obvious sense, they have hitherto remained.] 


Beatissime Pater, pietatis in te meae promptaeque erga sedem 
istam obedientiae piguus iterum mitto per pubUcum nuncium 
ciuitatis BasiUensis, si forte libellus quem pridem misi, redditus 
non est. Tum aliud ad manum non erat : vbi sese vberior obtulerit 
occasio, non defuturus sum ofiicio meo. Nihil his temporibus 5 
potest esse turbulentius, in quibus difficillimum sit omnibus satis- 
facere. Ego certe hactenus satisfeci conscientiae meae, quam 
spero me Christo etiam approbaturum. Neque simplex est rerum 
tempestas ; armis, opinionibus, studiis, factionibus, odiis conuulsa 
sunt omnia. Mundus vnum te spectat, qui rebus humanis sereni- 10 
tatem reducas. 

Si tua sanctitas iubebit, audebo secretis literis indicare consihum 
meum, si non prudens, certe fidele ; quo malum hoc sic extingui 
possit vt non facilo repullulet. Nec enim magni refcrt sic opprimi 
violentia, vt mox erumpat maiore cum periculo, quemadmodum 15 
solent male curata hulcera. In magnis tempestatibus a quouis 
etiam se moneri patiuntur quamUbet periti gubernatores. Nec 
1328. 96. spera3/3. 100. indulgentius /3. 

1328. 94. eandem vrbem] Perhaps when the Basle public messenger waa 
Blois. also in Rome (Ep. 1416. 37). 

104. Deloinua] See Ep. 494. libellus] Arnobius : see Ep. 1304. 

105. epistolam] Not extant. Ep. 1338. 3-6 shows that both copies 

1329. 3. ciuitatis Basiliensis] The ob- reached the Pope. 

ject of this appeal to Rome, for which 12. consilium] See Ep. 1352 introd. : 

cf. 11. 34-8, and Ep. 1330. 2-3, I have also Ep. 1335. 3n. For earlier essays 

not been able to discovcr. It scoms to on thc samc subjeot see Epp. 1149 

havc bccu in progrcss since August : introd., 1275. 2on. 


Moses repudiauit letro consilium, etiamsi ego letro non sum ; 
sed tamen apud Horatium Dauus fidelo consilium impartit hero suo. 

20 Si quid erit quod probabitur, licebit vti. Si nihil erit, quoniam 
praeter duos nos nemo cognoscet, nullo periculo res obliterabitur. 
Nos humiles videmus et audimus fortasse quaedam non aspemanda, 
quae summos viros fugiant. 

In primis illud cauendum censeo, ne priuata quorundam odia 

25 laedant publicum orbis et Christi negocium ; et sic vindicetur 
hominum autoritas, vt non prodatur autoritas lesu Christi, qui 
solus est heri et hodie ipse et in secula. Nos olim quaedam liberius 
lusimus — sic tum ferebat temporum tranquillitas — , non suspicantes 
hoc seculum exoriturum. Nunc, quoniam video rem Christianam 

30 in graue discrimen adduci, modis omnibus aduigilandum est, neque 

quicquam omnino dandum priuatis affectibus. Nolim ominari 

male. Tamen video plus imminere periculi quam vellem, aut quam 

multi intelligant. Vtinam Christus omnia vertat in bonum exitum ! 

Ciuitas haec Basilea multis dotibus eximie florens, peculiari 

35 quodam studio ducitur erga sedem istam, quum ob multa, tura ob 
Synodum quondam hic habitam. Proinde digna est, meo iudicio, 
fauore sanctitatis tuae, praesertim quum quod petit, nec iniquum 
sit nec difficile. Hoc iussus sum asscribere, quum nihil esset opus. 
Si tua sanctitas dignabitur obedientiae meae periculum facere, 

40 iniungat quod volet ; nisi promptus et alacer paruero, ne numeret 
Erasmum inter suos. Spiritus Domini lesu dirigat animum tuum 
et omnes tuos conatus ad salutem orbis ac Dei gloriam. 
Basileae. Anno m.d.xxii. xi. Cal. lan. 

1330. To Jacob Ziegler. 
Opus Epistolarum p. 758. Basle. 

N. p. 723 : Lond. xx. 32 : LB. 642. 22 December 1522. 

[Contemporary with Ep. 1329. For Erasmus' correspondence with Ziegler 
since Ep. 1260 see 1. i^n.] 

QvANQVAM semper sum occupatissimus, nunquam tamen quam 
nunc occupatior ; nihilominus, quum huius reipublicae magistratus 
admonuisset se peculiarem nuncium istuc emandaturum, prae- 
fationem tuam qua in Stunicam velitaris, aTrveva-Tl perlegi. Non 
5 agam interim, Landaue, gratias pro isto tuo in me animo, sed 
optarim posse referre. Exosculor autem supra quam dici potest, 

1329. 23. fugiunt H. 43. H : M.c.xxn a. 

1329. 18. Moses] Cf. Ep. 1006. 352. mianae traductionis defensione. There is 
19. Horatium] S. 2. 7. no preface by Ziegler ; and the preface 
27. liberius lusimus] Cf. Ep. 1007. in Froben'3 name says that the author 

8on. • promittit perpetuam rerum gestaruni 

36. Synodum] Cf. Ep. 102 1. 106 seq. seriem ex quatuor Euangeliis contex- 

1330. 3. nuncium] Cf. Ep. 1329. 2-3. tam '. So it may be inferred that the 
praefationem] The secondary titie Lihelhis itself is meant here. It opens 

of Ziegler's Libdlua (Ep. 1260. 179-80, with a short introduction about hia 
2o^n, 2yi-2)i3 Inqiuituor Euangeliorum project for composing a continuoua 
perpetuam kistoriam Proloyus, cum Eras- narrative of the Gospels. 


felix istud tuum ingenium ac dicendi venam ingenio parem : quo 
magis indignor stupidis istis rabulis, quorum improbitas facit vt 
ad huiusmodi rixas deuocentur ingenia rebus nata melioribus ; 
tum autem quanquam a nullo vicio longius absum quam inuidiae, lo 
tamen Stunicae, ita me bene anient Musae, stylum istum et operam 
inuideo. Me plus quadragies poenituit quod vnquam scabiem 
istam attrectarim, et stat sententia posthac quiduis perpeti potius 
quam aduersus istum verba facere. 

Literas tuas vtrasque mihi redditas scito ; nam quod ad poste- 1 5 
riores non responderim, nihil aliud in causa fuit quam ocii penuria, 
maior quam quisquam credat. Magnam temporis partem sibi 
poscit valetudo, subinde aduersa ; caeterum in libris aedendis 
tantum est negocii vt vix duo sufficiant Hercules. Accedit ad haec 
tantum ex omnibus plagis epistolarum, vt huic vni negocio par 20 
esse non possim, si maxime coner. Erat mihi tuus error magnopere 
iucundus, qui mihi tam copiosam pariter et argutam epistolam 
peperit. Non enim te consulebam an Stunicae respondendum 
esset, sed te ciuiliter submonui ne quid aduersus illum scriberes, 
nihil aliud quam crabronem iritaturus. Siquidem hoc est quod ille 25 
Thraso sitit, vt multorum literis quocunque modo celebretur : 
dignior est qui versificatorum naeniis velut asinus ab apibus 

De libello tuo quid fieri velis non significas. Nec ex eo quiui 
intelligere an Apologias quibus semel atque iterum Stunicae, mox 30 
Caranzae respondi legeris. Suspicor enim per bibhopolam Claudium 
istuc aduectas. Non satis coniectare potui quid ordinis sequutus 
sis in tuo libello ; certe frater tuus qui descripsit, plurimum peccauit 
in orthographia. Vtcunque de hoc libello statueris, illud tibi 
suaserim, ne si quando voles in lucem exire opus quod instituisti 35 
De contextu quatuor Euangehorum, contamines illud Stunicae 
nomine, aut ahud vUum opus quod victurum existimes. Quis 
enim profectus ? An vt ille pudescat ? saxo citius ruborem 
suffuderis. An vt resipiscat ? deploratum est ingenium. An 
vero vt orbis norit portentum esse natum ? hic isti fructus erit 40 
optatissimus, si contingat. 

Quod autem hominem palam insanientem in me tulit Roma, 
satis conieci quanta sit i.stic quorundam integritas : nec me clam 
est quorum instinctu hoc fecit, tametsi homo natura maledicus est 
et huic fabulae natus. Porro quod hunc senex ille Card., cui 45 
cognomen a Cruce, gentilis amplectitur suoque contubernio dignatur, 
quid aliud quam quod dicitur, dignum patella operculum ? lUpl tov 

13. stat sententia] Cf. Ep. 1312. lon 31. Caranzae] See Ep. 1277. 24^. 

15. Literas] Ep. 1260 and one later Claudium] I cannot identify. 

to which Erasmus had not yet replied. 33. frater tuus] Martin Richter of 

Tn this sentence he is perhaps answering Redwitz, Ziegler's secretary and ' frater 

a query sent through an intermcdiary. adoptatus ', ' frater selcctus ' (LE-. 

18. iibris] Erasmus was now occupied 1482. 10-11, and n. 5): see Schotten- 

with a new edition of the Adagia, Jan. loher'3 J. Ziegler, pp. 35, 62, 100, 102, 

1523, and with the Paraphrase on 397. 

St. John, and Hilary (Epp. 1333,4); 36. De contextulSee Ep. 1260. 2030. 

also with Gat. Lvc. (Ep. 1331. 63^). 39. deploratum] Cf. Ep. 994. 2in. 

30. Apologiasl See App. 1 5 in vol. iv. 45. Card.] Carvajal : see Ep. 239. 4811. 


'Apxi-epio)<; meliora libet ominari ; certe quod ad me pertinet, scio 
illum quorundam in me odiis nondum fecisse satis. Sunt enim tres 

50 furiao apud nos, quae odio bonarum literarum excitant hanc 
tragoediam, lacobus Hoghestratus Dominicanus, Vincentius Alc- 
maricnsis eiusdem sodalicii, Nicolaus Ecmondanus Carmelita. 
Est quem his merito annumeres, hoc nocentior quod tecte facit 
omnia et aliorum fruitur vel abutitur magis insania. Hi, quoniam 

55 inuisi sunt bonis omnibus, et indies redduntur inuisiores, multum 
profuere factioni Lutheranae. 

De Roma adeunda non est quod causaa suggeras. Vna est 
iustior quam vellem excusatio, aetas ingrauescens, corporis imbe- 
cillitas, ad haec renum calculus, capitale iamque nimium familiare 

60 malum. De epistolis tuis quod mones, hactenus a me curatum est, 
et in posterum curabitur. Athanasium, Reuchlino interprete, 
Latinum ad te mittam per hunc, si quiuero nancisci, simulque 
'Atto^cWiv tui Reuchlini. loannes Frobenius tuus est et tibi cupit 
esse commendatus. Bene vale. 

65 Basileae vndecimo Cal. lanuarii, Anno m.d.xxu. 

1331 1335 TO JOHN BOTZHEIM. 
Opus Epistolarum p. 758. Basle. 

N. p. 723 : Lond. xx. ^^ : LB. 643. ' 25 December 1522. 

[The year-date is amply confirmed by the contents.] 

HoDiE reddita est epistola 14. Nouembris per academicos. Non 
erat opus ea diligentia in reddendo tantillo munere tanto Praesuli, 
praesertim quum nihil esset illic quod ad illum proprie pertineret. 
Alio argumento, si dabitur occasio, testabor meum erga illius 
5 celsitudinem studium. Nec hoc faciam ficte, sed ex animo, nec ab 
illo quicquam ambio nisi mutuam beneuolentiam et commune 
studium erga rem Euangelicam, quae ad omnes pertinet : cui non 
dubito quin ille optimus Praesul faueat, quantum haec tempora 
patiuntur. Paraphrasim in loannem destinaui Ferdinando, quod 
10 in Matthaeum Carolus Caesar etiam literis ad me scriptis testatus 
sit sibi fuisse gratissimam ; quanquam id non ex illius modo 

1330. 51. Hochstratus iV^. 58. vellem iV : vellet F. 

1330. 48. 'Apxiepeais] AdrisLn VI. For 61. Athanasium] Reuchlin had trans- 

Erasmus' apprehensions earlier about lated two of his works, both printed by 

the newPopeseeEp. 131 1. 19-20. The T. Anshelm : In Hbrum Psalmorum, 

encouragement in Ep. 1324 had not yet Tubingen, 12 Aug. 1515, and De variis 

reached him : cf. Ep. i^^gintrod. quaestionihus, Hagenau, March 15 19. 

51. Alcmariensis] For this designa- 63. 'ATrc^tWn'] See Ep. 131 1. 46^. 

tion of Vinc. Theodorici (see Ep. 1196) 1331. i. epistola] Not extant. 

cf. Ep. 1166. 42. 2. munere] Apparently the diuinatio 

53. Est] Perhaps Aleander ; as of Ep. 1335. 3 ; which Botzheim seems 

Schottenloher suggests, p. 62. Cf. Ep. to have offered to the Bp. of Constance 

1302. 71. (Ep. 1316. i2n) on his own responsi- 

59. calculus] Cf. Ep. 1267. lon. bility. 

60. quod mones] To bum them ; cf. 9. in Toannem] Ep. 1333. 
Ep. 1260. 274-6. But Erasmus had 10. in Matthaeum] Ep. 1255. 
not deatroyed Ep. 1260. literis] Ep. 1270. 


literis, sed multorum aliorum cognoui, Gattinarii Cancellarii summi, 
Glapionis Franciscani, qui nihil apud Caesarem non poterat dum 
viueret, Episcopi Palentini, qui et ipse diem obiit, Georgii Haloini, 
Antonii Sucqueti, quo nihil habet haec aetas candidius, loannis 15 
Carondileti, archiepiscopi Panormitani, vt ne commemorem alios 
priuatos amicos. 

Qui putant se idem valituros in negocio Christi, quod ad omnes 
nationes, ad omnia secula pertinet, quod valent in compotatione 
theologica, disputatiuncula scholastica, longe falluntur. Res est 20 
efficax et inuicta veritas, sed Euangelica prudentia dispensanda. 
Ego sic odi dissidium, sic amo concordiam, vt verear ne, si inciderit 
articulus, citius deserturus sim ahquam veritatis portionem quam' 
turbaturus concordiam, si quid tamen ego possum. Concionator 
iste certe, vu' bonus, magis profuerit rei Euangelicae, cui sine dubio 25 
fauemus omnes, si columbinae simplicitati addat Euangelici serpentis 
prudentiam. Experiatur hoc, et damnet meum consiHum, nisi 
compererit esse verum. Quid agant dii selecti, quid dii minores, 
quanquam illa quoque variis e locis ad me perscribuntur, non est 
meum, hoc est infimae plebeculae, iudicare. Ego in hac fabula 30 
meas sane partes sjmceriter peragam ; de exitu viderit ipse choragus 

Gaudeo te mearum literarum pharmaco subleuatum ; sed 
demiror vos Constantienses ex tam leui rumore concipere morbum 
tam atrocem. Quo animo si ego essem, non Constantiae sed in 35 
Hollandia natus, ad quem quotidie talia mendacia perferuntur, 
iam pridem mortuus essem. Hoc scito, duos illos theologos qui 
priuatis odiis non in me, a quo nunquam fuere verbo laesi, sed 
in bonas literas quas semper defendi, debacchati fuerant, nun- 
quam fuisse modestiores quam nunc sunt. Hic Pontifex Adrianus 40 
erat extrema ancora ; ea postquam fefellit, despondent animum. 

39. debacchati fuerant add. N. 

12. Gattinarii] answering the letter see J. Gailliard, Inscr. funer. de la 
mentioned in Ep. 1281. 2-3. Flandre, 1861, i, p. 140. 

13. Glapionis] His and the next 16. Carondileti] answering Ep. 1276. 
letter evidently answered Epp. 1275, 23. deserturus sim] Cf. Ep. 11 19. 
1273. 4on. 

14. Haloini] Ep. 1269. 24. Concionator] John Vanner ; see 

15. Sucqueti]Theletterisnotextant. Ep. 1335. 44n. 

Ant. Sucquet (t3i Aug. 1524) was 33. literarum] Not extant. 

a trusted dependent of Le Sauvage pharmaco] Erasmus may be 

(Henne i. 22on, ii. 201), through whose quoting Botzheim's own word : cf. 

influence he rose to be a Master of BRE. 227. 

Requests, and a member of Charles' 34. rumore] Perhaps that which 

Grand Council in 15 17. Jerome Bus- Hummelberg had reported to Zwingli 

leiden, dyingat Bordeaux 27 Aug. 15 17, inZw. E*. 246, that Adrian haddeclared 

made codicils to his will with Le Erasmus a heretic : cf. Ep. 1327. 6n, 

Sauvage (^1518) and Sucquet as or perhaps cf. Ep. 1342. in. 

executors (Neve p. 43). This gave 35, in Hollandia natus] See Ep. 996. 

Sucquet an important position in the 43^. 

conduct of the Collcgium trilinguo : 37. theologos] Probably Stunica 

cf. Epp. 105 1. 8n, 1057 introd. For (App. 15) and Carranza (Ep. 1277. 

Erasmus' high opinion of him sce Ep. 24^) : for Erasmus seems now to be 

1556 and Lond. xxiii. 12, LB. 1063, thinking of Rome. For the suppression 

written to his brother and son. Ho was of them by high authority there see 

buricd in St. Donatian's at Bruges ; Ep. 1302. 59^. 




Imputant hoc cuidam theologo, qui me amat etiam ignotus ignotum, 
quem aiunt apud Pontificem posse omnia. Pontifici veris rationibus 
agenti Christi negocium, adero modis omnibus, pro mea quidem 

45 quantulacunque portione. Nec dubito quin, vt est senex doctus, 
praeterea rerum phirimarum vsu peritus, sit responsurus nostrae 
expectationi. Si quid fefellerit, ego certo non ero seditiosus. 

Nunc ad extremam concionatoris interrogatiuneulam, An totum 
Euangelium sit deserendum '! Primum hi maxime deserunt, qui 

50 male defendunt ; deinde quam lente suam doctrinam Christus 
prodidit ! Quid autem insanius quibusdam istis qui nunc videri 
volunt Euangelici ? Admonui amicum tibi non incognitum de 
epistola Episcopi Constantiensis vexata. Nunc exiit nugamentum 
longe dementissimum. Demiror quid isti cogitent aut quid sibi 

55 vehnt. 

Cronbergius bis mecum est coUoquutus, et valde placuit ho- 
minis modesta prudentia. Huttenum non vidi, nec hoc tempore 
videre cupio. Optime illi volo, si bene veUt sibi. Mihi est aliud 
quod agam. Scripsi tibi simul et Fabro. Beatus adhuc abest. 

42. theologo] Evidently Hezius : see 
Ep. 1339- 10-12,30. His signature is 
appended to Epp. 1324, 1338. 

52. amicum] Evidently Zwingli; cf. 
Ep. 1327. 

53. epistola] Zwingli'a ArcJieteles (Ep. 

131 5. in) replies point by point to 
a letter of the Bp. of Constance (Ep. 

1316. i2n) addressed to the Chapter of 
Zurich, 24 May 1522. 

nugamentum] Cf. Ep. 1327. 6n. 
56. Cronbergius] Hartmuth or Hart- 
mann (1488 — 7 Aug. 1549) of Cronberg 
in the Taimus^ nw. of Frankfort, 
a nobleraan of sturdj' independence of 
character, who early gave his support 
to the Reformers ; following the lead 
of Francis of Sickingen, whose kinsman 
(not son-in-law, as in Ep. 1342. 696) he 
was. In May 1521 he threw up a post 
that he held under the Emperor, in 
protest against Charles' condemnation 
of Luther at Worms (LE-. 432. 38-40). 
In the ensuing disgrace he was encou- 
raged by Luther to stand firm (LE-. 494, 
511) ; and he showed the vigour of his 
spirit by facing without dismay the loss 
of his hereditary castle in Oct. 1522 
(cf. Zw. E^ 252). During the next 
year he wandered much : first with 
Oecolampadius (cf. Oec. E., f. 209 v°), 
whose changes at Ebernburg (cf. Ep. 
1308. 26n) he had supported (cf. LE-. 
568), to Basle, where he had two inter- 
views with Erasmus (Ep. 1342. 696) ; 
afterwards, c. 24 Feb., to Wittenberg 
(cf. ME. 232 with LE^ 627) and 
Bremen (Zw. E^. 292) ; in Aug. 1523 to 
Constance and Zurich (Ep. 1382. 44- 
5) ; and in Sept. settling with his wife 
and mother at Basle (Krafft p. 54). It 

was not till Nov. 1541 that he recovered 

See LE^ 494nn., Zw. E^ 252^, ADB. 
xvii. 189-90; and, for traces of his 
correspondence, Seckendorf, Coinm. de 
Lutheranismo, 1692. Some religious 
writings, in German, addressed to the 
Emperor, the Pope, the friars and 
others, were printed at Wittenberg 
1 522-3. Of these there is a new edition 
with biographical details by E. Kiick, 
Halle, 1899 ; which I have not been 
able to examine. See also ZKG. xix 
(1898), 196-203. 

57. Huttenum] On 28 Nov. he had 
just arrived in Basle (Zw. E''. 252 = 
HE. 298), and he left again on 19 Jan. 
for Mulhausen (Oec. E., f. 209= HE. 
306 ; cf. Ep. 1437. 24-39) ; having spent 
there ' dies plus quinquaginta ' {Ex- 
poshdatio= HE. 310, § 4), staying in 
the inn Zur Blume (Am. E. 15). 
Erasmus sent through Eppendori? 
a transparently fictitious excuse for 
not inviting him to see him : which 
became the subject of much recrimina- 
tion between them. See the Expostn- 
lalio and the Sponqii (HE. 310 and 333), 
alsoEpp. 1342.689-96, 1356, Am. E. 15, 
and VE. 334 ; and the contentions with 
Eppendorif in 1527-8. Ep. 1496. 6-13 
reveals that what Erasmus really 
feared was lest Hutten and his com- 
panions should settle down in his house 
as impecunious guests of whom he could 
not get rid. 

59. Beatus] He was at Schlettstadt 
on business, and did not retum until 
atter Hutten's departure (1. 57^). 
Hutt«n had visited him there on his 
way to Basle in Nov. See Spovgia, 


Eppendorpius raro nos visit, alioqui sui similia, Salutabis amicos 60 
omnes meis verbis, in primis medicum — cui nondum vllam rettuli gra- 
tiam,quanquam,vtGraeci dicunt, omnino /A€/xv7//iai — , Concionatorem 
Dominicanum, Hymelbergium. Medici et Concionatoris nomina 
scire cupio. Ex tuis Gratiis precor vt tibi grata contingant omnia 
quae dicis aut facis. Semper sis voluptati tuis, tui vicissim tibi ; 65 
semperque contingat adiunctis Gratiis inter Musas canere. Habes 
ad pleraque, sed epistola scripta mox a prandio, quum Baccho 
sumus afflati verius quam Musis. Natali Christi, Anno m.d.xxii. 

1332. To Christopher of Utenheim. 

Opus Epistolarum p. 815. Basle. 

N. p, 779 : Lond. xxi, 8 : LB. 661. <Jan, init.> 1523. 

[As the month-date is missing, it is likely that the year-date was added at the 
time of printing. Obviously 1522-3 are the only years possible. There are some 
resemblances to Ep. 131 1 ; but the decision to stay at Basle till March, conflicts 
with the wish expressed in Ep. 131 1. 37-40, not to winter there. It may be com- 
paredwith the intention shown in Epp. 1319. 16-17, ^Z^T- ii-i2,to see thewinter 
out before moving. The hesitation of the utterances here about the new Pope 
no doubt imphes that Ep. 1324 had not yet arrived : so that this letter may be 
placed at any date between 25 Dec. 1522 (with a year beginning at Christmas) 
and 8 Jan, 1523 (see p. 144), without altering the year-date. This period coincides 
with the completion of Hilary for the press.] 


S. D. 

QvAMVis praeter assiduos studiorum labores, a quibus non 
ignoras mihi nuUas esse ferias, et aliis quibusdam occupationibus 
distringerer, vt interim ne renouem de valitudine morboque iam 
nimium familiari veterem querelam, tamen obsequi cupiens tuae 
voluntati, cui sic lubens gratificarer vt nemini mortahum kibentius, 5 
percurri verius quam perlegi librum abs te missum. In libello 
De statu et ofificio episcoporum fortassis multos offendet et stili 
simplicitas et sermonis inelegantia, quandoquidem hoc seculo nihil 

LB. X. 1635 B-36 E =HE. 333, §§ 42, 46, taining two of the works of Dionyaius 

47; and cf. Ep. 1496. 11-12. Rikel, the Carthusian (1402 — 12 March 

1331. 60. Eppendorpius] See Ep. 1122 1471)» known also as de Leeuwis : for 
introd. whose numerous writings see Trith.' 

61. medicum] Menlishofer ; see Ep. ff. 116 vO-ii8 v°. The former work 
1335. 73n. is quoted there as De vita et regimine 

62. Concionatorem] Botzheim in re- praemdum ; the latter was perhaps the 
plying (Ep. 1335. 43-4) understanda De vita et regimine curatorinn. In cach 
Vannius, as though there werea coinnia (art. 20-4 : art. 62-4) the revolations of 
following; butnoneofthccontemporary St. Bridget(cf. Ep. 1095. I74n)are cited 
editions has one. — as also in art. 15 of another work 

63. Dominicanum] Evidently the by Dionysius, De vita canonicorum. All 
Prior of Ep. 1342. 394-6. of these were printed in his Opcra 

Hymelbergium] Cf. Ep. 1316. 15. minora, Colognc, Jo. Soter, 1532 ; and 

nomina] For mention in Cat. Luc. the two last by G. Vorsterman at 

(1,^.46.19,22); composed at this time. Antwerp, 1532. Panzer (vi. 439, viii, 

In Ep, 1342,418, 422 he overlooked one, 212) mentions also undated editions at 

64. Gratiis] Cf. Ep. 1342, 336-54, and Cologne by M. Werden, and at Paris 
I, p. 46. 17. by Jo. Petit. I5ut the book sent to 

1332. I, labores] Cf. Ep. 133 ■>. i8n. Erasmus was perhaps, liko Briselot*8 
6. libcllo] Evidently a volumc con- (1. 2on), in ms. 

452-5 M 


fere vendibile est nisi quod et Musarum myrothecia redoleat. 

10 Alioqui non caruit ingenio Cartusianus ille ; et oratio, tametsi non 
est omnino Latina, tamen est dilucida. Caeterura quod ad alterum 
libellum attinet, in argumento tam copioso, propterea quod in 
litteris Euangelicis et Apostolicis, in libris Prophetanim, imo in 
omnibus vtriusque Testamenti voluminibus tam multa leguntur de 

15 pastoribus, videbatur autor fuisse ieiunus : cuius obscuritas quoque 
offectura fuerat operis gratiae, etiamsi materiae foecunditatem 
vtcunque tractandi felicitate exaequasset. Certe multa quae ceu 
seria repetit ex Brigidae reuelationibus, nunc eruditis omnibus 
risui futura scio : adeo decreuit hominum creduHtas. 

20 Libellus Episcopi Berithensis, mihi olim cogniti, non est indoctus ; 
sed nimium sapit iura pontificia. Quo nomine nunc certe displici- 
turum plerisque scio : quanquam et praeterea ieiunus est et in- 
elegans. Proinde vix inuenietur qui haec suo periculo excudat. 
Quod si tua celsitudo mallet rem agi suo periculo, non foret con- 

25 sultum me praefationem addere operi, propter varias vtriusque 
partis suspiciones. Lutherani fremerent quod rem Papisticam 
adiuuarem ; diuersi suspicarentur me taxare voluisse praesules ac 
sacerdotes. Vtriusque factionis studia sic ardent vt non optem 
altius admisceri seditioso negocio. Expectamus quo se vertat 

30 studium et animus huius Pontificis. Qui si videbitur vere spectare 
Christum, totis viribus adiutabimus ; si quid tamen possum tantulus 

Decreuimus hic adhuc commorari vsque ad Martium, sic enim iubet 
necessitas ; non ociosi tamen interim futuri. Nam praeter aha diui 

35 Hilarii Ubros magnis sudoribus emendauimus, et, si vires dabit 
Christus, librum De ratione concionandi absoluemus : quem olim 
a me promissum crebris litteris effiagitat optimus praesul loannes 
Rofifensis episcopus, per veterem amicitiam nostram perque con- 
stans et perpetuum suum erga me studium obtestans. Accedent et 

40 alia quaedam, 

Dlud in litteris tuis repetitum, ' tuus qui suus non est,' magno 
animi cum dolore legimus. Suspicor enim celsitudinem tuam 
aduersa valetudine discruciari. Quo nomine mihi quidem es 
charior, sed maUm esses iucundior. Nam recte quidem dicitur 

45 hominum amores nonnunquam malorum societate conciliari, 
Caeterum ego maioribus mahs dignus sum, tua ista integritas 
tranquillitatem omnem promerebatur. Verum haec est lex humanae 
conditionis ; velimus noHmus, marcescit hoc corpusculum et 
coUabitur hoc domicUium. Sed ea res non admodum molesta est 

20. Berithensis] Brisclot ; see Ep. 13 April 1523 Volz, having perhaps seen 

597. 4n. The work mentioned here Cat. Luc. (i), wrote to Beatus Rhenanua 

appears (cf. 11. 27-8) to have been on suggesting that the book might be 

the same subjeot as those of Dionysius ; dedicated to himself (BRE. 229). In 

but it does not accord with any of the the summer of 1525 Erasmus took it in 

titles cited by Sweert, p. 401. Nothing hand again ; see Ep. 1581 and the last 

of Briselofs was ever printed. words of his Apoloqia against Sutor, 

26. Papisticam] Cf. Ep. 1459. 94n. also of the Lingua (Epp. 1591, 1593). 

35. Hilarii] See Ep. 1334. 38. RofFensis] Cf. Epp. 131 1. 2in, 

36. coneionandi] Cf. Ep, 932, i8n: 1581, 

also Epp. 131T. 2in, 1321. 10-12, 1334. 44. dicitur] See Jdo^. 1071 ; quoting 

235n, andBasleMS. G. II. 29. 119, On Arist, Rhet. i. 6. 


tui similibus, ornatissime Praesul, quorum animus ob vitae sancti- 50 
moniam semper floret in Christo : cui Paulus cupit propius con- 
iungi et a corporis sarcina liberari. Haec vita etiamsi maxime bona 
contingat, tamen ad aeternitatem quid aliud est quam momentum ? 
Quanquam alioqui quid habet quur optari longa debeat, nisi vt 
diu liceret prodesse quam plurimis ? 55 

Mitto celsitudini tuae libellum Lutheri De quatuordecim spectris, 
qui magnopere probatus est, etiam ab his qui doctrinae iUius 
omnibus modis aduersantur. Scripsit enim hunc priusquam res 
ad hanc rabiem esset progressa. Atque vtinam vir ille sic amicorum 
monitis potuisset ad moderatiora reuocari, quemadmodum quorun- 60 
dam odiis efferari ! Quod si quid etiam hic insit mali, nouit tua 
prudentia aurum e sterquilinio legere. 

Noui mores et ingenium huius Pontificis, etiam domestica con- 
suetudine. Nec dubito quin multa sit correcturus in Ecclesiae 
moribus : videUcet dispensationum immodicam licentiam, sacer- 65 
dotiorum immensam congeriem. Praescribet cultum decorum 
clericis, palam facinorosos non feret, coget ad frequenter sacrifican- 
dum. Atque haec quidem vt ahquem habent gradum ad speciem 
rehgionis, ita nescio an in his sita sit vis verae pietatis. Habebit 
omnes dicto audientes propter autoritatem Caesaris, cui per omnia 70 
geret pontificatum. Cardinales, etiam hi qui ilh male volunt ex 
animo, dissimulabunt ac ferent, donec regnum Romanae sedis iam 
nonnihil labefactum constabihet. Deinde huic non diu victuro qui 
succedet, suo rem geret arbitrio. Nec mihi sane placet tolli prima- 
tum ilKus sedis, sed optarim eam esse iUius disciplinam vt omnibus 75 
praeluceat ad Euangehcam pietatem enitentibus : quemadmodum 
ahquot iam secuhs palam exemplo suo docuit quae Christi doctrinae 
prorsus aduersantur. Bene vale, Praesul optime. 

BasUeae, Anno m. D.xxin. 

1333. To Ferdinand. 

Paraphrasis in Euang. loannis fo. a^. Basle. 

Lond. xxix. 71 : LB. vii. 489. 5 Januarj' 1523. 

[The preface to Erasmus' Paraphrase on the Gospel of St, John. Thia continua- 
tion of his work upon the New Testament had been suggested to him in 1522 by the 
Archbishop of Mainz (Ep. 1308. 21-2), and perhaps by Fisher (Ep 131 1. 2in) ; 
and on 6 Jan. 1523 (Basle MS. G. II. 13. 132) he had nearly completed the com- 
position. The printing began in the middle of January (Oec. E., f. 209). 

All the authorized editions were by Froben : the first in Feb. 1523, folio (a), 
reissued in octavo in March (;3), April (without change in this preface), and again 
without month-date (7), in 1523 — each being described as 'nunc primum excusa '. 
The folio of 1524 (5) is ' per autorem recognita ', and so too the octavo of 1534 («) : 
after which come the folio of 1535 ((), ' nunc vltimo per autorem recognita', the 
folio (r;) and tho octavo (6) of 1540, and the 1541 folio («) in the collected Opera. 
The dates of this preface need no corroboration. 

A copy, no doubt of a, was presented to Ferdinand, at Innsbruck at the end of 
April, unbound (Ep. 1361. 12-21) : and apparently not, as Erasmus had wished 

51. Paulus] Phil. I. 23, Rom. 7. 24. The gift waa appropriate to the Bp. ; 

56. Lutheri] His Tesseradecas, com- for its theme is to offer consolation in 

posed in Sept. 15 19 and addressed to illness. Erasmus mentions it again 

Duke Frederic of Saxony (LE*. 214, with approval in 6^a<. Z-wc. (i, p. 32. i). 

215): printed at Wittenberg, Jo. Gru- 63. domestica consuetudine] Qi. Ep. 

nenberg, 1520 (LE*. 250-1, 254, 268). 1304. 8. 

M 2 


(Ep. 1357), throiigh Bem. of Cles; for Lupsefs comments suggest that there had 
been some miscarriage. Erasmus subsequently sent a copy properly bound ( Ep. 1 376. 
14-16). For Ferdinand'B gift in acknowledgement see Cat. £uc. (i, p. 44. 16-19).] 




Anno superiore Paraphrasim in Euangelium Matthaei, magis 
ex autoritate R. D. Matthaei Cardin. Sedunensis quam ex animi 
mei iudicio susceperam, Ferdinande principum integerrime : partim 
quod ipsa maiestas operis rehgione quadam animum meum ab 
5 attrectationc submoueret ; partim quod et alioqui plurimae 
variaeque difficultates imbecillitatem meam sibi probe consciam 
ab aggrediendo deterrerent. lamque mihi videbar in totum huius 
generis scriptione defunctus. Tamen nescio quo pacto rursus huc 
me perpuUt tum superioris audaciae successus, tum summorum 

10 virorum autoritas — quorum voluntati non satisfacere mihi vehe- 
menter sit inhumanum, iussis non parere nefas quidem erat — , vt 
loannis Euangelium ad eundem modum explicarem. Non me 
fugiebat quanto etiam augustior esset huius argumenti maiestas, 
quod magna ex jjarte versatur in abditis illis naturae diuinae 

15 mysteriis enarrandis, et huius admirabih cum nostra commercio. 
Quis enim hominum vel cogitatione consequi possit, quomodo 
Pater Deus sine initio, sine fine, semper gignat FiUum Deum ? 
in quem generans sic se totum effundit vt sibi nihil decedat ; a quo 
sic nascitur FiUus vt ab eo qui producit, nunquam recedat. Rursum 

20 quomodo ab vtroque procedat Spiritus sanctus, sic vt inter omneis 
sit eiusdem naturae perfectum consortium, non confusa personarum 
proprietate ? Quis ingenio complecti queat quo nexu summa iUa 
et ineffabiUs natura hominem sibi copularit ; vt idem qui semper 
fuerat ex Deo vero Deus verus, homo verus ex homine nasceretur ? 

25 In huiusmodi rebus expUcandis, in quibus nonnunquam verbum 
mutasse piaculum sit inexpiabile, vbi paraphraseos Ubertas ? Ad 
haec videbam mihi fore iter per loca crebris ac variis difficultatibus 
impeditissima, salebris intersepta, saltibus ac lamis imperuia, 
eluuionibus ac voraginibus intercisa, NuUum enim est EuangeUum 

30 vnde natae sint plures aut operosiores de fide quaestiones, aut in 
quo vehementius sudatum sit ab eximiis veterum ingeniis, denique 
in quo enarrando magis varient interpretes : quod ego sane non 
iUorum tarditati vel imperitiae, sed vel sermonis obscuritati vel 
rerum difficultati tribuo. Accedebant et iUae pecuUares huic 

35 negocio cUfficultates, quod totus fere sermo quem EuangeUsta 
tribuit Domino lesu, sit aenigmatis inuolutus : quae si expUces 
paraphrasi, iam non cohaerent quae respondentur ab his qui quod 
dictum erat, non inteUexerant. Sic enim multa dicuntur a Domino, 
vt non prius inteUigenda sciret, nec prius inteUigi veUet, quam 

40 rerum euentus quod dictum erat explanaret. 

Porro quum paraphrastae sit, quod astrictius est dictum, id 
exj)Ucare fusius, ne temporis quidem modus mihi seruari potuit. 

TiT. DES. ante eeasmvs add, 0. 18. sic /3: sit c sibi a : ipsi e. 

I. Paraphrasim] Ep. 1255. 

1333] TO FERDINAND 165 

Etenim quum extremam coenam Dominus noctu legatur peregisse 
cum discipulis, atque inter coenandum interim lauerit suorum pedes, 
tamen a coena tam prolixum sermonem habet cum suis, vt mirum 45 
sit tempus tot verbis suppetisse : praesertim quum ex aliorum 
Euangelistarum narratione constet et alia multa, nocte eadem, tum 
dicta tum facta fuisse. Modus igitur temporis mihi seruari non 
potuit, cui illa omnia erant prolixius etiam explicanda. 

Postremo habet loannes suum quoddam dicendi genus, ita 50 
sermonem velut ansuhs ex sese cohaerentibus contexens, nonnun- 
quam ex contrariis, nonnunquam ex simiUbus, nonnunquam ex 
iisdem subinde repetitis, vt paraphrasis has orationis dehcias non 
possit reddere. Quod genus est, ' In principio erat Verbum, et 
Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum '. In his tribus 55 
membris, Verbum Verbo, Deus Deo succinitur ; ac mox repetito 
principio circulum absoluit, ' Hoc erat in principio apud Deum '. 
Ac rursum, ' Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est 
nihil. Quod factum est in ipso, vita erat, et vita erat lux hominum : 
et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt'. 60 
In his Uquet vt orationis quodque membrum semper excipiat prius, 
sic vt prioris fims sit initium sequentis, ac tale quiddam hic agnoscas 
quale Graecorum rjx^ solet affectare. Quibus de rebus nonnihil 
dictum est nobis in argumentis. Hanc pecuharem sermonis gratiam 
intelhgebam mihi frequenter in paraphrasi perituram. 65 

Itaque quum has hisque consimiles difficultates multas per- 
spicerem, tamen aggressus sum prouinciam, tot nimirum ac tantis 
viris suo hortatu huc vocantibus, autoritate compeUentibus ; prae- 
sertim autem superioris obsequii verius quam audaciae successu 
fretus. Nec enim hactenus modo successit, quod vndique candidus 70 
lector pro hoc officio mihi gratias agit, verum etiam quod Carolus, 
Caesarum quos octingentis abhinc annis habuit mundus, vt maxi- 
mus, si ditionis amphtudinem spectes, ita et optimus, si quum ahas 
ilUus vere Caesareas virtutes, tum praecipue rehgionis ac pietatis 
studium contemplere, laborem hunc meum — nam ihi dicaram — non 75 
tantum vultu et oratione, sed hteris etiam non minus honorifice 
quam amanter ad me scriptis sibi multo gratissimum fuisse testatus 

Proinde mihi conuenire visum est vt, quoniam Matthaeus Carolo 
consecratus esset, loannes Ferdinando velut alteri Carolo dedi- 80 
caretur. Ac sane bona quaedam spes blanditur aninio meo, futurum 
polhcens vt, quemadmodum ilhid successit Caroh Caesaris auspiciis, 
ita et hic conatus Ferdinandi succedat auspiciis. Sunt duo nomina 
huius aeui fchcissima ; est fratrum par huius aetatis auspicatissimum, 
Nec dubitandum arbitror quin sanctissimorum principum pia 85 
studia diuini numinis fauor bene fortunet. Licct cnim, opmor, 
bene ominari de his, in quibus adhuc adolescentibus egregius 
virtutum prouentus magnificae spei, quam de se primae aetatis 
velut herba praebcbat, respondet. Nam et pueritiae tuae noua 
quaedam et admirabihs indoles iam tum eiusmodi prudentiae, 90 
moderationis, mansuetuduiis, integritatis, rehgionis ac pietatis 

51. H : eermono a. 59. iu ipao, a : , in ipso 6^1 : in ipso yfO. 

71. gratiaa agit] Cf. Ep. 1060. i6-iy. 76. literis] Ep. 1270. 


scintillaa ostendebat, vt nemo non sibi polliceretur eximium quen- 
dam ac numeris omnibus absolutum Principem. 

lam vero publicam orbis de te spem quum hactenus non fefelleris, 

95 illud insuper efficis, vt votis etiam omnium, non solum spei, iam 
factus natu grandior cumulatissime satisfacturus esse credaris. 
Libellum de Principe Christiano, quahs quahs est, iam pridem 
adolescens studiosis omnibus commendasti, postea quam tua 
lectione dignatus es. Et hunc igitur proprie tuo nomini dicatum, 

100 iuuenis huius secuU florentissimus multisque nominibus orbi 
gratiosissimus, dignaberis commendare. Nec id adeo, quo vel tibi 
gloriae quippiam vel mihi commodi nonnihil accedat : quum nec 
istius fortunae splendor nec istius ingenii modestia laudem humanam 
vel desideret vel affectet, nec hic animus quicquam ambiat praeter 

105 Christi fauorem ; sed vt his quibus hoc laboris desudatum est — 
desudatum est autem in commune omnibus — vberiorem adferat 
fructum. Etenim quae per se recta sunt, tum demum adferunt 
magnam vtLlitatem, si superato Uuore fauorem publicum meruerint. 
Ad hanc rem plurimum adferet momenti, si declararis hoc munus 

iio meae hicubrationis tibi non ingratum fuisse. 

Nec enim metus est, opinor, ne istos audiendos existimet tua 
prudentia, qui fortasse dicturi sunt, quum \4derint EuangeHcam 
Paraphrasim Ferdinando dicatam, ' Quid j^rophano Principi, quid 
iuueni cum Euangeho ? ' meque iuxta vetus Graecorum prouerbium 

115 /SuTpaxw oUoxoelv cauillabuntur. Quasi vero soh omnium principi- 
bus apta munera deferant, qui de venatu, de alendis canibus, de 
habendis equis, de machinis belHcis, aut fortasse de lusu aleae 
Hbellos barbarica quapiam lingua elucubratos offerunt. Ego 
contra sic existimo, philosophiam EuangeHcam, quum omnibus 

120 et summatibus et infimatibus et medioxjmiis sit in primis frugifera, 
nulHs tamen magis esse necessariam quam potentissimis orbis 
monarchis. Nam quo maior est negociorum moles quam sustinent, 
quo periculosior est rerum tempestas quam moderari debent, quo 
plures sunt ilHs occasiones quae solent et recta ac bene nata beneque 

125 instituta ingenia corrumpere ; hoc diHgentius oportet eos Euange- 
Hcae doctrinae sanctissimis certissimisque praeceptis instructos ac 
praemunitos esse, qui non nisi magno totius orbis malo peccant. 
Episcoporum peculiare munus est, ex EuangeHcae sapientiae 
largissimo penu populum alere, vnde et pastores appeUantur. 

130 Fateor. Attamen Homerus non sme causa a viris etiam apud 
Christianos laudatissimis laudatus est, quod Regem appeHet 
7rot//eva Aatoi', id est pastorem populorum. Quanto magis oportet 
hoc cognomen in Christianum Principem competere ? Princeps 
non docet EuangeHum, sed praestat ; docet autem etiam quisquis 

135 praestat. Caeterum quo pacto praestabit, si nesciat ? quo modo 
sciet, nisi diHgenti crebraque lectione verset, nisi magno studio 
penitus infigat animo ? 

97. de Principe Christiano] See Ep. 118. barbarica] By tbis Erasmus must 
853. mean not the vemacular. to whicb he 

98. tua lectione] Of. Ep. 1009. 4jn. was by no means hostile (cf. Ep. 1126. 
114. prouerbium] See Adag. 1220: 95n), but the non-literary Latin 

' id ministrare quo nihil eeset opus ei cui adapted to, and indeed requircd by, the 

cxliibcretur '. practical subjects mciitioned. 

1333] TO FERDINAND 167 

Quibus magis oportet esse persuasum, coelestem esse Regem 
huius mundi gubernatorem, quem niliLl fugiat, cuius oculos nemo 
possit fallere, cuius potentiae nemo possit resistere, qui pro suis 140 
quenque meritis sit iudicaturus : — quam summis principibus, qui ob 
potentiam neminem metuunt, et facile, si velint, fallant ; et si quid 
peccant, non modo non vocantur ad hominis tribunal, sed laudantur 
etiam ob flagitia ? Quorum animis altius oportet esse infixum, 
post hanc vitam, quae nec regibus vel ad vnius diei spatium certa 145 
est, nec vlli potest esse longa, superesse vitam nunquam finiendam : 
in qua sine conditionis aut dignitatis vllo delectu, nisi quod grauior 
erit illorum causa qui hic potentia caeteris antecelluerunt, ad 
incorrupti ludicis ineuitabilem sententiam ita quisque messurus est 
vt hic sementem fecerit ; neque quisquam elapsurus est quin aut 1 50 
pro benefactis coronam referat aeternae beatitudinis, aut pro male- 
factis, perennibus geheimae suppliciis dedatur : — quam horum 
quibus vndique secundae res, quibus hominum applausus et prae- 
sentium rerum amorem et futurorum obHuionem suadet ? Quibus 
penitius impressum esse refert a Christo denunciatum, ' Vae diuiti- 155 
bus ac potentibus, qui solatium habent in hoc seculo ' : — quam his 
quibus omnium rerum copia quae solent euirare mortalium animos, 
affatim adest ? Quibus magis inculcatum esse par est, suum cuique 
creditum talentum in lucrum Domini, rationem ab omnibus exacturi, 
soUicite dispensandum esse : — quam his quibus ob potentiam a Deo i6o 
traditam in manu est vel plurimum prodesse vel plurimum nocere 
rebus mortahum ? 

Quibus oportet certius esse persuasum, homines, quamlibet 
magnos ac sublimes, ex sese nihil posse, sed omnia quae vere bona 
sunt, omnibus a Christo proficisci, ab illo petendum quicquid 165 
Christianis votis optari potest, ad illum vnum referendam omnium 
rerum bene gestarum gloriam : — quam his quibus ob ea bona quae 
Christus docuit esse spernenda, mundus applaudit vt fehcibus, quos 
ob inania quaedam bonorum simulacra, vulgus hominum tantum 
non vt deos adorat ac suspicit ? Quibus magis oportet esse per- 170 
suasum, ferociam esse Deo inuisam ; iniuriam non esse retaliandam 
iniuria ; niliil esse pace mehus, nihil mansuetudine clementiaque 
Deo gratius ; — quam his quos tot res quotidie ad tumultus, ad 
bella, ad vindictam soIHcitant ? Quorum mentibua conuenit 
intimius impressum esse, nec vitae cupiditate nec mortis metu 175 
deflectendum ab honesto ; nec in hac vita cuiquam pro benefactis 
sperandum esse praemium, quum in futuro seculo nulli sua merces 
sit defutura : — quam principum, quos tot illecebrae, tot rerum 
tumultus, tot occasiones identidem ad inhonesta soUicitant ? Tahs 
nimirum animus, vndc pendet orbis publica vel felicitas vel calamitas, 180 
grauibus ac solidis philosophiae decrctis munitus sit oportet, quo 
possit erectus et illabefactus aduersus omnes huius mundi machinas 

Sed huiusmodi dogmata, quae veluti saburra nauim, ita non 
sinunt animum fortunae rerumque fluctibus iactari, non aUunde, 185 
nec melius, nec certius, nec eificacius hauriuntur quam ex Euan- 
gelicis literis. Quod si Princeps prophanus, quoniam in crassioribus 

153 bis. quibua »; '• quos a. 154. a9 : suadent iji. 


negociis plerunque versatur, et ob publicam tranquillitatem tuen- 
dam, non semper ea potest obtinere quae perspicit esse rectissima : 

190 tamen hoc illi certe praestabit semel hausta penitus Euangelica 
philosophia, vt, quantum potest, semper ad ea quae Christi prae- 
ceptis sunt proxima nitatur, et quam minimum a scopo deflectat. 
Id quum in omnibus optemus qui res humanas in terris moderantur, 
tamen in te, Ferdinande, magnopere speramus etiam, vt quem 

195 nouerimus a primis annis mire propensum ad EuangeUcae lectionis 
amorem, quippe qui non sohtus sis hoc temporis quo sacrum 
peragit sacerdos, vel superstitiosis precatiuncuUs vel friuoUs aUoquiis 
terere, quemadmodum plerique magnatum solent, sed aperto codice 
EuangeUco reuerenter inspicere quid doceret eius diei vel Epistola 

200 vel EuangeUum. Nec dubitamus quin isti pueritiae tuae specimini 
multum adiecerit aetatis accessio. Nec mediocris spes est futurum 
vt tuum istud exemplum quam plurimi mortaUum passim aemu- 
lentur. Etenim vt viciorum contagia faciUime serpunt ad plurimos, 
a summatibus viris profecta, ita virtutis exemplum celerrime 

205 commendatur omnibus, si a claris autoribus fuerit exortum. 

Quanta fuerit oUm Euangelicae doctrinae maiestas, vel ritus ilUj 
quos ex antiquitate traditos etiamnum seruat Ecclesia, docere nos 
poterunt. Codex habetur auro, ebore, gemmis pulchre ornatus ; 
inter sacra reUgiose seruatur ; non sine veneratione ponitur aut 

210 sumitur. Petitur a sacerdote pronunciandi facultas ; fit sacer 
e thure, stacte, myrrha et galbano sufiitus ; frontes et pectora 
signantur crucis imagine, submissis ceruicibus defertur gloria 
Domino ; assurgitur ab omnibus, astatur erecto corpore, nudatis 
capitibus, arrectis auribus, venerabimdis ocuUs. Ad lesu nomen, 

215 quoties incidit, curuantur gcnua : mox magna reUgione pectori 
admotus codex circunfertur, osculo singulorum adorandus, tandem 
inter sacra reuerenter reponitur. Hae ceremoniae quid aUud 
nobis loquuntur, quid aUud monent, quam nihil oportere Christianis 
antiquius esse, nihil charius, nihil venerabilius, quam coelestem 

220 iUam philosophiam, quam omnibus Christus ipse tradidit ; quam tot 

iam seculis totius orbis consensus comprobauit, quae sola nos 

reddit aduersus hunc mundum et huius mundi principem inuictos ? 

Sed quemadmodum ojDtimo iure reprehenditur ludaeorum inanis 

ac praepostera reUgio, qui legis suae codicem mira veneratione 

225 prosequuntur ; substernunt mundissima lintea, procidunt, adorant, 
non contrectant nisi puris manibus ; quum ea quae praecipue lex 
docet, impie negUgant : ita nobis curandum est ne quam sumus in 
ceremonus reUgiosi cultores EuangeUi, tam reperiamur in non 
obseruando prophani. Quorsum enim attinet codex ebore, argento, 

230 auro, serico, gemmis exornatus, si nostra vita sordibus viciorum, 

214. a LB : veaerabundus i. 

194. quem nouerimus] As Ferd.inand's he had met Ferdinand, perhaps on the 

childhood had been spent in Spain until occasion of his visit to Malines in March. 

the summer of 15 18 (Ep. 846. 15^), It is possible, however, that he is record- 

Erasmus can only have had second- ing his own observations made then ; 

hand knowledge, derived from others and means here that the lapse of four 

(cf. Ep. 917 introd.), as to the young years, from 16 to 20, had brought Fer- 

prince's conduct up to that date. But dinand from ' pueritia ' to manhood. 
by April 1519 (Epp. 943. 23, 970. 24) 223. ludaeorum] Cf. Ep. 1006. 142^. 

1333] TO FERDINAND 169 

quae execratur Euangelium, oblita sit ? si animus noster nullis 
Euangelicis virtutibus nit«at ? Quid prodest liber admotus 
pectori, si quod docet, procul abest a pectore ? si quod damnat, 
regnat in pectore ? Quid sibi vult suffitus odoratus, si nobis sordet 
illius doctrina, si nostra vita odor est letalis ? Quid prodest 235 
submissa ad codicem ceruix, si nostrae cupiditates erectis ceruicibus 
pugnant aduersus eius praecepta ? Quid confert assurrexisse, 
nudo vertice astitisse, si tota vita nostra talis est vt palam Euange- 
licae doctrinae contemptum prae se ferat ? Qua fronte codicem 
exosculatur Euangelicum, qui libidini, qui auariciae, qui ambitioni, 240 
qui gulae, qui iracundiae seruiens, conspuit Euangelica monita ? 
Qua fronte dat osculum libro nihil aliud docenti quam pacem, 
quam mansuetudinem, quam charitatem ; qui contempta Christi 
doctrina, totus liuore tabescit, odio madet, ira feruet, vlciscendi 
libidine fertur, rapitur, furit in proximum suum ; qui dum suo 245 
morem gerit animo, furialibus bellis miscet orbem ? Quo ore 
complectitur et adorat Euangelicum codicem, qui totis vitae studiis 
huic mundo foederatus est, quem velut hostem execratur Euange- 
lica philosophia ? 

Puris manibus ac religiose contrectamus Euangelicum codicem, 250 
et impuris animis despicimus Euangelica praecepta ? Quin haec 
magis admouemus pectori, haec exosculamur animo, hic ceruicem 
inflectimus ? Quidam etiam Euangelii secundum loannem partem 
descriptam, de collo suspensam circunferunt, aduersus morbos aut 
tristes alioqui casus remedium. Quin magis Euangelii doctrinam 255 
animo circunferimus, aduersus omnes viciorum morbos remedio 
futuram ? Non improbo ceremonias, non exagito vulgi simplicia 
religionem. Sed tum demum ista fuerint nobis vsui, si quod signis 
visibilibus admonemur, re praestiterimus. Si vere Christiani sumus, 
hoc est si legitimi Euangelicae doctrinae professores, totum hoc 260 
quod illic foris geritur, intus in animis nostris peragatur. 

Audio morem esse apud quosdam, vt Princeps nudatum ensem 
manu tenens adstet Euangelicae lectioni, caeteri manu capulo 
admota. Quo pacto autem gladio defendet Euangelium, cuius 
animus hostis est EuangeUi ; qui totus spirat mundum ; cui nihil 265 
contemptius quam nobile illud margaritum Euangelicum ; cui nihil 
inuisius quam id quod solum Christus docuit expetendum ? Qui 
populum expilat, qui tenues opprimit, qui bellis res humanas ac 
diuinas miscet, qui tot maUs causam praebet, in cuius ambitionem 
tantum humani sanguinis funditur, ensem vibrat, quo defendat 270 
EuangeHum Christi ? Prius ipse se reconcihet Euangeho ; prius 
EuangeUco gladio prauas cupiditates resecet ab animo suo : tum, 
si videbitur, in hostes EuangeUi minax stringat ferrum. 

Et haec quidem, iUustrissime Princeps, admoncndi gratia dicta 
sunto, citra cuiusquam contumeliam. Rem tantum ostendimus, 275 
non notamus personas : et hoc Uberius haec scribimus, quod in 

252. hic af : liis etj. 275. tantum 7 : tantam o 

253. Euangolii] For this practioc cf. Comm. on Matt. 23. 5 (Dihitant et 

Ep. 563. 20-30 ; also Enchiridiun, phylacteria) : ' Hoc apud nos super- 

can. V (LB. v. 30?). For its antiquity sticiosao mulicrculao in paruulis Euan- 

the lato Dr. J. Wickham Lcgg goliis et in crucis ligno . . vaque hodio 

directed me to a passage in Jerome'8 factitant '. 


tuam integritatem ne leuis quidem horum malorum suspicio possit 
competere. Neminem secundum episcopos magis decet Euangelica 
religio quara principes. Sed horum simplicitas sacpenumero 

280 fallitur religionis imagine. Siquidem persuasi nonnunquam ab his 
qui perfectae religionis professione commendantur, existimant 
summam esse pietatem, si quotidie precum, quas horarias vocant, 
pensum absoluant, si nullus dies abeat absque sacro. Atque haec 
quidem vt in prophano simul et iuueno principe fateor argumentum 

285 aliquod esse piae mentis, ita permulta sunt quae propius ad Chri- 
stiani principis officium attinent. Etenim si prospiciat ne belli 
tempestas oriatur, ne publica libertas violetur, ne populus tenuis 
ad famem adigatur, ne magistratus corrupti creentur, mea quidem 
sententia, sacrum Deo gratius obtulcrit quam si sex annis recen- 

290suerit preculas illaa. Et tamen hoc quoquc laudo, si modo quod 
est praecipuum accesserit. 

Caeterum si princeps existimet nihil sibi deesse ad veram pieta- 
tem, fretus obseruatione talium rerum, neglectis aliis quae propria 
sunt regiae functionis, haec nimirum vera pestis est religionis, haec 

295 est reipublicae pernicies ; et qui talia persuadent, nec principibus 
bene consulunt nec populo. Pium est adesse sacro, si quis modo 
purus accedat. At quo pacto purus accedam ad commemorationem 
illius veri summique Principis, qui pro salute suorum vitam im- 
pendit, si ob iram, si ob ambitionem, si ob socordiam meara tot 

300 hominura milia vel affliguntur vel intereunt ? Ne dicam interira, 
quod vix vllum tempus magis vacuum minusque soUicitum est 
principibus quam quo vacant rei diuinae. Quid autem magni est, 
preces illas statis horis dictas esse prLncipi, cui nullum tempus satis 
magnura curandis reipublicae negociis ? 

305 Abunde raultum precatus fuerit, si quotidie recenseat, et ex 
animo recenseat, illam sapientissimi iuuenis precationem : ' Domine, 
da mihi sapientiam et intelligentiam, vt ingrediar et egrediar coram 
populo tuo '. Aut huic simillimam, quara idera, ni fallor, recitat 
in libro cui titulus Sapientia : ' Da raihi sediura tuarum assistricera 

310 sapientiara, vt mecura sit et raecum laboret, vt sciam quid acceptum 
sit apud te. Scit enim illa et intelligit omnia, et deducet me in 
operibus meis sobrie, et custodiet me in sua potentia, et erunt 
accepta opera raea, et disponara populura tuura iuste, et ero dignus 
sediura patris mei. Sensum autem tuura quis sciet, nisi tu dederis 

315 sapientiam, et raiseris Spiritura sanctum tuum de altissimis ; et sic 
correctae fuerint semitae eorum qui sunt in terris, et quae tibi 
placent, didicerint horaines ? ' Atque hanc sapientiam quara optat 
sapientissiraus ille iuuenis, raaxime reperire licet in literis Euange- 
licis, si quis ex animo, si quis pia curiositate rimetur. Alioqui qui 

32ofactum est vt Christianorum mores partim in vitam plus quam 
ethnicara reciderint, partim in ludaisraum quendara degenerarint, 
nisi ex Euangelicae doctrinae neglectu ? Quanquara, vt ingenue 
fatear, nullis seculis defuerunt apud quos Euangelio suus con- 
stiterit honos ; sed tamen his annis quadringentis vigor illius apud 

300. Ne aeO : Nec 5(,'i. 310. quid a LB : quod i. 

306. iuuenis] Solomon; see 2 Chr. 309. Sapientia] Wisdom 9.4,10-12, 

1. 10. 17-18. 

1333] TO FERDINAND 171 

plerosque refrixerat. Quo magis omnibus studiis adnitendum vt 325 
igniculum illum pro sua quisque virili aral^omvpwfxey, quem aeterna 
veritas Dominus noster lesus misit in terram ; nec aliud optat quam 
vehementer accendi, quam latissime vagantem omnia corripere. 

In moribus seculi tam corruptis, in tantis opinionum dissidiis 
quibus nunc miscentur omnia, quo potius confugiendum est quam, 330 
quod recte monet diuus Hilarius, ad purissimos diuinae Scripturae 
fontes, quorum purissima et illibatissima pars sunt Euangelia ? 
Neque vero debet monarchis hoc nomine suspectum esse Euange- 
lium, quod, vt quidam iactitant, seditiosos reddat eos quos oportet 
principibus dicto audientes esse : imo principibus hoc praestat, 335 
vt pro tyrannis sint veri principes, et populo praestat vt bono 
principi libentius obtemperet, parum commodum mansuetius ferat. 
Denique non debet Euangelio verti vicio, si quis re per se optima 
non optime vtatur. Pacis Euangelium dicitur, primum Deo nos 
reconcilians, deinde nos inter nos mutua concordia copulans. Si 340 
quis in hunc lapidem impegerit, sibi imputet, non Euangelio. 
NuUa vis est hominum, nullum ingenium, nulla conspiratio quae 
veritatem Euangelicam possit opprimere, tum potissimum exeren- 
tem sese quum maxime premitur. 

Sed hisce de rebus vereor ne iam plus satis dictum sit. Nunc 345 
quo maiore cum fructu legatur, de autoris consilio pauca loquutus, 
finem faciam. Cum vita doctrinaque Domini lesu Christi iam 
Apostolorum praedicatione ac caeterorum Euangelistarum literis 
late per orbem esset diuulgata, loannes iUe lesu amore nobilis, 
postremus omnium hoc Euangelium scribendum suscei^it : non tam 350 
vt EuangeHcam texeret historiam, quam vt quaedam ab aUis 
Euangelistis praetermissa suppleret, quum non indigna cognitu 
viderentur. Praecipuam autem causam fuisse putant quur scri- 
pserit hoc Euangelium, vt Christi diuinitatem assereret aduersus 
haereses, iam tum veluti malam zizaniam in bona segete sup- 355 
puUulantem : sed praecipue Cerinthianorum et Ebionitarum, qui 
praeter aUos errores docebant Christum nihil aUud fuisse quam 
hominem, nec omnino fuisse prius quam de Maria nasceretur. 
Expediebat autem in primis vt orbis sciret et crederet Christum 
eundem et verum Deum et verum hominem fuisse. Quorum 360 
posterius primum ad amorem hominum in iUum excitandum facit — 
libentius enim amamus nobis cognata — , deinde stimulos ad imi- 
tandum acriores subucit. Quis enim conetur aemulari quod ab 
angelo per speciem modo, non etiam vere, gestum esset ? 

Porro, quoniam vt sunt ardua quae praecipit, ita summa sunt 365 
quae promittit, oportebat non ignorari diuinam eiusdem naturam, 
vt confidamus iUum haud dubic praesidio futurum suis quos sic 
dilexit ; nec frustraturum in promissis, qui quicquid vult, nutu 
possit efficere. Superiores autem EuangeUstae de diuinitate 
Domini lesu penc nihil attigcrant. Nani hanc opinor esse sapien- 370 
tiam quam Paulus loquebatur inter perfcctos ; inter caeteros niliil 

355. veluti af0 : velut 5^i. 362. cognata /35 : cognita 07. 

341. impegerit] Cf. Prov. 3. 23, Matt. 65^. 

4. 6, Luke 4. 1 1. Ebionitarum] See Ep. 1260. 21 2n. 

356. Cerinthianorum] See Ep. 1232. 371. Paulus] i Cor. 2. 6 and 2. 


se scire profitens nisi lesum Christum et hunc crucifixum. Forte 
nondum ferebat tempus tam ineflfabile mysterium vulgo Uteris 
prodere, ne rideretur ab impiis, quod nec credere possent nec 

375 intelligere. Quanquam et alioqui veteres omnes quoties de rebus 
diuinis verba faciunt, et parcissime et religiose loquuntur ; copio- 
siores in his quae magis conducunt ad vitae pietatem. Haereti- 
corum itaque temeritate Apostolus compulsus est apertius asserere 
Christo diuinam naturam ; quemadmodum Arianorum audacia 

380 compulsi sunt orthodoxi patres certiora quaedam de rebus iisdem 
definire, quum maluerint ab eiusmodi rebus definiendis abstinere, 
quae et longe superant humani captum ingenii, nec nisi magno 
periculo definiuntur. Atque haec pars merito beato loanni relicta 
est, lesu dyairT^Tw Kal tpatr/xiw ; qucm vt ille qui fons est omnis 

385 sapientiae, prae caeteris magis dilexit, ita credendum est quod 
plenius arcana quaedam suis, vt ita loquar, deliciis inspirarit. 
Hunc igitur ^^'""to^iAov imbibamus omnes, vt et ipsi (}>l\6xpio-toi. 
fieri mereamur. 

Tantum illud lectorem admonitum esse volo, me quidem in hoc 

390 opere probatissimos Ecclesiae doctores sequutum fuisse ; verum 
nec passim, nec in omnibus, quandoquidem et ipsi inter sese non 
raro dissentiunt. Semper tamen bona fide profero quod mihi 
germani sensus esse videbatur, quum perspicerem ab autoribus 
vetustis contra haereticorum opiniones dimicantibus, quaedam 

395 violentius detorqueri. Nolim tamen vt quisquam huic Paraphrasi 
plus tribuat quam tributurus erat commentario, si commentarium 
scripsissem : quanquam et paraphrasis commentarii genus est. 
Allegorias, in quibus video veterum quosdam ad superstitionem 
vsque fuisse dihgentes, parcius, nec vltra quam satis esse iudicabam, 

400 attigi. Valeto, Princeps ornatissime, totisque studiis Euangelii 
gloriae faueto ; sic Christus opt. Max. vicissim tuis votis dexter 
aspiret. Basileae. Anno m.d.xxiii. Non. lanuariis. 

1334. To JoHN Carondelet. 

Hilarii Opera, 1523, f». aa^. Basle. 

N. p. 1159 : Lond. xxviii. 8 : LB. 613. 5 January 1523. 

[The preface to Erasmus' edition of Hilary, Basle, Froben, Feb. 1523 (a) : ' quem 
nunc Frobenius excudit ' (Basil to Boniface Amerbach, Basle, 6 Jan. 1523 : Basle 
MS. G. II. 13. 132). A letter in Froben's name on the title-page informs the reader 
that he will easily see how much the new text sujpasses ' priorem aeditionem ' : 
which is no doubt that of Badius, Paris, i Jan. 1511. A Froben edition of Aug. 
^535 (^) is described as ' nunc denuo . . . recognita '. It was enlarged by the addi- 
tion of a treatise Be Patris et Filii vnitate, which had been printed first by 
Jo. Sichardus, from a ms. of whose origin he gives no account, in Antidotum contra 
dimrsas omnium fere sectilorum haereses, Basle, H. Petri, Aug. 1528 : see P. Leh- 
mann, Johamies Sichardus, 1912, pp. 57, 210. In the text of /3 this is attributed to 
Hilary ; but a note on the verso of the title-page, evidently from the hand of Erasmus, 
shows that, like the De duplici martyrio in the Cyprian of 1530 (Ep. 1000), it had 
been set up without his knowledge, ' nobis aliud agentibus ', and that he was 
quite decided in his mind that it was not genuine. Af ter Erasmus' death Martin 
Lypsius (Ep. 750) revised his Hilary again for the Frobens in 1550. In BEr.* a 
Froben edition of 1526 is mentioned ; but I have not been able to see a copy. 

When this preface was included among Erasmus' Epistolae in N (cf. i, p. 39. 

389. hoc add. P. 

391. necpassim] Cf. Ep. 1159. i^n. 397. commentarii] Cf. Ep. 1255. 38^. 


26-8 ; also Epp. 1000, 1460), the text of /3 was adopted. The year-date may be 
interpreted so as to conform to that of the book ; and this is confirmed by the 
sequence of letters, Epp. 1320, 1345, 1350. 

For a proposal of the work see Ep. 1253. 29. Erasmus found it difficult (i, pp. 
16. 9, 42. 5). Of the Mss. he used I have found no other trace than that in Ep. 
1289. 18.] 





Nisi prorsus inane nomen fatorum est, Praesulum ornatissime, 
equidem arbitror hoc mihi prorsus in fatis esse, vt identidem in hoc 
genus labyrinthos reuoluar, vnde molestiae taediique sit plurimum, 
gloriae quam minimum. Etenim quantopere sudandum sit ei qui 
vetustos autores temporum ac librariorum culpa, sed multo maxime 5 
sciolorum et audaculorum temeritate, non vno modo deprauatos 
emendare conatur, vt nemo sentit, ita nemo credit nisi qui peri- 
culum ipse fecerit. Verum illud mihi magni cuiusdam et excelsi 
animi videtur, publicitus benemereri de omnibus, vel citra spem 
ad benemerentem rediturae gratiae : porro, excelsioris etiam 10 
animi est, planeque regium, vt ait ille, male audire quum bene 
feceris. Quod mihi iam toties vsu venisse ferrem iniquiore animo, 
nisi perspicerem idem, quum omnibus qui sua industria conati sunt 
insignem vtilitatem adferre rebus mortalium, tum ipsi diuo Hie- 
ronymo, quo viro nihil habet orbis Latinus vel doctius vel sanctius, 15 

Plurimum sudoris compereram in emendando Hieronymo, sed 
plus in Hilario : cuius talis est sermonis character, vt etiam si res 
per se dilucidas tractaret, tamen esset et intellectu difficilis et 
deprauatu faciUs. Nunc quid censes fuisse negocii, quum res non 20 
modo difficillimas verum etiam inexplicabiles illa sua phrasi disserit 
verius quam explicat ? Et tamen vix in alium autorem plus sibi 
permisit eruditulorum temeritas, idque potissimum in libris De 
Trinitate et Synodis ; in quibus quoniam tractantur periculosae 
de rebus diuinis difficultates, oportebat summam adhibere reli- 25 
gionem, nec apicem vllum immutare. Siquidem ex collatis variis 
exemplaribus deprehendimus alicubi librorum initiis additas prae- 
fatiunculas, rursus in fine coronides, in medio pannos assutos, 
alicubi, quod Hilarius suo more fuerat proloquutus, sciolum aliquem 
absolutius et euidentius conatum explicare. NonnuUis paginis 30 
viginti aut triginta versus erant assuti. 

lam vcro quoties incidebant loca quae videbantur ab opinionibus 
inter orthodoxos receptis dissidere, plus quam viginti locis phar- 
raacum admiscuerant, maxime quoties disputat de doloribus aut 
cruciatibus, quibus aflectum fuit corpus et anima Domini nostri 35 
lesu Christi. Id facit, quum aliis aliquot locis, tum praecipue libro 
De Trinitate decimo ; sed ita perplexe vt ahquoties plane videatur 


ante erasmvs add. 0. Titulum multo breuiorem dat N. g. vel add. 0. 

lo. roditurae ad benemercntem /3. 

I. fatorum] Cf, Ep. io6o. qn. 17. Hieronymo] Cf. Epp. 308, 396. 

II. regium] Cf. Ep. 1578.^. 37. Do Trinitate] 10. 23. 


Christo tribuere corpus et animam nullis obnoxiam molestis afle- 
ctionibus. Ad id docendum, quum adhiberet coUationem de telo 

40 aquam aut ignem ictu violento penetrante sine vulneris sensu, 
propterea quod corpus in quod fit impetus, non sit capax vulneris, 
etiam si teli natiua vis est vubius infligere ; de suo parenthesin 
admiscuit quispiam 'si tamen id apte comparabitur'. Rursum 
quum paulo post subiiceret, ' Habuerit sane illud Domini corpus 

45 doloris nostri naturam, si corpus nostrum id naturae habet vt 
calcet vndas et super fluctus eat', etc. — nimirum ex hac dissimili- 
tudine colligens lesu corpus etiam in sensu doloris nostris corporibus 
fuisse dissimile ; sic ab illis correcta fuerat Scriptura, ' Habuerit 
sane illud Domini corpus (ex peccato) doloris nostri naturam, si 

50 corpus nostrum id naturae habet vt calcet vndas (suapte natura, 
siue mirabili adiutorio Dei) et super fluctus eat', etc. 

Ac paulo inferius, quum diuus Hilarius scripsisset, ' Et homo 
ille de Deo est, habens ad patiendum quidem corpus, et passus est, 
sed naturam non habens ad dolondum ' ; sic erat correctus, hoc est 

55 deprauatus, locus, ' Et passus est, sed (imbecillem, vt nostra, ex 
peccato) naturam non habens ad dolendum '. Aliquanto post, vbi 
scripserat Hilarius, ' Fallitur ergo humanae existimationis opinio, 
putans hinc dolere quod patitur,' sic quod scriptum erat emendarant, 
'Putans hinc (tanquam in carne peccati) dolere quod patitur'. 

60 Sirailiter in calce secundi libri, quum hunc in modum esset scriptum, 
' Hic ergo Spiritus sanctus expetendus est, promerendus est, ea 
deinceps praeceptorum fide atque obseruatione retinendus,' 
intertexuerant, ' promerendus est, adorandus est ' ; veriti nimirum 
ne quis suspicaretur illum sensisse Spiritum sanctum non esse 

65 adorandum, quum multis modis doceat Patrem et Filium adoran- 
dum, de Spiritu nihil tale pronunciet : videlicet quia non incidit, aut 
quia nondum hoc id temporis erat exacte definitum. 

Mirum autem quur iidem non corruperint et huius operis finem, 
vbi constanter sic scriptum est, ' Patrem scilicet te nostrum, Filium 

70 tuum vna tecum adorem, et Spiritum sanctum tuum, qui ex te per 
vnigenitum FiHum est, promerear'. Nam hic quoque, quum pro- 
nunciet Patrem et Filium ' adorandum ', Spiritum sanctum nihil 
aliud quam ' promerendum ' dicit. Hoc genus appendices, plus 
quam triginta locis comperimus additas in Hilario, tametsi nos 

75 exempli causa vnum atque alterum locum duntaxat in medium 
attulimus, ne molesti simus lectori. Rursus admiror non et illud 
esse correctum, quod scribit Spiritum sanctum ex Patre esse per 
Filium, ac non potius ab vtroque proficisci ; imo in vno quodam 
exemplari, id correctum comperi, per eum mutato in cum eo. 

80 Quaenam est ista temeritas in Ubris aHenis, praesertim veterum, 
quorum memoria nobis, vt esse debet, sacrosancta est, quum ipsi 
absint a periculo, quemuis, vtcunque visum fuerit, radere, expun- 
gere, addere, demere, mutare, supponere ? An hoc agitur, ne quis 
putet in veterum Hbris esse quicquam erroris ? Atqui laterem, vt 

85 aiunt, lauerit, quisquis isthuc conetur. Hanc feHcitatem Deus soHs 

51. siue a : sine /3. 8i. vt esse debet add. P. 

43. admiscuit quispiam] No ms. with such interpolations seems to be known. 

44. paulo post] Trin. 10. 23. 


diuinis voluminibus peculiarem esse voluit. Alioqui nemo, quan- 
tumuis eruditus et oculatus, non labitur, non caecutit alicubi, 
videlicet vt omnes se meminerint homines esse, et a nobis cum 
delectu, cum iudicio, simulque cum venia legantur, vt homines. 
Quod si quid in his occurrerit quod speciem habet erroris, quum 90 
aHud senserit qui scripsit, non erat contaminanda scriptura, sed 
schoHis adiectis scrupulus amouendus ; quod plerisque in locis 
conatur Petrus Lombardus, adducens simul et exponens aHquot 
iocos de dolore ac metu Christi, libro Sententiarum tertio, dist. xv. 

Non fert epigrammaticus iUe poeta eum qui veHt ingeniosus 95 
videri in libro aHeno. Quis autem ferat istos qui tantum sibi 
sumunt vt, vbiubi lubitum fuerit, pro germana scriptura suos 
assuant pannos ? CiuiHtatis est commode quod scriptum est 
interpretari. Caeterum mutare suo quenque arbitratu quod 
scriptum est in veterum libris, temeritas est, ne dicam impietas. 100 
Et tamen hoc factum deprehendimus et in Ambrosianis libris, non 
vno in loco. Si mutata scriptura consulendum est scriptoris 
periculo, hoc in recentiorum libris potius fieri conueniebat ; quos 
antiquitas nondum statuit extra iudiciorum aleam, nec mors adhuc 
ab inuidia vindicat. Nunc erga veteres pene superstitiose candidi, 105 
in horum Hbris qui nostra scribunt aetate, quaedam etiam recte 
scripta deprauamus, omnia incommode interpretamur : quasi taHs 
interpres non reperturus sit et in Paulinis epistoHs, quod vt erroneum, 
vt de haeresi suspectum, vt scandalodes, vt irreuerentiale possit 
calumniari. no 

Sed his interim omissis, praestat vt de singuHs Hilarii operibus 
iudicium nostrum paucis aperiamus. Duodecim libros De Trinitate 
scripsit exul in Phrygia, quo relegatus erat factione Satumini 
cuiusdam Episcopi Arelatensis, Imperatore circumuento. Siquidem 
Ariana factio tam late radices egerat, sic inualuerat, vt mundus 115 
aHquandiu nutaret anceps vtram in partem sese inclinaret ; prae- 
sertim quum per Constantium Augustum, exiliis, direptionibus, 
minis ac terroribus compellerentur accedere partibus Arianorum. 
Qua de re velut indigna queritur apud Caesarem Hilarius, homines 
nouo exemplo cogi ad fidem magis quam persuaderi ; largiens 120 
interim illud, quod Arianorum fides esset s^nacera. Quin et ipse 
locis aliquot testatur se diu siluisse, vel quod in tanto mundi 
dissidio nonnihil ambigeret etiam illius animus, vel quia quum spes 
non esset meliorem partem posse vincere, satius esse duceret 
silentio consulere quieti quam intempestiua audacia pubHcum 125 
orbis malum non tollere, sed exacerbare. Videtur autem tota vi 
adnisus vt in hoc opere declararet atque exereret quicquid ingenio, 

113. /3: Saturninae a. 

93. Lombardus] .^en^. 3. 15. 5 : ' De Erasmus to transliterate a word so 

quibusdara Hylarii capitulis valde purely Grcek in form : but see Epp. 

obscuris, quae videntur communi sen- 337. 177, 1175- 13. 1242. 5. 

tentiae obuiare '. Tn his own Disputa- The practice of the printers varied. 

fiuncula on the subject (Ep. 108) Thus in Ep. 858. 134 Martens' edition 

Erasmus does not cite Lombardus, biit (/3-) has emrgian, where all the Froben 

adduces the testimony of Hilary, who editions have tlie Greek ; but the other 

'etiam impiam stuUiciam nominat, si Greek in tlie letter it printa without 

quis affirmet Christum suam ipsius transliteration. See also Epp. 11 10. i, 

mortem ref ormidasso ' (LB. v. 1268 d). 1202. 80. 

95. poeta] Mart. i. praef. 1. 124. meliorera partem] Cf. Ep. 1124. 

109. Bcandalodes] It is rare for 19. 


quicquid eloquentia, quicquid sacrarum cognitione literarum posset. 
Videmus enim hoc ferme, vt egregiis pictoribus ac statuariis, ita 

i^oclaris scriptoribus studio fuisse, vt in vno quopiam opcre exactum 
aliquod et absolutum artis suae specimen relinquant, vnde posteritas 
aestimaro valeat quid praestare potuissent, si summis viribus 
adniti voluissent. Id affectasse videtur Vergilius in opere Georgicon, 
Ouidius in sua Medea, M. Tullius in libris De Oratore, Augustinus 

135 in Ciuitate Dei, Hieronymus in Commentariis quibus explicat 
Prophetas, Thomas Aquinas in materia Eucharistiae, Bernardus in 

Magis autem ad hunc conatum extimulamur, si contingat argu- 
mentum non solum amplum ac magnificum, verum etiam nouura 

140 ac non perinde protritum. Siquidem operis amplitudo, praeter- 
quam quod capax est magnificae tractationis, etiam dignitatem 
ex se praebet, et nouitas addit gratiam. Veteres autem parcissime 
de rebus diuinis philosophabantur ; neque quicquam audebant de 
his pronunciare, quod non esset aperte proditum his literis quarum 

145 autoritas nobis est sacrosancta. Sed huc primum perpulit loannem 
Euangelistam Cerinthianorum et Ebionitarum impia temeritas, vt 
arcana quaedam de Christi diuina natura literis mandaret. Post 
Arianorum curiosa subtilitas ad maiorem necessitatem adegit 
orthodoxos ; videlicet vt De protensione naturae diuinae, De 

1 50 supercreatione Filii, De adoptione in nomen Dei, tum autem 
Hepl T(ni bfxovcr iov koX tov bjxoiovcrLov, magnis contentionibus dissererent 
ac denique definirent. Subinde necessitatem hanc deplorat sanctis- 
simus vir Hilarius, haud quaquam ignarus quam periculi plenum 
sit, quam parum religiosum, de rebus inefi"abilibus eloqui, incom- 

155 prehensibilia scrutari, de longe semotis a captu nostro pronunciare. 
Sed in hoc pelagus longius etiam prouectus est diuus Augustinus, 
videlicet felix hominis ingenium quaerendi voluptate velut aura 
sequundiore aliunde aHo proliciente. Moderatior est et Petrus 
Lombardus, qui sententias alienas recitans, non temere de suo 

160 addit, aut, si quid addit, timide proponit. Res tandem vsque ad 
impiam audaciam progressa est. 

Sed veteribus sit venia, quam precantur quos huc adegit neces- 
sitas. Nobis qua fronte veniam poscemus, qui de rebus longe 
semotissimis a nostra natura tot curiosas, ne dicam impias, mouemus 

165 quaestiones ? tam multa definimus, quae citra salutis dispendium 
vel ignorari poterant vel in ambiguo relinqui ? An non habiturus 
est consortium cum Patre et Filio et Spiritu sancto, qui nesciat 
ad philosophiae rationem expedire quid discemat Patrem a Filio, 
quid ab vtroque Spiritum sanctum, quid intersit inter Filii natiui- 

170 tatem a Patre et Spiritus processionem ? Si credo quod traditum 
est, esse tres vnius naturae, quid opus est operosa disputatione ? 
Si non credo, nullis humanis rationibus persuadebitur, Atque 
huiusmodi periculosa curiositas fere nobis e philosophiae studio nata 
est : id quod non vno in loco testatus iUe inter Latinos theologos 

175 multo omnium doctissimus Tertullianus, quanquam et ipse philo- 
sophiae cum primis callens. 

130. fuisse a : esse $. 136. Bernardus in Cantico add. $. 174. testatur /3. 
146. Cerinthianonim] Cf. Ep. 1333. 356. Ebionitaruml See Ep. 1260. 2i2n. 


Socrates Atheniensis, cuius est illud celebratum apophthegma 
' Quae supra nos, nihil ad nos ', philosophiam a contemplatione 
rerum naturalium in mediam hominum vitaiu deduxit, frequenter 
vsurpans illud Homericum : i8o 

"Ottl tol iv jXiyapoLCTL KaKov t aya^ov re TfTVKTai. 

Et tamen de naturis syderum, de motu coelestium orbium, de 
fulminibus, de ventis, de iride deque similibus rebus, quoniam ad 
id initia cognitionis suppeditant vel sensus ipsi corporum vel 
effectuum experientia, multa certo deprehenduntur, et in primis 185 
iucunda cognitio est, et in admirationem simul et amorem opificis 
subuehit ; attamen quoniam vir sapiens animaduertit in huiusmodi 
studio totam aetatem homines desidere, neglectis interim his quae 
propius ad nos pertinent, a contemplatione rerum naturalium 
omne studium ad mores deuocauit. At ea quae nos scrutamur, 190 
quae definimus, interdum nec sacris literis prodita sunt, vt si 
comprehendi non possint, certe credi debeant ; nec vllis rationibus 
idoneis probari nec cogitatione concipi, nec simiKbus adhibitis 
adumbrari, vt sunt, possunt. In quibus vestigandis, quum a 
felicissimis ingeniis summa vi diu desudatum fuerit, hic demum 195 
est extremus profectus, vt intelligant se nihil scire : et adeo ad 
vitae pietatem nihil faciunt, vt nusquam magis habeat locum illud 
Pauli, ' Scientia inflat, charitas aedificat'. 

Quod supercilium, quas contentiones, quos tumultus, quae 
mundi dissidia videmus ex huius generis inscita scientia scatere ! 2(x> 
Quumque tam fugax sit vita nostra, interim ea negligimus sine 
quibus nulla spes est cuiquam assequendae salutis. Nisi condonaro 
fratri quod in me peccauit, mihi non condonabit Deus quod in 
ipsum admisi. Nisi mundum cor habuero, non videbo Deum. 
Hoc igitur totis studiis agendum erat, hoc meditandum, hoc vr- 205 
gendum, vt liuore, vt inuidia, vt odio, vt superbia, vt auaricia, 
vt libidine purgem animum. Non damnaberis si nescias vtrum 
Spiritus a Patre et Filio proficiscentis vnicum sit principium an duo ; 
sed non effugies exitium, nisi curaris interim habere fructus Spiritus, 
qui sunt charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, 210 
h)nganimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas. 
Ad haec igitur vertenda est, huc intendenda praecipua studii nostri 
cura. Non quod in totum damnandam existimem vel philosophiae 
in tres partes dissectae vel rerura vltramundanarum vestigationem, 
modo adsit ingenium felix, et absit definiendi temeritas, absitais 
peruicacia et concordiae pestis, vincendi pertinax libido. 

Summa nostrao religionis pax est et vnanimitas. Ea vix constare 
poterit, nisi de quam potest paucissimis definiamus, et in multis 
liberum relinquamus suum cuique iudicium ; propterea, quod 
ingens sit rerum plurimarum obscuritas, et hoc morbi fere innatum 220 
sit hominum ingeniis, vt cedere nesciant simul atque res in con- 

191. interdum add. P. 218. quam potest add. 0. 

177. apophthegmal Cf. Adag. 569, 214. in trcs partes] Cf. tho title of 

quoting Lact. Imt. 3. 20. Gregory Rcisch's Margarita philo- 

180. Homericum] Od. 4. 392. sophica, totins philosophie rationali», 

198. Pauli] I Cor. 8. i. naluralis, et moralis principia . - , 

209. fructus] Cf. Cal. 5. 22. comphctens : see Ep. 308. 

452-5 N 


tentionem vocata est : quae postquam incaluit, hoc cuique videtur 
verissimura quod temere tuendum susceperit. Atque hac in re 
adeo raodum nesciere quidam, vt postea quam nihil non definierant 

225 de rebus diuinis, nouam etiam in his qui nihil aliud sunt quam 
homines, OaWqTa commenti sint : quae quidem plus quaestionum 
et atrociores tumultus excitauit orbi quam olim Arianorura te- 
meritas. Sed pudet Rabinos quosdam alicubi non habere quod 
respondeant. Imo hoc demum est eruditionis theologicae, nihil vltra 

230 quam sacris literis proditum est, definire ; verum id quod proditum 
est, bona fide dispensare. Multa problemata nunc reiiciuntur ad 
Synodum ot/cou/xei/i/cr/i/ : multo magis conueniebat quaestiones eius- 
modi in illud reiicere tempus quum, sublato speculo et aenigmate, 
videbimus Deum de facie. 

235 Sed haec alicubi forte tempestiuius dicentur ; nunc ad id quod 
erat institutura reuertor. Erat quidera hoc arguraentura splendi- 
dum in primis ac tali tuba dignura ; erat nouum, quod, nisi fallor, 
Hilarius Latinorum primus eloquentiae suae gladiura strinxit in 
Arianos. Ea quoque res illi plurimum famae coneiliauit, praecipue 

240 quod res esset cum hoste nobili. Nara non dubito quin apud 
Graecos, praeter Athanasiura, plures idera fecerint. Sed hoc erat 
illius aetatis, praeter sacras literas nerainem nominatim citare, 
praesertim si quid hausissent e Graecorura fontibus. Id enim 
veluti suo iure sibi vindicabant. Alioqui mihi candidi pectoris 

245 videtur, non dissimulare per quos profeceris. Sic autem raode- 
ratur orationem in toto hoc opere, quasi suapte industria singula 
eruerit e sacris voluminibus. Quanquam autera optassem tali 
ingenio, tali facundiae, tali pectori, feliciorera magisque frugiferara 
materiam ; tamen hinc quoque non mediocris erit fructus lectori, 

250 quod pleraque loca, quae multum habebant obscuritatis, apud 
loannera et Paulura explicet, raea sententia non rainus feliciter 
quam accurate. 

Porro quod Hieronymus in epistola quadara ad Paulinura de 
doctis censurara agens, Hilarium scribit Gallicano attoUi cothurno, 

255 quum alioqui Graecorum fiosculis ornatus incedat ; frustraque 
legi ab iraperitioribus, quod interdura longis periodis inuoluatur : 
quanquam vbique suum quoddam dicendi genus habet Hilarius, 
taraen in hoc opere praecipue verum est. Rem enira, vt est pro- 
babile, rautuatus a Graecis, addidit Gallicara grandiloquentiam ; 

260 quum Graecis peculiaris sit erudita simplicitas, et oratio venusta 
dilucidaque magis arrideat quam grandis et operosa. Neque raro 
ludit in locis coramunibus. Quod genus sunt, periculosissimura 
de rebus diuinis verba facere : deploratura esse, cui pudor est in 
consilio vt intellectura etiam errorem pertinaciter tueatur : Scri- 

265 pturam diuinam non esse detorquendara ad nostros affectus, sed 
nostram sententiam ad Scripturae regulara eraendandam. Fre- 
quenter autem assurgit ad floridam quandam ac theatricam 
sublimitatem, praesertim quum incidunt loca quae facile splen- 

228. quosdara add. P. 262. ludit a : desidet P. 

235. alicubi] Perhaps in the De Cf. also ]. 622. 
ratione concionandi, whichErasmus had 236. argumentum] De Trinitate. 

now resumed ; see Ep. 1332. 36^. 253. Hieronymus] Ep. 58. 10. 


descunt tractata ; veluti de fabrica vniuersi, de natura corporuni 
coelestium, de concordi discordia elementorum, de scatebris fontium, 270 
de cursu amnium, de vicibus accessus ac recessus maris, de variis 
terrae foetibus : nequo raro vsque ad tragica schemata attollitur, 
prosopopeias et apostrophas, quibus vel haereticos vel Deum ipsum 

Et haud scio an haec grandiloquentia Gallorum ingeniis sit 275 
peculiaris. Habet huiusmodi quiddam et Sulpitius Seuerus ; 
habet et Eucherius etiam hoc elaboratior, sed cura feliciore, si quid 
tamen ego iudico. Nec degenerat ab hac phrasi Guilhelmus 
Budaeus, vir inter huius aeui scriptores celeberrimus ; adeo sub- 
limis vt tubam sonare credas, non hominera ; adeo feliciter ela- 280 
boratus vt eruditum lectorem nunquam satiet, triuiahter literatos 
procul submoueat. Porro sermonis obscuritas tametsi partim 
inde est, quod frequenter orationem diuersis e membris contextam 
vix tandem longo circuitu absoluit ; tamen illud etiam officit 
orationis perspicuitati, quod in argumento per se subtilitatibus 285 
inuoluto laudem etiam affectauit argutiae, nonnunquam et copiae : 
quod idem in Asse fecit Budaeus. Caeterum hoc incommodi fit 
leuius, si assueueris. Quemadmodum enim quosdam loquentes 
aegre intelligas nisi saepius audieris, et quemadmodum musicae 
genus ob hoc ipsum minus delectat, quia nouum est et insolens ; 290 
ita quoniam suus cuique stilus est, fit assuetudine familiarior ac 
proinde iucundior : siquidem et Titus Liuius, quo non alius iucun- 
dior, ad primum gustum subausterus est. Id autem potissimum 
euenit in his autoribus in quibus, praeter id quod quisque suum 
quendam habet gustum peculiarem, accedit cura et subtilitatis afEe- 295 
ctatio. Quales mihi praecipue videntur inter oratores Qumtilianus, 
inter poetas Horatius. 

Apparet hoc sensisse diuum Hieronymum, qui in epistola ad 
Romanum oratorem, scribit hunc in modum ; ' Hilarius, meorum 
confessor temporum et episcopus, duodecim Quintiliani libros et 300 
stilo imitatus est et numero '. Difficillimum est autem eum qui vel 
artis praecepta tradit vel de rebus natura subtilibus argumentatur, 
curam expoliendi sermonis cum perspicuitate coniungere. Quinti- 
lianus praeter has difficultates etiam breuitatem affectauit. Mihi 
vero veterum dictionem variam consideranti, videtur vix vllos 305 
prouinciales feliciter reddidisse Romani sermonis simplicitatem, 
praeter aliquot qui Romae a pueris sunt educati. Nam et Tertul- 
liano et Apuleio suus quidam est character ; et in decretis Afrorum, 
quae multa refert Augustinus contra Petilianum et Cresconium, 
deprehendas anxiam affectationem eloquentiae, sed sic vt Afros 310 
agnoscas. Subobscurus ac submolestus est nonnunquam et 
Augustinus, nec omnino nihil Africum habet Cyprianus, cacteris 
licet candidior. Nec mirum si Gallus refert Gallicum quiddam, 
si Penus Punicum, quum in Liuio nonnullos offendat Patauinitas. 
Fere fit autem vt maior sit aflectatio in his qui linguae cuiuspiam 315 
municipes sunt, quam qui ciues ; qui aduenao, quam qui indigenae. 
Nimirum hinc est quod anus illa Theophrastum ' hospitem ' appel- 
lasse legitur, vt nimium Attico loquentem. 

277. Euchcrius] For Erasmus' acquaintance with him see Ep. 676. 
284. absoluit] sc, Hilarius. 29S. Hieronymum] Ep. 70. 5. 

N 2 


Quanquam niihi quidem videtur diuo Hieronymo per aKvpoXoyiav 

320 dictus ' imitatus ', qui reddidit aut expressit. Reddit enim aut 
exprimit parentem nata proles potius quam imitatur. Sed natura 
verius in foetu nunc patrem, nunc matrem, nunc auum aut auiam, 
nunc materteram aut patruum imitatur. Ad haec, in imitando 
conatus est, in reddendo effectus. Nec scmper reddimus quod 

325 imitaraur, et nonnunquam iraprudentes reddimus ahquid. Ahoqui 
vt forte non ineptum sit aemulari stihim Quintihani, ita super- 
stitiosae cuiusdam dihgentiae raerito videatur, praesertim in 
argumento dissimih, hbrorura etiara numerum parem affectasse. 
Caeterum vt in copia dissimihs est Hilarius Quintiliano (nam rem 

33oeandem subinde ahis atque ahis verbis repetit et inculcat), ita in 
ordinis imitanda cura pene anxius est, nec parum temporis con- 
sumens in pohicendo quid dicturus sit et in repetendo quid dixerit 
(qua quidera in re simihor est Aristoteh quam Quintiliano) ; multura 
in reperiendis transitionibus, quibus inter se partes concinne 

335 contexat ; multum in excusando, si quando per occasionem incidens 
attactura est quod iuxta proraissum ordinera aho loco tractari 
debuerat. Duobus nominibus refert Phniura, qui scripsit Historiara 
raundi ; priraura praefatione tara elaborata, deinde quod primum 
hbrura totius operis elenchura esse vohiit, qui iUi, vt apparet, 

340 postrerao loco scriptus est. 

Atque hactenus quidem de opere cui titulus est De Trinitate ; 
cui succedit hber De Synodis, idem argumentura ahter tractans. 
Refert enira in quibus episcoporum conuentibus damnata sit haeresis 
Arianorum. Hunc scripsit ad Gahiarum episcopos, gratulans ilhs 

345 quod in tantis mundi turauhibus ab Ariana factione teraperassent. 
Hunc, vt ipse testatur, vertit e Graeco, sed hac hbertate vt vbique 
neglectis verbis sententiara raodo reddat, et vbi locus inuitat, 
ahquid de suo adraisceat ; quara hbertatera sibi perraittit et in 
Psalraos scribens, queraadraodum mox suo dicemus loco. Porro 

350 quura hic recitet sententias synodicas, tamen deiensionis periculum 
deprecatur : non perinde, opinor, quod ihis quibus haec scribebat, 
diffideret, aut quod quaedam non satis approbaret, sed rehgione 
quadam asseuerandi, quam nos paulatim sic dedidicimus vt nihil 
pudeat. Sic enim fere res raortahura a paruis initiis ad raaiora 

355 proficiunt, donec in vicium vsque luxurient. Diuus Hilarius in 
calce hbri duodecirai nihil audet de Spiritu sancto pronunciare, 
nisi quod spiritus Dei est — nec hoc ausurus, nisi legisset apud 
Paulum : non audet creaturara dicere, quia nusquam legerit in 
sacris hteris. ^ 

360 Haec professio non satis esset hoc seculo, quia plura nos docuit 
veterum necessaria diligentia ; sed citra necessitatem nos longius 
euehimur. Ohra fides erat in vita magis quam in articulorum 
professione. Mox necessitas adraonuit vt articuh praescriberentur, 
sed pauci, et Apostohcae sobrietatis. Deinde haereticorum ira- 

365 probitas adegit ad exactiorera diuinorura voluminura excussionem, 
peruicacia compuht vt quaedam ex autoritate synodorura defini- 
rentur. Tandem fides in scriptis potius quam in animis esse 

349- ^ '• psalmis a, 367. fides a : fidei symbolum 0. 

319. dwpoA.o^ta;']^ loose.orinaccurate, expression ; cf. Dion. Hal. de Lys. 4. 


coepit, ac pene tot erant fides quot homines. Creuerunt articuli, 
sed decreuit synceritas : efferbuit contentio, refrixit charitas. 
Doctrina Christi, quae prius nesciebat Xoyoixa)(!.av, coepit a philo- 370 
sophiae praesidiis pendere : hic erat primus gradus Ecclesiae ad 
deteriora prolabentis. Accreuerunt opes et accessit vis. Porro 
admixta huic negocio Caesarum autoritas non multum promouit 
fidei synceritatem. Tandem res deducta est ad sophisticas con- 
tentiones, articulorum myriades proruperunt. Hinc deuentum est 375 
ad terrores ac minas. Quumque vita nos destituat, quum fides sit 
in ore magis quam in animo, quum soUda illa sacrarum literarum 
cognitio nos deficiat ; tamen terroribus huc adigimus homines, 
vt credant quod non credunt, vt ament quod non amant, et intel- 
ligant quod non intelligunt. Non potest esse syiicerum quod 380 
coactum est, nec Christo gratum est nisi quod voluntarium. Meminit 
huius operis diuus Hieronymus in epistola ad Florentium, hisce 
verbis : ' Et prolixum valde librum De Synodis sancti Hilarii, 
quem ei apud Treuiroa manu mea ipse descripseram, vt mihi 
transferas peto '. 385 

lungitur huic liber quem scripsit aduersus Constantium Augustum, 
Arianae factioni fauentem : sed hic est, ni fallor, quem scripsit in 
eum iam vita defunctum. Fortiter enim conuiciatur, quum 
caeteri ad eundem duo, quorum alterum scripsit viuo, alterum 
etiam porrexisse creditur, blandius loquantur. Meminit huius rei 390 
diuus Hieronymus in Catalogo : ' Est eius ' inquit, ' et ad Constan- 
tium libellus, quem viuenti Constantinopoli porrexerat. Est alius 
in Constantium, quem post mortem eius scripsit'. Hactenus 
Hieronymus. Quod autem durius scripsit in mortuum, pietati 
datum est : quod blandius egit cum viuo, Christianae prudentiae 395 
fuit ; quae mauult mederi malo, si liceat, quam exacerbare. Sed 
horum librorum mihi nuUus videtur haberi perfectus. Quum enim 
exactum quiddam et operosum polliceantur, non praestant id quod 
polUcentur, sed veluti subito obticescunt. Ob affinitatem materiae 
iungitur his epistola quam scripsit aduersus Auxentium, quem 400 
Mediolani de Arianae haereseos consortio reum peregit : Auxentii 
epistola subnectitur, qua se purgat Valentiniano et Valenti 

In his cuoluendis illud obiter subiit animum meum, fortasse non 
defuturos qui mirentur quod, quum tot libris, tanto studio tantoque 405 
molimine, tot argumentis, tot sententiis, tot anathematis agatur 
vt credamus Filium esse verum Deum eiusdem essentiae siue, vt 
aliquoties loquitur Hilarius, eiusdem generis aut naturae cum Patre, 
quod Graeci vocant ofxovijiov, potentia, sapientia, bonitate, aeterni- 
tate, imraortalitate caeterisque rebus omnibus parem — , de Spiritu 410 
sancto interim vix vlla fiat mentio ; cum tota controuersia de 
cognomine veri Dei, de cognomine horausii, de aequaUtate, non ,. 
rainus pertineat ad Spirituni quara ad FiUum. Irao nusquam 
scribit adorandum Spiritum sanctum, nusquara tribuit Dei voca- 
buluni, nisi quod vno aut altero loco in Synodis refert improbatos 415 

392. Est a : Et Cakdogus. 402. qua ;3 : quo a. 405. quod add. P. 

382. Hicronymus] Ep. 5. 2. 


eos qui Patrcm, Filium ct Spiritum sanctum auderent dicere tres 
Deos : siue quia putarit tum magis patrocinandum Filio, cuius 
humana natura faciebat vt difficilius persuadcretur Deum esse, qui 
idem esset homo — et hunc Ariani diuinitate si^ohare tentabant, 

420 quum de Spiritu sancto nondum esset agitata quaestio ; siue haec 
veterum religio fuit, vt, licet Deum pie venerarentur, nihil tamen 
de eo pronunciare auderent quod non esset aperte traditum in 
sacris voluminibus. In quibus vt aUquoties FiUo tribuitur Dei 
cognomen, ita Spiritui sancto nusquam aperte ; etiam si post 

425 orthodoxorum pia curiositas idoneis argumentis comperit e sacris 
Uteris in Spiritum sanctum competerc quicquid FiUo tribuebatur, 
excepta personarum proprietate. Sed ob imperuestigabilem rerum 
diuinarum obscuritatem in nominibus tribuendis erat reUgio : de re 
diuina nefas esse ducebant aUis verbis loqui quam sacrae Uterae 

430 loquerentur et pubUca Ecclesiae traderet autoritas. Spiritum 
sanctum legerant, Spiritum Dei legerant, Spiritum Christi legerant. 
Didicerant ex EuangeUo Spiritum sanctum non seiungi a Patre et 
FiUo. Docentur enim ApostoU baptizare in nomine Patris et FiUi 
et Spiritus sancti. Seruant trium personarum consortium solennes 

435 iUae preculae, ex antiquissimo Ecclesiae ritu nobis reUctae, breues 
iuxta ac doctae, in quibus Pater rogatur per FiUum in vnitate 
Spiritus sancti. Pater frequentissime Deus vocatur, FiUus aU- 
quoties, Spiritus sanctus exerte nunquam. 

Atque haec dixerim, non vt in dubium vocem, quod nobis c 

440 diuinis Uteris patrum orthodoxorum tradidit autoritas, sed vt 
ostendam quanta fuerit antiquis reUgio pronunciandi de rebus 
diuinis, quum sanctius etiam eas colerent quam nos : qui huc 
audaciae prorupimus, vt non vereamur FiUo praescribere quibus 
modis debuerit honorare matrem suam. Audemus Spiritum 

445 sanctum appeUare Deum verum, ex Patre FiUoque procedentem, 
quod veteres ausi non sunt : sed iidem non veremur illum subinde 
nostris sceleribus ex animi nostri templo deturbare, perinde quasi 
crederemus Spiritum sanctum nihil aUud esse quam inane nomen. 
Quemadmodum plerique veterum, qui summa pietate colebant 

450 FiUuni, tamen homusion dicere verebantur, quod ea vox nusquam 
in sacris literis haberetur. Adeo prior fuit Ecclesiae profectus in 
puritate vitae quam in exacta cognitione diuinitatis ; nec vnquam 
plus accepit dispendii quam quum in eruditione philosophica, 
demum et in opibus huius mundi quam maxime promouisse videba- 

455 tur : non quod per se malae sint opes, sed quod plerumque inuoluant 
hominem curis huius mundi. 

Nec per se mala est eruditio, sed plerunque gignit factiones ac 
dissidia. Praetexitur fidei cathoUcae defensio, et interim admiscent 
sese afifectus priuati, et sub Christi titulo Satanae negocium agitur. 

460 Non quod tale quippiam suspicer de Hilario quale certo comperimus 
in quibusdam huius aetatis. Sed tamen quum viueret, homo erat ; 
non carebat humanis affectibus ; faUi poterat, corrumpi poterat. 
Eiectus erat ac damnatus erat per Saturninum ; apud Phrygas 
barbarie nobiles exulabat annos aUquot ; vrgebat modis omnibus 

430. et publica . . . autoritas add. /3. 438. exerte add. 13. 445. verum . . . 
procedentem add. 13. 446. ausi non sunt a : aliquandiu non videntur ausi 13. 


Ariana factio. Haec aliaque permulta poterant etiani boni viri 465 
affectibus imponere sub specie pietatis. 

Non inficior execrandam haereticam peruicaciam, si sanari non 
possit. Sed illud interim cauendum, ne erroris vnius odio deuolua- 
mur in alium errorem ; eamque seruemus animi moderationem, 
ne simultas nobis persuadeat esse prauum quod rectum est, esse 470 
dulce quod amarum est, et contra. Id si nulli fere veterum non 
aliqua ex parte accidit, equidem non deprecabor hominis ociosi 
notam, qui haec admoneam. Tertulhanus dum nimis acriter 
pugnat aduersus eos qui plus satis tribuebant matrimonio, delatus 
est in alteram foueam, damnans quod Christus approbauit, et 475 
exigens quod Cliristus non exegit sed suasit. Hieronymus tanto 
ardore pugnat aduersus eos qui matrimonium efferebant, cum 
iniuria virginitatis, vt ipse sub iniquo iudice vix possit suam tueri 
causam, si reus fiat parum reuerenter tractati coniugii ac digamiae. 
Montanus, dum ardentius oppugnat illos qui passim dignis et 480 
indignis aperiebant Ecclesiae fores, plus satis laxata seueritate 
disciphnae Ecclesiasticae, in diuersum incidit malum. Diuus 
Augustinus aduersus Pelagium toto studio dimicans, aUcubi minus 
tribuit libero arbitrio quam tribuendum putant qui nunc in schoUs 
regnant theologicis. 485 

Possem huius generis exempla permulta commemorare, etiam 
ex recentioribus ; sed praestat, opinor, in re odiosa non esse admo- 
dum copiosum. De Hilario nunc agimus, qui tum ob vitae sancti- 
moniam, tum ob insignem eruditionem, tum ob eloquentiam 
admu'abilem aeui sui lumen fuit. Quanto stomacho saeuit in 490 
Arianos, identidem impios, diabolos, blasphemos, Satanas, pestes, 
Antichristos eos appellans ! iam enim leue est haeretici cognomen. 
Et tamen probabile est inter Arianae factionis homines fuisse 
quibus persuasum esset, hoc quod de Christo praedicabant, verum 
ac pium esse. Dogma magnis ac multis autoribus nitebatur. 495 
Sufiragabantur in speciem aliquot loca Scripturae diuinae ; nec 
deerant rationes quae nonnullam veri speciem prae se ferrent. 
Accessit Caesaris autoritas, et praeter hanc ingens subscribentium 
numerus ; cui merito fuisset accedendum, si semper meUor pars 
esset quae maior. Postremo certamen erat de rebus longe semotis 500 
ab humani ingenii captu. Monendum ac docendum ego censuissem 
si quis cum Ario sensisset ; non autem protinus appeUassem Satanam 
aut Antichristum. 

Etenim si haec torquenda sunt in eum quisquis errat aUcubi, 
quid faciemus, praeter tot egregios Ecclesiae doctores, ipsi huic 505 
HUario, qui tot locis sentire videtur Christo fuisse corpus quod 
doloris capax non esset : famem, sitim, lassitudinem aUasque hoc 
genus affectiones non fuisse naturales in eo sed assumptas V Nam 
hoc plane scripsit exponens Psalmum sexagesimumoctauum, qui in 
synodo pronunciat anathema in iUum qui negaret solum Patrem 510 
innascibilem Deum dici, quasi Spiritus sanctus aut Deus non sit 
aut nascatur et ipse a Patre. Ac ne quis causetur in synodis 
Hilarium recitatorem esse tantum sententiarum, non etiam auto- 
rem, dicit cadem suo nomine libro De Trinitate duodecimo, asseue- 

499. mclior pars] Cf. 1. 124U. 


515 rans solum Patrem Deum imiascibilem esse ; solum Filium genitum, 
non crcatum ; Spiritum sanctum sic proficisci ab vtroque, vt nec 
natus dici possit, nec tamen admittendus sit in nominis consortium : 
quod quidam Filio tribuebant, creaturam illum appellantes, quum 
nos non minus execremur creaturae nomen in Spiritu sancto quam 

520 in Patre aut in Filio. Et quum alias, tum libro De Trinitate 
octauo, magna contentione defendit, nos quoque cum Filio et Patre 
vnum esse natura, non adoptione, neque conscnsu tantum. Rursus 
eius operis libro tertio, sed magis libro decimo, sic loquitur de 
corpore Christi, vt sentire videatur Mariam Virginem praeter 

525 concipiendi, gestandi et pariendi ministerium nihil addidisse de 
suo ; quum orthodoxi credant Christum ex opificio quidem Spiritus, 
sed ex substantia virginei corporis conccptum. Quin et alia loca 
sunt quae ciuilem et commodum requirant interpretem. Quam 
autem legem in se statuit, qui sic saeuit in alios ? 

530 Quod si quis indignetur quicquam affectuum huiusmodi tribui 
diuo Hilario, legat Hieronymi dialogum quem scripsit aduersus 
Luciferianos, Is declarat Hilarium odio factionis, a qua fuerat 
diu vexatus, et aduersus quam diu bellum gesserat, incidisse in 
damnatam ab Ecclesia sententiam. Sed praestat ex ipsis Hieronymi 

535 verbis rem cognoscere. ' Si ' inquit ' haeretici baptisma non 
habent, et ideo rebaptizandi ab Ecclesia sunt, quia fn Ecclesia non 
fuerunt, ipse quoque Hilarius non est Christianus ; in ea quippe 
Ecclesia baptizatus est quae semper ab haereticis baptismum 
recepit. Antequam Ariminensis synodus fieret, antequam Lucifer 

540 exularet, Hilarius, Romanae Ecclesiae diaconus, ab haereticis 
venientes in eo quod prius susceperant baptismate suscipiebat ; 
ni forte tantum Ariani haeretici sunt, et ab his solis baptizatum 
recipere non licet, ab ahis licet. Diaconus eras, o Hilari, et a 
Manichaeis baptizatos recipiebas ; diaconus eras, et Ebionis 

545 baptisma cornprobabas. Repente postquam exortus est Arius, 
totus tibi displicere coepisti : segregas te cum tuis vemulis et 
nouum balneum aperis.' Rursus ahquanto post : ' Legat et ipsius 
Hilarii libellos, quos aduersum nos de haereticis rebaptizandis 
aedidit, et ibi reperiet ipsum Hilarium confiteri a luho, Malcho, 

550 Syluestro et caeteris veteribus episcopis simul in poenitentiam 
omnes haereticos susceptos'. Quod si Hieronymus haec scripsit 
in hunc Hilarium, palam arguunt eum odio factionis Arianae ex 
opinione catholica in haereticam fuisse delapsum, quum nulli 
vnquam magis impie, magis insane delirarint de Christo quam 

555 Manichaei ; quum tam insignis esset Ebionitarum blasphemia, 
qui Cliristum nihil aliud esse docebant quam hominem ; quum 
interim Ariani faterentur esse Deum et magnum Deum, eimdem 
tamen creaturam esse, sed infinitis partibus caeteris omnibus 
excellentiorem, quam Pater in Filii et in diuini nominis honorem 

560 adoptasset, per quam condidisset vniuersa, quaeque in coelis sunt 
quaeque in terris. Fateor haec esse infra dignitatem Christi ; sed 
quid ad Ebionitarum blasphemiam ? Et tamen ab Ebionitis 

530. Quod si quis . . . 569. pondus habeat a (541. susceperant a : acceperant 
Hier. ed. Eras. 550. siniul a : similiter Hier. ed. Eras.) : om. 0. Cf. Ep. 
1000. 128-47. 

534. Hieronynii] c. Lucif. 26. 547. Rursus] ibid. 27. 


receperat, qui ab Arianis non recipiebat. Quanquam, ne quid 
dissimulem, incertus sum an haec de hoc nostro Hilario praedicet 
Hieronymus, praesertim quum Hbrorum quos hic citat, non memi- 565 
nerit in Catalogo Scriptorum. Ac Gennadius recenset Hilarium 
episcopum quendam Arelatensem : tametsi de libeUis quorum 
meminit Hieronymus, nullam facit mentionem. Sit hoc igitur 
tantum in hoc propositum, vt probabilis argumenti pondus habeat. 

Haec nequaquam ideo nobis dicuntur, vt sanctissimi doctissimique 570 
viri gloriam obscuremus famamque suggillemus, sed vt huius 
temporis episcopos ac theologos admoneamus, ne quid tale sinant 
ipsis subrepere, quale videmus tanto viro accidisse. Primum 
Euangelicae simplicitatis est fratrum facta scriptaque candide 
interpretari. Deinde si quis lapsus est qui dissimulari non potest, 575 
non ilico saeuiendum in eum qui lapsus est, quum nemo non labatur ; 
sed adnitendum vt homine saluo tollatur error. Denique sic est 
admonendus proximus, quemadmodum nos admoneri cuperemus, 
si quid accidisset humanitus. Nunc videmus quosdam qui in 
alienis libris nihil non calumniantur, qui rabie quadam desaeuiunt 580 
in famam proximi, quum in ipsorum libris reperiantur manifestae 
blasphemiae in Christum. Sit hoc vanum, nisi re ipsa doceam in 
hbellis quorundam, qui iam annis ahquot hinc atque hinc multi 
prouolarunt, Pontificiae maiestatis v-n-epacnrLa-Ta! , esse quaedam 
quae, dum impense tuentur hominis dignitatem, apertam habent 585 
contumeham in Christum. Hoc nisi res euicerit ipsa, sim ego 
vanus autor. 

Non damno studium illorum qui sobrie defendunt Pontificis 
autoritatem aduersus quorundam seditiosam petulantiam : tametsi 
magis optarim sic efflorescere Christi gloriam vt totius mundi 590 
gloriam obscuret, etiam, si fieri possit, Petri et Pauli, non modo 
Romani Pontificis. Sic enim obscurati, vere fuerimus gloriosi, 
si nos ex nobis nihil essemus, sed Christus esset omnia in omnibus. 
De paucis interim loquor, qui dum immodice student homini suam 
asserere dignitatem, non satis consuluerunt dignitati Christi, cui 595 
soli debetur omnis dignitas. In his quum sibi ignoscant Meuii, 
tam feroces, tam immites, tam iniqui sunt aduersus alios. Quod 
iUic iudicium esse potest, vbi tam impotens est odium ? Semper 
quidem ventilandus est gladius sermonis EuangeUci aduersus omnes 
errores impios, et omni, quod aiunt, pede standum aduersus haereses 600 
suppuUulantes. Sed illam oportet primam esse curam, ne reperiatur 
in nobis quod in ahis insectamur : deinde, ne corrupti priuatis 
affectibus, quod bonum est, dicamus malum ; quod dulce, amarum ; 
quod lucidum, tcnebrosum. Est enim hoc pertinaciae plerisque 
mortahum ingeniis insitum, vt quod semel quocunque casu pro- 605 
nunciauerint, nunquam tueri desinant, etiam si compererint sese 
perperam pronunciasse. Primum pudor obstat ; is per conten- 

571. famamque suggillcmua add. fi. 573. tanto viro a : summis alioqui 

viris 0. 

564. inccrtus sum] I5y 1530 (cf. Ep. Foiticrs ; and in consequenco it was 

looc). i28n) Erasmus hati ascertainccl ncccssary to omit this whole passage. 
that Hihiry the deacon of Rome was 566. Oennadius] Sce Ep. 676. 23U. 

a diffcrcnt pcraon from the 13p. of 593. Ghristus] Cf. Col. 3. 11. 


tionem proficit in peruicaciam, peruicacia tandem cxit in rabiem. 
Ita fit vt, dum vtrinque crudescit pugna, vtrinque veritas amittatur. 

610 Schismaticus error dicitur, si quis Pontifici Romano nonniliil 
detrahat autoritatis. Caeterum quur nemo commouetur, quum 
huic quidam plus nimio tribuunt, insigniter impudentes et turpiter 
adulantes ? Si displicet falsitas, quur non vbique displicet ? 
Denique quur asseuerans Virginem matrem immunem a peccato 

615 originis apud Dominicales haereticus est, apud Scotistas orthodoxus ? 
An non haec palam testantur corruptum iudicium ? An istud est 
sermonem diuinum opOoTop.dvt nam verbo Paulino libenter 
vtimur, Sit igitur purus ac simplex eius oculus, qui parat ex oculo 
fratris festucam eiicere ; semperque nobis ob oculos versetur illius 

620 lenitas, qui quum solus omnium vacaret omni errore, tamen non 
extinguit linum fumigans nec baculum fractum comminuit. Sed 
haec quoque tempestiuius aUas disserentur. 

Proximus hic locus habet Commentarios in Matthaeum, sic enim 
appellat Hieronymus ; alii Canonem appellare maluerunt, ob id, 

625 opinor, quod carptim titulos aliquot exponat. Nec dubito quin 
hoc opus verterit ex Origene ; adeo per omnia sapit Origenis et 
ingenium et phrasim. Quum enim illic multa praeclara doceat 
quae plane clamitant autorem ad vnguem absolutum in diuirds 
literis, tamen aliquoties in allegoriis superstitiosior est, interim et 

630 violentior, nimium in hoc intentus, vt destruat historicum sensum, 
quasi locus non sit allegoriae illo incolumi. Konnunquam in 
connectendo (nam et in hoc occupatus est) videtur aliquoties 
ingenio lusisse potius quam rem seriam tractasse. Videmus autem 
inter innumeras dotes hoc vicii Origeni fere in omnibus scriptis esse 

635 peculiare : qui vir vtinam haberet multos caeterarum virtutum 
suarum aemulos, vt hac in parte quosdam habuit etiam Latinos 
sectatores ! Porro commentarios quos aedidit in Psalmos, Hierony- 
mus admonet ex Origenis commentariis imitatos esse verius quam 
versos ; praesertim quum ipse nonnulla de suo addiderit. Ea quae 

640 sint, prudens lector non difficile deprehendet. Sunt enim ferme 
ex his quae tot libris disseruerat aduersus Arianos. Quod autem 
ipse nusquam indicat quem sit sequutus, non opinor ideo factum 
vt dissimularet per quem profecisset, sed vt Origenici nominis 
inuidiam vitaret. Quod idem vbique facit Ambrosius. 

645 Meminit huius operis Hieronymus in praefatione secundi libri in 
IVIicheam, citans Hilarium, qui quadraginta ferme versuum milia 
ex Origene verterit in Psalmos ad sensum, jVIirum autem quo 
consiho Psalmos ahquot sibi sumpserit interpretandos, praetermissis 
reliquis, nisi forte quia non contigit plenum opus Origenis nancisci. 

650 Scripsit autem, quemadmodum recenset Hieronymus, in Psahnum 
primum et secundum, dein a quinquagesimo primo vsque ad 
sexagesimumsecundum, et rursus a cent€simo decimooctauo vsque 
ad extremum. Atqui nos plus habemus quam recenset Hierony- 
mus, videhcet praeter duos primos a Psalmo quinquagesimoprimo 

623. hic a : his &. 

615. apud Dominicales] Cf. Ep. 1173. 6. 41,2. 
12911. 621. linum] Cf. Is. 42. 3 quoted in 

617. Paulino] 2 Tim. 2. 15. Matt. 12. 20 : see Ep. 939. 112,13. 

619. festucam]Cf. Matt. 7. 3-5, Luke 622. alias] Cf. 1. 235^. 


vsque ad sexagesimuninonum, rursus a eentesimo decimooctauo 655 
vsque ad finem ; nisi quod vltima pars abesse videtur in exemplari- 
bus, extrema, vt suspicor, pagina in manu descriptis codicibus vel 
reuulsa vel detrita : quae lere perire solet non aliter quam, quod 
est in prouerbiis, extrema faba. Ex quibus Ulud colligitur, quod in 
Psalmos scripserat Hilarius, non totum peruenisse ad Hieronymum. 660 
Nam Catalogum de claris Scriptoribus aedidit Hilario mortuo : ne 
quis causari possit Hilarium addidisse quaedam operi post aeditum 
Hieronymo catalogum. Atque in his testatur sese ex noimullis ac- 
cepisse quod scripsisset commentaria in Cantica canticoinim ; verum 
negat hoc opus sibi conspectum fuisse. 665 

Nobis plura etiam mterciderunt, videlicet Epistolae quas scripsit 
ad diuersos : item liber Hymnorum. Nam epistola quae superest 
ad Apram fiham, nihil habet Hilarii, hymnus multo minus ; in quo 
ne carminis quidem ratio constat, quum Hieronymus aUcubi testetur 
illum carmen scripsisse. Nos tamen vtrunque addidimus, ne 670 
gustus deesset, si quis forte vellet de his rebus iudicare. Declarat 
hoc phrasis et compositio sermonis HUariani, in carmine non 
infehcem fuisse. Et fortassis ahquot hymni quos hodie canit 
Ecclesia, non indoctos sed incerti autoris, ilhus sunt : veluti hymnus 
' De ligno crucis', cuius initium Crux fidelis, 'De loanne Baptista,' 675 
cuius initium Vt queant laxis. Desideramus et commentarios in 
lob ; quos, vt indicat ibidem Hieronymus, ex Origene vertit ad 
sensum. Et extat quidem inter Origenis rehquias hber lob 
enarrator, cuius phrasis nihLl habet afhne cum Hilariano charactere. 
Quin et praefatio testatur idem opus ab ahis nomiuUis fuisse versum, 680 
sed neque bona fide neque docte, dum ex bene Graecis reddunt male 
Latma ; quum ipse qui haec praefatur, re ipsa declaret se fuisse 
hommem qui nec Latine sciret nec ingenio aut eruditione valeret, 
sed qui tanto plus haberet arrogantiae, quanto minus habebat 
peritiae. Desideramus et eum Ubrum quem scripsit aduersus 685 
Salustium praefectum, siue contra Dioscorum medicum ; in quo 
videtur omnes ingenii facundiaeque vires exeruisse. Declarat id 
diuus Hieronymus in epistola ad Magnum oratorem : ' Breui ' 
inquit, ' libeUo quem scripsit contra Dioscorum medicum, quid in 
Uteris posset ostendit '. Desideratur et Uber aduersus Valentem et 690 
Vrsatium, historiam Ariminensis et Seleuciensis synodi acta con- 
tinens ; nisi forte hic synodorum libro admixtus est. 

Atque hactenus quidem de singulis eius viri lucubrationibus 
attigisse satis est. Nunc in genere de laudatissimi viri dotibus pauca 
Ubabimus. Ac primum de vitae sanctimonia quid attinet cUcere, 695 
quum autoritas ecclesiastica iam oUm eum diuorum catalogo 
659. prouerbio /3. 664. Cantica a : Canticum /3. 

659. extrema faba] Cf. Adwj. 3372 : The latter is now rccognized as tho 

quotcd from Fcstus. work of Paulus Diaconus (t 799). 

673. aliquot hymni] I am indebtcd to See G. M. Dreves, Latcinische Hyin- 

tho late Dr. H. M. Bannister for the nendichter des Miitelalters, 2" Folge, in 

indication that this view is incorrcct. Analecta hymnica medii aeui, vol. 50, 

The f ormcr hymn may be identitied with 1907, pp. 71, 120. 

the In Iwnore sandae Crucis of Venan- 688. Hieronymus] Ep. 70. 5. 

tius Fortunatus, Bp. of Poitiers 690. aduersus Valcutcm] Fragments 

(t P- 600), ' Pange, lingua'; thocighth of this werc published in 1598 by Nic. 

stanza of which begins ' Crux tidelis '. Faber, from a ms. belonging to Pilhou. 


asscripscrit ? Quanquam alioqui et omnes viri libri niirum quen- 
dam pietatis ardorcm spirant. Quanta vero fucrit nominis illius 
autoritas vcl hinc licet coniicere, quod diuus Hieronymus, qui pene 

700 contcmpsit Augustinum nec ita multum tribuit Ambrosio, toties 
tanta cum veneratione citat Hilarium, alibi vocans eum ' Orbis 
Deucalionem ', alibi ' Latini scrmonis tubam ', alibi ' Latinae 
eloquentiae Rhodanum ' appellans. Nec vno in loco aduersus 
calumniantes quod ipse Origenicis vterctur, huius exemplum veluti 

705 clypeum obiicit ; cui plenissimum testimonium reddit in epistola 
quadam ad Marcellam : ' Tantum ' inquit, ' virum et temporibus 
suis discrtissimum reprehcndere non audeo ; qui et confessionis 
suae merito et vitae industria et eloquentiae claritate, vbicunque 
Romanum nomen est, praedicatur '. Quid hoc elogio plenius ? 

710 Nec minus honorifice meminit eius in Commcntariis quibus enarrat 
Esaiam : ' Sanctus ' inquiens, ' et eloquentissimus martyr Cyprianus, 
et nostri temporis confessor Hilarius, nonne tibi videntur excelsae 
quondam in seculo arbores aedificasse Ecclesiam Dei ? ' Quin et 
diuus Aurelius Augustinus non sine praefatione honoris autoritatem 

715 Hilarii citat in libris De Trinitate. 

Caeterum Hebraei sermonis prorsus rudis fuit Hilarius : vnde 
si quid ex his attigit, aut ex Origenis hausit fontibus aut parum 
feliciter attigit. Siquidem enarrans Psalmum quempiam, admonet 
Bresith rectius verti in filio quam in principio — quemadmodum 

720 refert Hieronymus in amiotationibus quas scripsit De traditionibus 
Hebraeorum in Genesim : quum reclamet Septuaginta interpretum 
autoritas ; ad haec Symmachi ac Theodotionis, qui magno consensu 
verterunt eV apxrj ; reclamet et ipsa sermonis Hebraei scriptura, 
quae Bresith habet, quod Aquila interpretatur iv K€<^aAt6i, id est 

725 in capitulo, non Babem, quod interpretatur infilio. Dicitur autem 
et caput initium cuiusque rei. Qua quidem in re non iniuria quis 
desideret in Hilario constantiam, qui quum non vno in loco mire 
praedicet Septuaginta translatorum autoritatem, a qua nefas putat 
latum, vt aiunt, vnguem discedere, in hac voce non dubitauerit 

730 dissentire. Suspicor autem locum quem notat Hieronymus, esse in 
commentario quo enarrat Psahnum secundum. Nam ilUc obiter 
annotat Bresith Hebraeis sonare tria, in principio, in capite, et 
in filio. Quumque vox ea varie reddita sit ab interpretibus, ille 
putat ab autoritate Septuaginta non esse recedendum. Sed 

735 insignius etiam lapsus est in Osanna. Quam vocem in com- 
mentariolo quem scripsit in Matthaeum, sic docet Hebraeis sonare, 
Sanctificatio domus Dauid ; quum nihil sit in hac dictione quod 
vllam habeat affinitatem cum hoc interpretamento : siquidem 
Hebraeis redemptio dicitur Pheduth, domus Beth. Porro Dauid quum 

740 sit eadem vox Latinis, Graecis et Hebraeis, hic non esse insertum, 
per se liquet omnibus ; quemadmodum aUcubi docet Hieronymus. 

703. /8 : appellat a. 704. ipse add. 0. 725. Baben /3. 739. Dauidem /3. 

702. Deucalionem] Hier. c. Lucif. 26. init. 

But this should have been removed, 706. ad Marcellam] Hier. Ep. 34. 3. 

like 11. 530-69,1^/3; for the reference is 710. Commentariis] Hier. irt Ifi. 17. 

to Hilary the deacon of Rome. I3-I4' on cap. 60. 13. 

tubam] adu. Rufin. 2. 19. 714. Augustinus] Trin. 6. 10. 

703. Rhodanum] Hier. in Gal. bk. ii 718. Psalmum] See 11. 730-3. 


Porro Graecas literas tenuiter attigerat, si quidem Hieronymo 
credimus : cuius verba super hac re subscribam ex epistola quadam 
ad Marcellam, qua explanat Psalmum centesimum vicesimum- 
sextum. ' Nisi ' inquit, ' quod non eius culpae asscribendum est, 745 
qui Hebraei sermonis ignarus fuit, Graecarum quoque literarum 
quandam aurulam ceperat, sed Heliodori presbyteri, quo ille 
familiariter vsus est : ex quo ea quae intelligere non poterat, 
quomodo essent ab Origene dicta, quaerebat. Qui, quoniam in hoc 
Psalmo commentarium Origenis inuenire non potuit, opinionem 750 
magis insinuare suam quam inscitiam voluit confiteri : quam ille 
sumptam claro sermone disseruit, et alienum errorem disertius 
exequutus est'. Hactenus Hieronymi verba recensuimus ; in 
quibus dum sedulo patrocinatur Hilario, satis odiose tractat Helio- 
dorum, praesertim quum id quod adfert, nihil aKud sit quam 755 
diuinatio. Sed vt obiter hic patrocinemur Hilario, mihi non fit 
verisimile virum tantum vsque adeo fuisse credulum vt in enar- 
randis diuinis literis totus pependerit ex alieno iudicio ; nec adeo 
rudem Graecae literaturae vt non potuerit ipse sensum deprehen- 
dere, praesertim in Origene, cuius sermo mire perspicuus est : 760 
id quod facile coniectari potest ex his quae Latine versa supersunt. 
Quanquam non satis video quid hic vsque adeo diuum Hieronymum 
offenderit. Nam quod adfert varias veterum interpretationes ex 
Hebraeo, nihil ad Hilarium pertinet, qui semper ex professo sequitur 
Septuaginta versionem : qui hoc loco transtulerunt €/<TeTti/ao-/x€Vwv. 765 

Caeterum quod ait Hilarium interpretatum filios excussorum 
Apostolos, quod iussi sint pedum puluerem excutere in eos qui non 
recepissent Euangelium, si quis attentius legerit commentarium 
Hilarii in Psalmum Nisi Dominus aedificauerit domum, comperiet 
aliquanto secus habere. Nam mea sententia vocat ' Apostolos ac 770 
prophetas excussorum ', hoc est ' impiorum filios ', qui sua culpa 
reiecti sint a Deo, et excussi in execrationem ob pertinacem increduli- 
tatem. Caeterum quod obiter duobus verbis meminit de puluere 
pedum excusso, non huc pertinet vt Apostoli dicantur excussi, 
sed vt pukiis excussus in incredulos ludaeos significet ipsos ob 775 
pertinaciter reiectam Euangehi gratiam excussos in reprobam 
mentem : id quod clarius etiam explicat Commentarius in Matthaeum, 
' Et signo ' inquit, ' pulueris pedibus excussi aeterna maledictio 
relinquatur '. Referrem et ex Psalmis ipsius Hilarii verba, nisi 
longum esset ac molestum lectori, praesertim in praefatione. 780 
Proinde res ipsa loquitur hic Hieronymum aut memoria lapsum 
esse aut Hilarii commentarium parum attente legisse. lam quod 
probat Hieronymus Marcellae commentum, quae scripserit Apostolos 
fuisse fiUos excutientium potius quam excussorum, equidem non 
video quid sibi veht ; nisi forte quemadmodum Graeci dicunt 785 
taTpwv Trai^e?, id est mcdicorum fihi, pro medicis, ita dicti sunt 
Apostoli ' excussorum fiUi ' pro excussis. Alioqui successores 
Apostolorum potius vocandi erant ' excussorum fiUi ', si recte 
nomine excussorum inteUiguntur Apostoli. Nec absurdum est 

768. : attcntus a. 789. excussorum a :] excussoribus fi. 

742. Hieronymo] Ep. 34. 3. 777. inMatthaeum] io§ 10, on v. 14. 

765. hoc loco] Ps. 126. 4. 783. Hieronymus] Ep. 34. 3. 


790 tamen excussos dici qui se excusserint ; quemadmodum loti 
dicuntur qui se lauerint, et coenati qui coenauerint. Sic enim 
dicitur et puluis excussus et homo seu pes excussus, quemadmodum 
dicitur aspersa labes homini et homo labe aspcrsus. 

Haec obiter attingere visum est, non in hoc tantum vt patrociner 

795 Hilario, verum etiam vt intelHgamus ohm non fuisse rehgionem 
sanctissimis viris a quamhbet magnis autoribus dissentire : prae- 
terea summos etiam viros ahquoties dormitaro, quemadmodum hic 
dormitauit Hieronymus in taxando Hilario. Amicus vterque, sed 
omnibus amicior esse debet veritas. 

800 Nunc ad iUud quod institueramus sese recipiat oratio : quan- 
quam facile crediderim iUum non ad plenum scisse Graecas hteras. 
Etenim quod ad orationis concinnitatem attinet, fehcior est in his 
quae ex sese suoque, quod aiunt, Marte scribit, quam in his quae 
vertit ; quum in liis quae vertit, densior ac sanior sit in sententiis. 

805 Idque suspicor in causa fuisse ne quid susciperet vertendum, nisi 
cum hac hbertate, vt suo arbitratu reddat sensum, omissis etiam 
aut additis quae videntur : nam id tutius semiperitis eius sermonis 
vnde transferunt. Sumpsit idem iuris sibi Pogius in vertendo 
Diodoro Siculo ; sumpsit sibi Ruflfinus in vertendis pene singuhs 

810 quae transtuht, praesertim in hbris Origenis et Eusebii Caesariensis 
historia. Verum haec non est hbertas interpretis, sed hcentia 
potius contaminantis ahena scripta. Quanquam Hilarius nusquam 
interpretem profitetur, praeterquam in Synodis, nihilo magis quam 
Ambrosius, qui sua fere hausit ex Origenis lucubrationibus. Mihi 

815 lapsus videtur ex occasione Graeci sermonis, quum distribuens 
suam cuique personae proprietatem, aeternitatem assignat Patri, 
imaginem Eiho, vsum Spiritui sancto. Fortasse Graece legit 
To](TTov siue XPW'^''"^^"'^ atque ea dictio Graecis dicta est 
d.TTo Tov xpw^."-'^ lioc est ab vtendo : vnde et evxpwTO'; dicitur comis 

820 et commodus ad vitae consuetudinem, axf>rj(TTo<; inutilis. Caeterum 
Xp-qo-Tov siue xPW^^'^1'^ Graecis non tam sonat vsum siue vtihtatem, 
quam bonitatem, comitatem, suauitatem, siue, vt frequenter 
vertunt, benignitatem. Potentia Patri tribuitur, sapientia Fiho, 
bonitas Spiritui sancto. Quem locum citat Augustinus in opere 

825 De Trinitate, nonnihil laborans in exponendo quid sibi veht nomen 

Caeterum vtcunque hoc habet, quum diuus Hilarius non admo- 
dum Graece caHuerit, tamen operaeprecium est videre in Psalmis 
quam anxie philosophetur in dictionibus Graecis, nunc proprietatem 

830 et emphasim dihgenter indicans, nunc quiritans a Latino interprete 
non satis commode redditam Graeci serraonis sententiam, nunc 
amphibologiam amouens ex verbis Latinis Graeci sermonis prae- 
sidio. Et vbi sunt interim isti qui negant in hteris sacris vhum 
esse vsum Graecarum hterarum ? Vbi sunt isti cameh verius quam 

835 homines, qui blaterant ex Graecis hteris nihil ahud oriri quam 
haereses ? Et quum haec vociferentur in pubhcis concionibus, 
mirantur si quibus videntur eheboro egere. Quin et translatio qua 
vtitur, chuersa est ab hac quae nunc vulgo recepta est. Porro, 

806. redderet P. 824. Quem . . . 826. vsus add. /3. 

824. Augustinus] Trin. 6. lo, 15. 3. 834. cameli] Cf. Ep. 878. 1311. 


quum Cypriano sua sit translatio, quum Augustino sua, quum 
Ambrosio sua, quum Hilario sua, quum Tertulliano sua ab omnibus 840 
diuersa, satis apparet olim nullam fuisse communem omnium. 

Minutiora fortasse videbuntur quam vt sint indicanda, voces 
quasdam et orationes esse huic peculiares praeter publicam con- 
suetudinem Latine loquentium. Nam his pronominibus, sui et 
smis, durius subinde vtitur. Item tecum et cum illis vsurpat pro eo 845 
quod erat iuxta tuam, iuxta illorum opinionem. Nam intimare pro 
significare reperitur et apud alios, sed recentiores. Disproficit 
aliquoties vsurpat pro degenerat siue in peius proficit. Zabolus pro 
diabolo non apud hunc tantum inuenitur, et ex antiquitate ductum 
videri potest : quae non solum in dictionibus compositis verum 850 
etiam extra compositionem l,a vsurpabat pro ^id. Graecas aliquot 
aut Hebraicas voces vsurpat nonnunqua.m iuxta Latinam in- 
flexionem, nonnunquam iuxta Graecam. Rheumam alicubi dicit 
pro rheumate, quasi dicas rheuma, rheumae, vt musa, musae. Pas- 
cham alicubi dicit et mannam. Rursus alicubi dicit diapsalmam et 855 
diapsalmae, alias diapsaJma et diapsalmatis . Est vbi manifestarium 
deprehendas soloecismum, sed quales solent nonnunquam et 
eruditissimis obrepere, adeo vt et in Ciceronis libris vnum atque 
alterum deprehendas : ne quis continuo mendum esse suspicetur 
et rasuram paret. 860 

Referrem aliquot exempla, nisi suis locis annotassem in spatio 
marginali : quanquam et aHoqui non difficile cuiuis fuerit ex 
elencho reperire. Enarrans Psalmum centesimum vicesimum- 
quartum scribit hunc in modum, ' Postque conuersio fit prophetae, 
retributionem a Domino ei qui ab iniquitate manus abstinuerit 865 
imprecantis, " Bene fac, Domine, bonis et rectis corde " ; probi- 
tatem et voluntatis et facti in vtroque significans '. Sic enim 
subiecit significans, quasi praecessisset, ' Postque conuersus pro- 
pheta, retributionem imprecatur', etc. Et huius generis sunt 
ferme caeteri : siue hoc accidit humano lapsu, quales deprehen- 870 
duntur et in Cicerone ; siue a Graecis imitatus est, qui sic paternum 
casum ponunt absolute, quemadmodum nos ablatiuum, et rectum 
casum vsurpant interdum loco paterni. Hoc vicium quod dy<nrd- 
SoToy Graeci vocant, potissimum accidit his qui longo circuitu vix 
tandem absoluunt orationem, quique magis circa rem quam circa 875 
verba sunt intenti. Quod genus, si quis dicat Non licuit ad te 
scribere, post multis in medio interiectis tandem subiiciat variis 
negociis occupatus : quasi praecessisset Non potui ad te scribere. 
Hoc a veteribus factum nos citra culpam imitamur, dicentes Non 
sum id nescius, Quoties eiu^ diei mihi venit in mentem, Id anu^ mihi 880 
indicium fecit : perinde quasi pro nescius sum dixisses nescio, 
pro venit in mentem, recordor, pro indicium fecit, indicauit. 
Similis locus est, sed hoc euidentior, in enarratione Psalmi cente- 
simi quadragesimiprimi, ' Corpus enim quod cruci aflfixerant 

864, 868. Post quae cdd. recentiorcs. 871. iniitatus a -. mutuatus N. 

873. vsurpamus /3. 880. eius iV : ei a, 884. ^ : affixerat a, sed t» to. 2, 

p. 383, recte affixerant. 

851. (a] Cf. Ep. 1256. 690. Erasmus adds in the margin hcro and 

864. prophctae] Cf . Ep. 1381. i45n. also against contuetites (i. 885) ' Soloc- 
867. significans] In the text of Hilary ciamus ' : ii.281, 383 in a. 


885 contuentes, potestatem animae, quae se signis et factis Deum 
probauerat, nemo quaerebat'. Hic rursus contuentes positum est 
pro eo quod erat dum contuentur. Atque haec exempli gratia 
retulisse suffecerit. 

Sed nae ego insigniter impudens, qui lectorem auidum tam 

890 loquaci praefatione remorer a lectione diuini operis. Desinam 
igitur, si prius vnum illud abs te petiero, Praesulum optime, vt hoc 
quicquid est laboris, tuo dicatum nomini, mci erga te studii pignus 
ac monumentum esse velis. Quid praestiterimus, aliorum esto 
iudicium. Certe magnis sudoribus adnixi suraus vt Hilarius, 

895 vnicum illud Galliarum luraen, aliquanto castigatior ac nitidior 
exiret in raanus horainura. Prodibit autem et gratiosior, si tuus 
accesserit fauor ; cuius prima est apud oranes autoritas, cuius 
integra synceraque iudicia nulli non perspecta sunt. Nirairura 
respondes egregiae Carondileticae gentis indoli, cuius feUx foecun- 

900 ditas nobis praeter exiraiura illum Burgondiae Cancellariura raultos 
dedit : quorura ego quinque noui, viros non minus humanos quam 
integros, omnique genere ornamentorum cumulatos. 

Vides igitur quid vener, nimirum vt ex Carondiletici nominis 
splendore nonnihil fauoris conciliera Hilario, quem oportet oranibus 

905 sacrae doctrinae studiosis esse coraraendatissiraum. Video enim 
quosdara prae nouis libellis qui nunc vndiquaque prouolant, veteres 
autores fastidire : intantura vt et Origenera et Hieronyraum veluti 
sexagenarios, quod est in prouerbio, de ponte deturbandos existi- 
ment. Ego vero vt non arbitror aspernandum, si quid horura 

910 temporum ingenia vel excogitarint vel instaurarint ; ita mentis est 
improbae, vetustati non suum deferre honorem, ingratae vero 
etiam, eos reiicere quorura industriae tantura debet orbis Christianus. 
Quid enira nunc posseraus in sacris literis nisi Origenis, Tertulliani, 
Chrysostorai, Hieronyrai, Hilarii, Augustini monumentis adiuti ? 

915 Ego vero nec Thoraae nec Scoti libros in totura antiquandos esse 
duco. Scripsere suo seculo, multaque nobis e veterura Ubris 
hausta, subtilius excussa tradiderunt. Caeterum nec istorum 
inciuiUtatera approbo, qui huic autorura generi tantura tribuunt, 
vt bonis literis feliciter vbique repullulantibus obstrependum 

920 putent. Variae sunt ingeniorura dotes, multae seculorum varietates 
sunt. Quod quisque potest, in mediura proferat ; nec alteri 
quisquara inuideat, qui pro sua virili suoque raodo conatur publicis 
studiis vtilitatis aliquid adiungere. Veteribus debetur reuerentia, 
praesertira quos praeter eruditionera et eloquentiam vitae quoque 

925 commendat sanctiraonia, sed ita vt cura iudicio legantur : recen- 
tioribus debetur candor, vt absque inuidia legantur, nec sine delectu 
tamen. Absit autera vbique rabiosa contentio, pacis et concordiae 
pestis ; nec absint a studiis Gratiae, quas Musarura comites non 
temere finxit antiquitas. 

930 Araplitudinera tuara diu nobis incolumem seruet is sine quo nihil 
esse potest saluum, Praesuluni ornatissirae. 

Basileae. Nonis lanuariis. Anno a natali Christi M.D.xxii. 

889. nae 13 : ne a. 

900. Cancellarium] John Carondelet tional : see Ep. 1345. 47-9- 
(ti50i), the Abp.'s father; cf. Ep. 803. 901. quinque] Cf. Ep. 1350. 25^. 

I2n. The vaguenesa here is inten- 908. de ponte] See Ep. 1062. 57^. 

1333] 193 

i3:-il335. From John Botzheim. 
Breslau MS. Rehd. 254. 105. Constance. 

EE^ 20. 7 January 1523. 

[An original letter, autograph throughout : the address-sheet missing. The year* 
date is confirmed by the contents.] 

S. Dedi his diebus ad te epistolam per afiinem Frobenii, quem tu 
nugacissimum appellas, ego verbosissimum leuiculum, non abs re. 
De diuinatione tua nihil est quod periculi metuas ; cautior ero quam 
vt id ex me expectare habeas. Contra ego fidem tuam imploro, ne 
mali quicquam ex literis meis ad te datis contingere sinas, qui plus 5 
satis et imprudenter et libere saepius ad te scribo. Testantur literae 
tuae te affuturum summo Pont<ifici> pro tua virili. Res est non 
absurda, modo veritas ipsa non opprimatur. Odisse dissidium, 
amare concordiam summae pietatis argumentum est. At si quando 
inciderit articulus vbi maHs veritatis portionem deserere quam 10 
turbare concordiam, memineris non cuiuis offensae cedendam esse 
veritatem. Verum quidem veritas nonnunquam suo loco reseruanda 
est, non deserenda aut eo modo obticenda, ne contrarium videatur 
assertum ; nam id quauis occasione recepta nunquam admittendum 
crediderim. Nec est vlla veritas tam seditioni proxima quam, si tuo 15 
modo, vt soles omnia, modestissime protuleris, turbulentam aut 
seditiosam iudicaturus sit quisquam apud pios et Christiani pectoris 
homines. Fieri difiicilHmum est vt scribas quod a nemine rapiatur in 
calumniam, maxime in negotio tam arduo et plus nimio iam exul- 
cerato. Fieri non potest vt eiusdem negotii iuditia diuersa tam 20 
seditiosa, tam contentiosa, qualia sunt huius, in tranquillitate 
consentientibus partibus sopias ; immo plus vereor, si rebus ponti- 
ficiis annuas, concordie studens, maiori periculo et tumultui patro- 
cineris. Aequum est vincere veritatem, et illi adesse, tum maxime 
vbi conscientia leditur. Noui ingenium tuum hac in parte. Velles 25 
quidem veritatem per omnia saluam, si per illam nemo lederetur : 

23. corcord''^ M8. 

I. epistolam] Not extant : but see have been his Consilium about the 

Ep. 1342. 627-8. Lutheran trouble (cf. Ep. 1329. i2n), 

affinem Frobenii] Perhaps Conrad or possibly it was an early draft of 

Reach (Ep. 1083. 2); or else John Cat. Luc. (i) ; which f rom its concluding 

Schabler or Wattenschnee (Ep. 1508. sentences might fittingly be presented 

i2n.), who travelled much and acted as to the Bp. of Constance (cf. Ep. 1331. 

messenger for Froben (cf. EHR. xxii. 1-3). The inquiry in Ep. 1331. 63-4 

742), and in 1523 turned publisher : shows that Ca«. ZrW. was now in hand. 
see C. C. Bemouhi in Basler Biicher- On the composition of this some light 

marken, 1895, p. xxvii. He was fatlier is thrown by a letter of Nesen to 

of Bruno Amerbach's bride, Anna Spalatinus, from Wittenberg, 29 May 

Schabler, who is probably tho ' affinis 1523 (Munich MS. Lat. 2106. 69: 

mea charissima ' of the preface in a xvii*' copy) : ' Quod hactenus non 

Froben'8 name, 30 Aug. to Erasmus' scripserim . . . Erasmus in causa fuit. 

Encomium Matrimonii, Basle, 15 18: Is ad me scripsit epistolam do rebus 

see Ep. 604. lon. famiharibus bene longam. Hanc otiam 

3. diuinatione] It is not clear what ad te, vt poUicebar, mittere paro. 

work of Erasmus is intended here. Superuonit operum Erasmi Catalogus, 

It was of no great size (Ep. 1331. 2) ; in quo orbi quoque publicata vidi quao 

and evidently he had spoken freely ad rae peculiariter scripta putabam. 

in it, or there woukl havc bccn no nccd Proindo ex illo Erasmi animum te 

for caution in ahowing it about. It may discerc malcbam quam ex epistola.' 

452-5 O 


quod vel raro vel nunquam contingit. lustior erit excusatio, si 
veritas ipsa mansueta nonnihil maleuolentiae conciliet apud quos- 
dam, quam si deseratur veritas, quae Christus est, propter homines. 

30 Quid si hac via cxtingueretur veritas, quod sint qui inde seditionis 
occasionem sint sumpturi ? Porro cedant affectus vtrinque, suffi- 
gantur ocuH in Christum, qui iustus iudex in vero iuditio iudicabit 
omnia. Scio te mirum eius artificii fabrum, cui parem non vidit 
aetas nostra, qui perdoctus sis quo ingenio sit scribendum in rebus 

35 periculo expositis. 

Faber strennue agit contra Lutherum, sed suspectus multis nomi- 
nibus, quod adfectibus ex sacerdotiis et muneribus conccptis plus 
aequo vel saltem non eo modo seuire videatur, quamuis totus ore sit 
blandus et Italico fuco non absimilis. Non est hoc saeculo pontifici- 

40 bus et t)rrannidi illorum nimium tribuendum, nisi maUmus expectare 
capitale periculum. A capite diffunditur illa pestis ; quod si iUic 
cura adhibeatur, facile corpus et membra restituentur. Faber 
secundo concionatus est ad populum absente concionatore nostro, 
loanne Vannio ; nam nomen iUius scire cupiebas. Adhortatus est 

45 plebem et auditores ne nouis et peregrinis dogmatibus abduci se 
permittant, sed potius Patrum vestigiis inherentes sensum sequantur 
iUorum ab ApostoUs vsque ad nostrum seculum receptum. Multis 
argumentis persuasit contra doctrinam Lutheri, suppresso tamen vel 
iUius vel alterius nomine. Suaui mansuetudine peUicit eos qui 

50 fuerant aduersarii. Et refelU possent nonnuUa que proponit ; 
tamen speties iUa et blanda persuasio nonnihil mouet simpUces 
animos. Per omnia conuenit mihi cum Fabro, solo hoc negotio 
dempto, qui plus aequo mihi videtur tribuere tyrannidi ecclesiasticae. 
Ita habent affectus mei, vt calorem et vehementiam preter spem et 

55 votum nonnunquam incutiant. Volo Uteris tuis me iUi commendes, 
amicus amico amicum, quanquam se offerat amicissimum in spetiem. 
Scio enim illum male habere, si quisquam obnitatur instituto suo. 
NuUi ero calcar seditionis, nuUi occasio turbandae pacis. VeUem 
tamen vtrimque audiret alter alterum ; nam saepe est oUtor etiam 

60 oportuna loquutus. Concionator Vannius aut sua sponte, quod 
audio, queret abire, aut quaeretur modus quo festiuiter sit able- 
gandus, quantum ex coniecturis inteUigo. 

Quod Huttenum ad coUoquium non admiseris, suspitionem toUit 
captandi consiUi, sed apud hos qui id norunt. 

65 Palam rumor inualuit multos conuenisse Basileae, qui Lutheranae 

36. Faber] The Vicar-General (Ep. which he made no attempt to conceal, 

386), who had recently retumed from soon aroused the hostility of the Bp. and 

Rome(cf. Ep. 1324. i2in). He had pro- thefriars(cf. Epp. 1382. 36, 1401. 9-12; 

duced there an Opus aduersus noua dog- and N. Paulus, Deutsche Dominikaner, 

mata Lutheri, Rome, M. Silber, 14 Aug. 1903,^.315). HewasstillinofRceini526, 

1522. and perhaps in 1 5 30. See Bl. E. and VE. 

39. Italico fuco] Another example of nomen] Cf. Ep. 1331. 63^. 

feeling in Germany against Italy ; cf. 59. nam saepe] A translation of 

Ep. II 10. djn. a Greek hexameter preserved by Gell. 

44. Vannio] John Wanner of Kauf- 2. 6. 9; cf. Adag. 501. Erasmus there 

beuren in Swabia. He had been attributes (in 1508) to Bombasius an 

appointed preacher in the cathedral of emendation.. Hnl ncupos, which is the 

Constance in 1521-2 (Bl. E. 35 and reading of Stobaeus, and is adopted by 

43) through the influence of Botzheim modem editors in place of Ki]najp6s, 

{K. Wnlchner, Botzheim, 1836,^^.25,6); 65. multos connenisse] Cf. F.p. 1342. 

but his inclination towards reform, 660-703, wheretherumourisattributed 


factionis suspecti habentur, causa captandi nescio cuius consilii. 
Monachi illi, tui aduersarii, digni sunt qui proprio Uuore suffocentur, 
dum falluntur votis suis in te. Securus scribas quicquid libuerit, 
certus apud me sepulta fore omnia ; gratius enim exhibere offitium 
non poteris. Bene vale, mi praeceptor, et valetudinem tuam 70 
diligenter cura. 

Constan<tiae>. vii Id lanuar. 

Medico tuo nomen est loannes Menlishouerus. 

1336. To Francesco Chieregato. 

Opus Epistolarum XD. 716. Basle. 

N. p. 683 : Lond. xix. 103 : LB. App. 319. 8 January 152!. 

[The interpretation of the year-date is indicated by the contents. Chieregato, 
for whom see Ep. 639, had been appointed Bishop of Teramo 7 Sept. 1522, and was 
now Nuncio in Germany and in attendance at the Diet of Nuremberg ; where 
he had been since the end of Sept. 1522 (Pastor ix. 128).] 


Reveeende Pater. Ex Oratione quae formis excusa venit ad nos, 
agnoui Chiregattum meum — adhuc enim veteris amicitiae vocabulis 
vtor — , et exihi gaudio quod tibi contigerit dignitas pro tuis vir- 
tutibus. Opinor autem eandem esse quam Pius secundus dedit oHm 
loanni Campano. Locum ipse celebrat epistola quadam ; cui nomen 5 
autem Interamni, quod amnem, opinor, ciuitas dirimat. Gratulor 
et istam legationem obtigisse, plausibilem in primis ac fauorabilem. 
Vtinam impetres quod agis, et qui orator istuc venisti, redeas 
exorator ! 

Scripsissem copiosius, sed et ego eram occupatissimus, et verebar 10 
ne tu iam istinc abieris priusquam hae hterae perferantur. Non sum 

to Erasmus' opponents. Oecolam- Luc. (i, p. 46. 22,3). He waa still 

padius (Zw. E^ 252), Cronberg and living in 1540 (VE. 1 105) ; but it is not 

Hutten (Ep. 1331. 56, s^nn) had all clear whether the Menlishofer killed 

arrived recently at Basle. Other at the siege of Constance in 1549 (see 

visitors about this time were Hinne K. Walchner, Botzheim, 1836, pp. 166,7) 

Rode from Utrecht (Oec. E., f. 209 v°) was he or his son. 

and Geo. Saganus of Delft, both 1336. i. Reuerende Pater] Cf. Ep 

strongly Lutheran in sympathies : see 1267. in. 

De Hoop Scheffer, Kerkhervarming in OT&tioue] Francisci Chaeregali elecl 

Nederland, 1873, i. 101-2, and LE*. Episcopi Aprutini, Principis Teram 

552. n. I. et Oraioris apostoUci, Oralio habita 

1335. 73. nomen] Cf. Ep. 1331. Nnrimhergae in senatu Principum Ger 

63-4. manine. xiii. Cal. Decembris, m.d.xxii 

Menlishouerus] John Menlisbofer <Naremberg, F. Peyp> : appealing for 

of Constance, a kinsman of Mich. the aid of Himgary against the Turks 

Hummelberg, who reports his marriage and therefore addressed to King Louis 

in April 1518 (MHE. iii. 2,3). Though See Pastor ix. 128-9. 

still a young man (Ep. 1342. 418), lie 2. veteris amicitiae] Perhaps in Italy 

was a ph\'aician of eminencc, and was 1506-9, or in England during Erasmua 

frequently consulted by Vadianus : see visits of 15 16 and 15 17. 

his letters in VE. ' Vir, si quisquani, 5. Campano] See Ep. 61. 144^. He 

sincaerus et apertus ' is a de.^icription became Bp. of Teramo in 1463. 

of him at this time by Ambr. Blaurer epistola] i. 4 in Campanus' Opera, 

(Bl. E. 52): ' non minus humanus Rome, E. Silber, 31 Oct. 1495. 

quam eruditus ' by Erasmus in Cat. 10. occupatis3imus]Cf. Ep. 1337. 7-8. 

O 2 


imraemor studii in me tui : vtinara aliqua ex parte rependere queam 
officiura ! Est isthic candidissimus vir Bilibaldus senator : gaudebis 
hominem cognouisse. Bene vale. 
15 Basileae. vi. idus lanuarii Anno M.D.xxn. 

Opus Epistolarum p. 634. Basle. 

N. p. 605 : P. p. 274 : O^. p. 170 : Lond. xix. 5 : 8 January I52f. 

LB. 614, 

[The text of P, though less carefuUy printed than that of H, evidently was taken 
f rom the letter actually received by Pirckheimer : for the transference of its heading 
to the address cf. Ep. 1085 introd. The interpretation of the year-date is given 
by Ep. 1344, which answers thig.] 


Nec ego poteram secus de tuo prudenti candore suspicari, rai 
BUibalde ; sed erant qui rae litteris admonerent vt te placarem. 
Vtinam Deus immittat animis principum orbi salutifera consilia ! 
Pudet me horum tumultuum. Dicas Phaethontem admotum currui 
5 solis. Et interim nobis videmur Christiani, et agimus de Rhodo. 
Stunicam semper contempsi. Vellera autem quosdam Lutheranos 
negotium EuangeHcum tractare prudentius. Nunc in summo 
tumultu sum, quodinstent nundinae ; post scribam copiosius. Bene 
valebis interim. Basileae sexto Idus lanuarii. Anno m.d.xxii. 
10 Erasmus tuus ex animo. 

Clarissirao BihbaJdo Pirckheimero, senatori et consiliario Cae- 

• 13291338^352 From Adrian VI. 

Exomologesis, 1 524, f". F* v° (n). Rome. 

HN : Lond. xxiii. 4 : LB. 648. 23 January 1523. 

f For the delivery of this letter to Erasmus in Basle, after his retum from Freiburg, 
c. 9-1 1 March, see Ep. 1353. 223.] 


DiLECTE fili, salutem et apostolicam benedictionem. Redditae 
sunt nobis his proximis diebus Hterae tuae xi. Cal. lanuarii Basileae 
ad nos datae, cum altero exemplari eleganter et sumptuose apparato 
Amobii tua opera castigati et sub nostro nomine in lucem eraissi ; 

1337. TiT. H Lond. : S. P : BtLiBALDO svo erasmvs s. p. O^. 1. admonerent 
H Lond. : admouerunt P : admonuerunt 0-. 3. orbi // Lond. • orbis P. 

10. Erasmus ... 12. Caesareo P : om. HO^. 

1336. 13. BiUbaldus] 0. R. Redlich a privat« letter (not extant) which he 
notes, Der Beichstag vonNurnherg 1^22- had received from Pirckheimer: see 
3, 1887, p. 112, that this endeavour of Ep. 1344. 1-7. 

Erasmus to bring his two friends 5. Rhodo] The news of its fall had 

together was quite unsuccessful : cf . not yet reached Westem Europe : see 

Ep- 1344- 30-7- Ep. 1362. 74n. 

1337. 2. placarem] Erasmus' offence 6. Stunicam] See App. 15. 

was that he had shown publicly at Court 7. summo tumidtu] Gf. Ep. 1336. 10. 

1338] FROM ADRIAN VI 197 

propterea quod nondum certior factus esses an quod primo miseras s 
ad manus nostras peruenisset. Quibus duabus rebus vere ex animo 
et plus quam credi facile queat, in Domino laetati sumus. Nam et 
munus ipsum tale est vt — quantum ex longa epistola tua operi 
praescripta credere, et ex paucis quae hactenus per diuersas occupa- 
tiones in illo legere potuimus, odorari licet — vel per seipsum, nedum lo 
ex eo quod abs te probatum et aeditum sit, magnopere doctis 
omnibus placere debeat ; et literae ipsae tantam animi tui synceri- 
tatem, religionem, zelum Dei, pietatem, ergaque nos et hanc beati 
Petri sedem deuotionem et obseruantiam prae se ferunt, vt si qua 
vnquam ex minus amicis de te delationibus, quales excellentibus 15 
viris nunquam decsse solent, irrepere potuisset animo nostro sini- 
sterior de tua integritate suspicio, eam omnem hae literae penitus 
sustulissent : omninoque credas ex illis ad eam beneuolentiam, qua 
te, tum ob patriae studiorumque et vitae communionem, tum 
ob multiplices ingenii et naturae dotes, quas bonorum omnium 20 
largitor in te collocauit, semper sumus prosequuti, maximum pondus 

Summopere vero in illis gratum fuit quod nobis consilium polli- 
cearis tuum, quo temporum istorum turbulentia atque confusio sic, 
vt ais, extingui possit vt non facUe repullulet. Teque in Domino 25 
hortamur, et quam maxime possumus serio et in abundantia chari- 
tatis requirimus, vt quantum tibi Dominus donauerit, nobis modum 
ac rationem aperire satagas, quibus tetrum hoc malum, dum adhuc 
medicabile est, de medio nationis nostrae auferri valeat : qua re 
nihil est sub sole quod ardentius desideremus. Neque id quidem, 30 
quod nostra autoritas atque potentia, quod ad nos priuatim attinet, 
hac saeua tempestate nonnihil periclitari videatur — quippe quarum 
neutram non modo vnquam concupiuerimus, verumetiam vltro 
delatas vehementer reformidauerimus, plane (Deum testamur) 
recusaturi, nisi inde Dei offensam et conscientiae nostrae laesionem 35 
veriti fuissemus ; sed quod tot millia animarum Christi sanguine 
redemptarum, et curae nostrae pastorali creditarum, idque no- 
strae secundura carnem nationis, sub spe Euangelicae libertatis, 
re autem vera diabolicae seruitutis, recta in perditionem trahi 
videamus. 4° 

Quanto vero et citius et secretius nobis huiusmodi tuum consiUum 
patefeceris, tanto Deo maius obsequium et nobis rem gratiorera 
praestiteris. Celeritate enim propter comniune periculura, secreto 
vero propter tuura, cuius incoluniitatera vt nostrara cupimus, opus 
est. Et quamuis iamdudura ad te peruenisse credaraus literas 45 
nostras prioribus tuis, cura quibus alteruni exemplar Arnobii ad nos 
dederas, respondentes, in quarum calce te inuitabaraus vt, transacta 
hyeme, et aere Romano a praesenti pestis contagione repurgato, ad 
nos venires, magnaraque ex his postremis literis fiduciara conceperi- 
mus, te ei desiderio nostro morem gesturura : omittere tamen 50 
noluimus quin id ipsum et per has nostras abs te etiam Lnstantius 

8. quantum H : quantum tum «. operi a : opera N 29. Qua ro N : 

Quare a. 

8. epistola] Ep. 1304. 45. literas] Ep. 1324, replying to 

19. commuuionem]Cf. Ep. 1304. 8n. Ep. 1310. 


deposceremus ; nisi forte tibi euidentissime constaret, te isthic plus 
quam apud nos Deo obsequi et Ecclesiae suae prodesse posse. Eo 
enim casu contra rationem propositumque nostrum, quo Dei 

55 honorem et Ecclesiae suae aedificationem posthabitis omnibus 
priuatis afifectibus quaerimus, futurum esset, si te ex vberiori messe 
auocaremus. Alioqui vero scito te nil nobis gratius quam si ad nos 
veneris, et cito veneris (quatenus tamen id citra incommodum tuum 
fieri valeat), praestare posse ; nobisque omnino curae fore ne itineris 

6.) ac laboris te tui poeniteat : veluti prioribus literis promisimus, et hisce 
repromittimus. Non est autem cur ob alterutram dictarum causa- 
rum venire differas, cum iam et hyems decUnare incipiat, et pestis 
contagio adeo facta sit exigua vt in tanta vrbe prope nulla videri 

65 Negocium istius ciuitatis, et ob illius nobihtatem ergaque hanc 
sedem deuotionem et ob tuam intercessionem, commendatissimum 
habemus, breuique expeditum ad ipsam ciuitatem cum eius nuncio 
reuertetur. Datum Romae apud sanctum Petrum sub anulo pisca- 
toris die vigesimatertia lan, m.d.xxiii. Pontificatus nostri anno 

^""P"°^^- T.Hezius. 

1339. From Theodoric Hezius. 

Breslau MS. Rehd. 254. 91. Rome. 

EE''. II. 25 January 152I. 

[An original letter, in one hand throughout, perhaps iiot autograph : evidently 
contemporary with Ep. 1338. On the second leaf the ends of two lines are wom 
away. The address-sheet is missing. 

Theodoric Adriani (f 10 or 15 May 1555) of Heeze, 6 ms. se. of Eindhoven, 
studied at Louvain, and obtained, probably there, his licence in theology. He 
attracted the notice of Adrian of Utrecht, and in 151 5 went with him to Spain 
as secretary ; winning his confidence completely and becoming his confessor. 
For a few months in 1522 he was Adrian's datary ; but this position he was glad 
to resign to Enckevoirt. His influence with the Pope continued, however (Ber- 
genroth ii. 540, 543) ; and for his intimacy with Aleander at Rome see AI. E. ii. 
141. Eck dedicated to him there De Purgaiorio, contra Lvdderwn, Rome, M. Franck, 
June 1523. It was generally expected that when Adrian created a Flemisli 
Cardinal, Hezius would be selected instead of Enckevoirt ; but the Pope died 
without making adeqiiate provision for him. Hc remained at Rome for some time 
after Adrian's death ; and Ep. 1483, sending the De libero urhitrio, is probably 
addressed to him there. But before 21 July 1525 he retumed to the North, with 
instructions from Clement vn to silence Erasmus' opponents among the friars (see 
Ep. 1589*, and his report, 26 Oct., in Balan, pp. 552-60) ; and settled at Liege, 
where he held a canonry at St. Lambert's and after 1541 became Vice-dean. His 
report shows that by 1525 his admiration for Erasmus had already begim to cool ; 
and under the influence of the Louvain theologians he came to regard his former 
friend with suspicion. A letter of Goclenius to Erasmus, 28 Aug. 1530 (Basle MS. 
f. 6 v°.), reports his activity in suppressing the circulation of Erasmus' works at 
Liege : cf. also Lond. xxx. 56, LB. 1205, and Al. E. ii. 142, expressing to Aleander 
openly and with evident sympathy the scandal caused by Paul ra's Brief to Erasmus 

71. T. Hezius om. H. 

62. pestis] Cf. Ep. 1324. II 3n. 1727, p. 492, prints a Brief of 20 July 

69. anno primo] As there can be no 1523, 'pontificatus nostri anno primo'. 

doubt of the year-date here, it is clear In Alvar Gomez' Tkalichristia, Alcala, 

that Adrian reckoned his pontificate, M. de Eguia, 30 June 1525, is a letter 

not from his election on 9 .Jan., but of Adrian to Gomez dated 28 April 

from his coronation on 31 Aug. 1522. 1522, 'officii vero a nobis suscepti 

C. Burmann, Analecta de Hadriano VI, apostolatus anno primo '. 


of I Aug. 1535 (Vischer p. 34). In 1540 he was appointed Inquisitor for Flanders 
and Brabant (Henne ix. 68). Towards the end of his life he thought of joining the 
Jesuits, but was dissuaded. At his death he founded scholarships in the Colleges 
du Pape and du Faucon. 

He was a kinsman of the brothers Loher of Hoogstraeten, Carthusians at Cologne : 
one of whom, Theodoric, the editor of Dionysius the Carthusian (p. 161), praises 
him with Amold of Tongres (Ep. 543. yn) as ' inter theologos honestissimos viri 
doctissimi ', in dedicating Dionysius' Commentaries on the Psalms to Erard de la 
Marck. Cologne, P. Quentel, Aug. 1534 (cf. also NE. p. 204) ; the other, Bruno, 
addressed to him some Enarrationes on the Sunday Gospels and Epistles by Jo. 
Justus Lanspergius, Cologne, M. Nouesianus, 1541, revised in 1553. Another book 
dedicated to him is Nic. van Winghe's Flemish translation of the Imitatio Christi, 
Antwerp, 1552 ; with a preface dated 7 Aug. 1548 frora St. Martin's at Louvain. 
Blasius Ortiz, who accompanied Adrian from Spain to Rome, describes Heziua 
{Itinerarium Adriani Sexti, Toledo, 1546, f°. b*) as ' vir timoratae conscientiae, 
qui benigna quadam et dulci conuersatione studiosus virtutis omnes confouebat ' ; 
and Jo. Molanus, Hist. Louaniensium, p. 625, writes of him with veneration. 

On leaving Rome Hezius carried away with him many of Adrian's private 
papers ('scripturas omnes' : cf. Pastor ix. 226-7^). In 1575 Gregory xni wrote 
to the Bishop of Liege asking him to make inquiries for them ; but nothing has 
ever been found. 

See Val. Andreas pp. 266, 306 ; P. F. X. de Eam in Annuaire de Vuniv. calh. de 
Louvain, xxvi (1862), pp. 257-79 ; BN. ix. 366 ; and numerous sources cited by 
Pastor ix. 8i-2n. One of these is a monograph by H. J. Allard, which I have not 
been able to see. Ep. 1386 is perhaps addressed to Hezius.] 

Revebende Doinine, mi Erasme, humil. commen<(dationem>. 
Multi anni sunt ex quo te suspicio et maxima in veneratione habeo, 
ob easdem nimirum causas quae te (quod citra adulationem mihi 
praecipue odiosam dictum sit ; quicquid enim habes, certum est te 
a Domino omnium bonorum fonte hausisse, seu potius accepisse) 5 
toti mundo admirabilem reddiderunt. Ad quas accedens patriae 
communio effecit vt tuas laudatas ingenii ac naturae dotes egre- 
giasque tui operumque tuorum laudes mihi quodammodo tecum 
communes reputarim, eisque quasi meis iure quodam meo gestierim. 
Sed prohibuit me hucusque pudor et infantiae meae conscientia, vt 10 
tibi hunc animi affectum et hoc amoris vinculum nunquam pate- 
fecerim. At postquam sanctissimas, religiosissimas, piissimas, candi- 
dissimas Uteras tuas quas ad sanctissimum dominum meum, post- 
quam in hanc Vrbem venit, et praesertim xi Kal. lanuarii Basileae 
dedisti legi, tanto impetu intimi amoris erga Erasmum meum raptus 15 
sum, vt conceptum ardorem vel balbutienti lingua tibi patefacere 
coactus sim, quanquam paucis. Vnde vehementer doleo ; summo- 
pere enim cuperem prohxius. 

Sed tot et tantae meae sunt in obsequiis pontificiis pubHcisque 
rebus occupationes, vt vel mediae totum meum cerebellum sibi 20 
vendicare sufficiant. Eo itaque hoc tibi epistoHon scriptum scias, 
vt te et virtutes doctrinamque tuam a Theodorico Hezio, sanctissimi 
D. N. Hadriani quaHcunquc sccretario suspici, amari, coH, mirari 
summeque desidcrari tibi persuadeas, cumque inter eos qui tibi 
addictissimi sunt perpetuoquc crunt, habero ac numerare veHs. Hoc 25 
si impetrare dignus habitus fuero, rem maiorem quam si mihi 
Sanctissimus vel episcopatum dedisset (testis est mihi conscientia 
quod non mentiar), me impetrasse putabo. 

II. nunquara patefecerim] Cf. Ep. 14. in hanc Vrbom] Adrian entered 

1331. 42. Rome 29 Aug. 1522 : see Ep. 1294 

13. literas] Epp. 1310, 1329, jntrod. 


Et quoniam difficile, nc dicam dBvyaTov, est animum in ea quae non 

30 noris amplectenda inclinare, si nosse vis quis sim, D. loannes Faber, 
Constantien<sis) ^acarius, qui iamdudum istuc peruenisse debet, 
te certiorem facere poterit : quicum hic aliquot menses coniunctis- 
sime vixi, et saepe de Erasmo \i}rique nostrum charissimo libentis- 
sime loquutus sum. Quem cgo hominem mirifice diligo ob ingenii 

35 candorem ac modestiam, multipUcem doctrinam et (quod vtroque 
pluris facio) verae fidei zelum ac Lutheranae perfidiaene dicam an 
insaniae detestationem : qua nescio an quicquam habuerint multa 
retroacta secula infeUcius, monstrosius, exitialius. Cuius rei causam 
aUam estimare non valeo nisi quod iustissimus Deus ob grauia 

40 hominum, non minus ecclesiasticorum quam laicorum, scelera, omnia 
sic confundi patiatur, vt vel vexatione TT-cTrutrtci/xeVot ad Dominum 
Deum suum reuertantur, discantque omnes quam amarum sit eos 
reUquisse eundem Dominum Deum suum. Id quod ego mihi semper 
ex hac rerum omnium perturbatione et, vt sic dicam, praeposteritate 

45 tandem futurum de immensa Dei bonitate et plurimis anteactorum 
temporum exempUs polUcitus sum. Neque quicquam dubito 
Martinum Lutherum, qui nunc tantum non pro deo coUtur, et super 
cedros Libani exaltatus, et prope omnia ad seipsum traxisse videtur 
maximaque animarum strage laetatur, cito, nisi resipuerit, cum toto 

50 grege sequacium suorum dissipatum iri, sicut puluerem ante faciem 
venti, et in ima inferi deturbandum : veluti iis qui dogmata haec 
eadem (multi enim hi, vt scis, fuere) vel alia his simiUa ad popularium 
aurium pruritum accommodata asserere et probare conati sunt, 
semper euenisse legimus. Nunquid enim non lumen tenebras, et 

55 mendacium veritas, et sapientia maliciam ad extremum vincent et 
superabunt ? Quanquam interea nihil omittendum est iis quicunque 
aduersus carcinoma hoc tam late serpens remedii aUquid affe(rre) 
possunt, quin pemiciosissimo et funesto huic morbo non iam venienti, 
sed in viscera nationis nostrae penetranti, pro viribus occurrant. 

60 In quibus quum tu scias, si ex modesti<(a> dissimulare non vis, 
quem locum et quem belU pro Christo gerendi apparatum teneas, 
nihil dubito quin iam magnum et rarum et praesens aUquid moUaris : 
quod hi ocuU gestientes, spero, videbunt, antequam multi menses 

65 Sed vide quo me rapuerit feruor meus, quum initio breuissimam 
tantum epistolam scribere statuerim. Quanquam nihil haec sunt 
ad ea quae Erasmo meo coram dicere veUem : quod si mihi, vti 
spero, continget vt possim, in feUcitatis meae non parua sorte posi- 
turus sum. Sed quid de me dico ? imo nec S. D. N. nec quotquot hic 

70 sunt boni et docti viri, sunt posituri. Vtcunque autem erit, Erasmus 
meus me totum suum vel amicum vel seruitorem vel fortunarum 
suarum procuratorem perpetuo est habiturus : quem diu viuere, 
valere ac mortaUum generi prodesse cupio. 
Romae xxv^ - die lanuarii 1522. 

75 Tuus, quantulus est eritue vnquam, T. Hezius, 

S. D. N. Papae secr<(etarius>. 

30. Faber] Cf. Ep. 1324. 12111. 48. traxisse] Cf. Jobn 12. 32. 

40. ecclesiasticorum] Cf. Ep. 1324. 72. 49. cito] Cf. Ep. 1324. 85. 

47. super cedros Libani] Cf. Ep. 1324. 50. sicut puluerem] Cf. Ps. 34. 5. 

81-2. 63. oculi . . . videbunt] Cf. Luke 2. 30. 

1340] 201 

1313,132513401499,1026 From Duke George of Saxony. 

Dresden MS., Loc. 10300, f. 14. Dresden. 

Horawitz i. 4. 25 January 1523. 

[A rough draft, by a secretary, in the same volume as Ep. 1283. In another 
volume of the same coUection (Loc. 10299, f. 27) is an earlier draft by the same 
hand ; but no notice need be taken of it. This letter, like Ep. 5 14, was tirst printed 
by J. K. Seidemann in Die Reformationszeit in Sachsen von 1517 his ijjg, Dresden, 
1846, ii, p. 70. 

Like Ep. 1313, this letter was intercepted on its way, and Erasmus did not see 
it till more than a year later, when the Duke sent a copy of it with Ep. 1448 : 
cf. Ep. 1499.] 




NoN te fefellit suspitio, doetissime Erasme, qua putasti literas, 
quarum exemplum denuo misisti, interceptas. Antea enim non 
fuere reddite ; sed quid in causa fuerit nobis non constat. Caeterum 
quod prouintiam illam scribendi contra Lutherum adeo subterfugis 
et detrectas, nos nihil nunc miramur, posteaquam intelleximus te in 5 
illius scriptis tam multa bona, quibus times, pleraque etiam Chri- 
stianissima oiiendisse, nullaque ratione hanc tragediam melius 
consopiri posse censes quam silentio. Proinde, imprimisque cum et 
nos nominatim atroci simus ab ipso afiecti iniuria, in posterum te 
ad hoc quod tot rationibus recusas, cohortari cessabimus, ne aut i^ 
vindictae aUcuius cupidi arguamur, aut versus torrentem saxum 
voluamus. Non autem putassemus, nisi a te ipso fuissemus facti 
certiores, cum et nunc, sicuti quoque antea sepius, in Germania 
superiori vitam agas, te linguae iUius rudem esse ac propterea 
libeUos frustra ad te missos ; suspicamur tamen te eos non aUo 15 
animo quam quo missi sunt suscepisse. 

Bene vale Ex Arce nostra Dresden. xxv'* lanuarii A Christo Nato 
Anno M.D.xxni'. 

Doctissimo theologo Erasmo Roterodamo, deuoto nostro. 


Pirckheimeri Opera p. 273. Basle. 

O". p. 164 : Lond. xxx. 27 : LB. 616. 28 January I52f. 

[For the forms of heading and address see Ej). 1085 introd. Apart frora Ep. 1344, 
the interpretation of the j^ear-date is given by the Paraphrase mentioned. Accom- 
panying this letter was a second letter from Erasmus to Ferdinand (cf. Ep. 1344. 

S. Nihil mihi fuit tuis Utteris gratius, ornatissime BiUbalde. 
Nunc, vt occupatissimus, paucis agam quod volo. Nemo nescit 


1340. I. literas] Ep. 1313. defianco (LE=. 603, 609; cf. 611). In 

2. denuo] with Ep. 1325. a sermon, too, at Wittenberg, 7 March 

9. affccti iniuria] In his letter to 1522, he had styled the Duke ' einen 

Hartmuth of Cronberg (p. 160) of Narren vnd niirrischen, torichten Fur- 

<March 1522) (LE^ 494), printed four sten ' : seo L. Lemmens, Aus uiige- 

times in 1522, Luther had called Duke drucktcn Franziskanerhriefen, 1911, 

George a ' Wasserblase ' ; and when p. 27. Cf. also LE*. 498. 41-2. 

the Duke protested, bad answered with 14. ludem] See Ep. 1313. 8511. 


quantum bonae Jitterae debeant Frobenio, qui solus omnium suo 
damno nostris studet compendiis ; sed vt sunt /ctpa/Act?, plerique 
5 insidiantur hoinini, propemodum coniurati vt illum perdant. Vbi 
quid noui operis prodit quod putent fore vendibile, mox vnus atque 
alter suffuratus ex ipsius officina exemplar, excudit ac venditat 
minimo. Interim Frobenius immensam pecuniam impendit in 
castigatores, frequenter et in cxemplaria. Huic iniquitati facile 

10 succurretur, si fiat Imperatorium interdictum ne quis librum primum 
a Frobenio excusum, aut cui sit aliquid ab autore additum, excu- 
dat intra biennium. Tempus longum non est, et officina Frobeniana 
vel ob hoc fauore digna est, quod nihil ex ea prodit ineptum aut 

15 Excuditur nunc Paraphrasis in Euangelium lohannis Ferdinando 
dicata : cuius partem ad te mitto, vt ostendas, si videbitur com- 
modum. Non dubito quin res facile possit impetrari. Referet 
tamen si id fiat quam primum. Si non est commodum vt fiat per te, 
poteris aliis mandare. Adest enim, vt audio, lacobus Spiegel, mihi 

20 cum primis amicus, homo candidus ; adest Episcopus ac princeps 
Teramnensis, nuncius Apostolicus, qui pro sua humanitate mihi 
semper fauit vnice. In hoc negocio, mi Bihbalde, mihi nec seritur 
nec metitur ; et tamen Frobenii ac litterarum causa libenter et hic 
tibi debebo, qui multis aliis nominibus tibi sum obstrictissimus. Si 

25 diploma Caesareum non statim poterit expediri, saltem sciamus 
impetratum esse, vt in his nundinis Frobenius possit vti titulo. 

Summus Pontifex ad me diploma plenum honoris ac beneuolentiae 
misit. lurat illius secretarius non esse vulgare, sed vere omnia ab 
ipso Pontifice dictata. Bene vale, vir huius seculi decus. 

30 Basileae 5. Cal. Febr. Anno 1522. 

Ornatissimo viro D. Bilibaldo Pirckheimero, Caesar. Maiest. a 

5. coniurati LB : coniurato P. 31. Omatissimo . . . a consiliis om, 0*. 

4. «fpa^ers] Cf. Hes. Oj?. 25, quotedin Charles' name by Vambuler, dated at 

Adag. 125; and Ep. 1437. 64-5, 222-3. Nuremberg, 14 Feb. 1523 ; with a pre- 

7. suffuratus] On the question of amble which follows rather closely the 

copyright at this time cf. Ep. 1349 opening paragraph of this letter, and 

introd. granting Froben protection for all his 

10. interdictum] Froben had had books for two years after publication. 

privileges for five years from both Leo It was printed at the beginning of 

and Maximilian (Ep. 802. lon) for the Be&tus 'Rhenanua^ Aiiiores Mst. ecclesia- 

Jerome of 15 16 (Ep. 396). So, too, a sticae, Basle, Froben, Aug. 1523. For 

f our-year privilege f rom Maximilian f or trace of an application to ecclesiastical 

the firstedition of the New Testament, authority see Ep. 1392. 13-14. 

15 16: mentioned on the title-page, but Shortly afterwards Cratander (Ep. 

not printed ; and not repeated for the 1374. logn) obtained a similar pri\nlege 

editions of 15 19 and 1522, where Ep. from Charles, also for two years, dated 

864 appeared as a token of the privilege at Nuremberg, 17 Aug. 1523: see his 

granted by the Pope (see Apol. adu. Cyril of Alexandria, Aug. 1528, i, f°. «'. 

debacch. Sutoris, LB. ix. 751 E ; and, 15. Paraphrasis] Ep. 1333. 

for a similar example, perhaps cf. Ep. ig. Spiegel] But cf. Ep. 1323. ^on. 

1270). The present request, which 21. Teramnensis] Cf. Ep. 1336. 

Erasmus had already attempted to 27. diploma] Ep. 1324. 

make in Nov. through Spiegel (Epp. 28. secretarius] This title should 

1323 introd., 1353. 227-8) was granted meanHezius(p. 198); but Ep. 1345. 15- 

with alacrity (Ep. 1344. 110-45) in the 17 ascribes the inf ormation to thechap- 

general terms desired. At Ferdinand's lain, Barbirius, and this is bome out 

direction a privilege was drawn up in by Ep. 1342. 637-43. 

1342] 203 

1342. To Mabcus Laurinus. 

Catalogus Lucubrationum, 1523, t°. c* {n). Basle. 

HN : Lond. xxiii. 6 : LB. 650. i February 1523. 

[A letter printed witli the first edition of the Catalogus Lucvhrationum, Basle, 
Froben, April 1523 (0. : see i introd.), but omitted in the second. Later it was 
included in the big volumes of letters. Martens reprinted a at Louvain in May 
1523, probably without authorization ; for a collation of the variants reveals 
only a few depravations which need not be recorded. 

The dat«s of month and year are not to be relied upon ; for the letter has 
the air of a composition. It seems hardly likely that the opening section, con- 
taining a narrative of Erasmus' joumey to Basle in Nov. 1521, should not have been 
sent to so intimate a friend as Laurinus before Feb. 1523 ; and later on (11. 579-80, 
907-11) the references to Leo's successor suggest a date in Dec. 1521 or Jan. 1522. 
There are also two points of resemblance (11. 602-3, 926 seq.) with Ep. 1268. But 
the descriptions of Erasmus' visits to Schlettstadt and Constance in April and Sept. 
1522 prevent the placing of the whole letter so early; cf. also 1. i83n. It may be 
inferred that in wishing to publish a letter to wMch he attached importance as 
expressing clearly his attitude towards Luther, Erasmus conflated it with an earlier 
letter to the same friend, which for the vividness of its narration he considered 
likely to please the public for whom he wrote.] 


Nae tu plurimum debes Hilario nostro, qui tibi saeuis rumoribus 
exanimato, quemadmodum scribis, subito reddiderit animum. Sed 
esse qui rumores huiusmodi mendacissimos spargant, vel ob hoc 
non debet esse mirum, quia iam nouum non est : praesertim quum 
mundus alat tot ociosos, quibus hoc vnice studio est vt, quod istis 5 
procliue est et solum superest, homines de publicis studiis deque 
reUgione Christiana benemereri conantes, linguis veneno tinctis 
confodiant, et vel hac ratione ad breue tempus discrucient animos 
eorum qui, vt publicis commodis gaudent, ita fauent vtilitati 
publicae sua industria consulentibus. Verum illud admiror, esse 10 
qui rumoribus istiusmodi commoueantur, maxime iam toties experti 
quam vanos fuisse docuerit rerum exitus. Mirum autem videri non 
debet, si homines qui ne per somnium quidem vnquam intellexerunt 
quid sit pudescere, audent mentiri de tam procul absente, quum in 
proxime vicinum soliti sint nouas subinde comminisci fabulas. En 15 
casus senarium eiiudit ! Arbitror rem iambo dentato dignam. 

Louanii tot annos egi : quoties Bruxellam aut Mechliniani me contu- 
lissem, totos decem dies minatus iturum me prius quam irem, isti, 
quos nihil pudet, iactabant mefugissc metu. Denique quum rusticans 
Anderlaci, qui locus est et celeberrimus et Bruxellae, vbi Caesaris est 20 
regia, proximus, valetudini consulerem, pene quotidie in vrbem ade- 

13. ne a : ncc //. 

I. Hilario] 8ee Ep. 1257. 1311. from Erasmus : ' quibus vnice oblectati 

rumoribus] For reports prcjudicial sumus . . . quod adhuc viucret. Nam 

to Erasmus see 11. 224-7, 5'7~I9» 5-^^^» nimorincrebrucratquindecimcontinuos 

541-2; and cf. Ep. 1459. 8on. Butsee dies integros mortem obiissc, et prope 

also Ep. 1331. 34n ; and cf. a letter jiersuaserantilliusemulisic remhabere ' 

of Jo. Fevinus, 17 March <I523>, an- (Geldenhauer'8 CoUecfanea, ed. J. Prin- 

nouncing Hilary's arrival at Bruges sen, 1901, p. 74). Cf. EHE. p. 86. 

'hesterno vcsperi', bcaring this lctter 20. Andcrlaci]In tliesumnicrof 152!. 


quitans, ac Louanium quoque subinde recurrens, videiicet latitabam 
istis . Ac f requenter eodem tempore Louanii decumbebam f ebri imme- 
dicabili ; et iuxta Bruxellam delapsus ab equo perieram apoplexia ; 

2$ quum multis annis, gratia Christo, non valuissem rectius quam id tem- 
poris valebam. Sed intra septem annos, quoties isti me extulerunt, 
quoties profligarunt, quoties variis malorum generibus afflixerunt ! 

plus quam Phalaridea ac Moezentios ! Non satis est semel 
occidisse miserum Erasmum, nisi toties tot malis excarnificent, tot 

30 exitiis extinguant ? Nec interim tot suppliciis, tot mortibus saturare 
possunt crudelem animum. Vbi est interim illud loannis Apostoli, 
Qui odit fratrem suum, homicida est ? An non satis declarant isti 
quid sint facturi si tuto liceat, qui toties occidunt lingua, quoniam 
ferro non queunt ? Et tamen dies ille non potest procul abesse quo 

35 verum erit dixisse, Vixit Erasmus. Nec vllus est casus non expe- 
ctandus mihi, qui possit homini accidere. Quin mirandum etiam hoc 
corpusculum per se inuahdum, nunc aetatis etiam accessione 
imbeciUius, tot morbis, tot maUs, tot laboribus sufficere. Quod ego 
sane deuotionibus istorum et aris debere me puto, sic volente Deo, 

40 ne tam crudeh voluptate cito potiantur. lam vbi me tandem diris 
modis confecerunt, tum saeuiunt in Ubros meos, perinde atque in 
Uberos charissimos ; vt in his veluti rediuiuus, vel superstes magis, 
crudeUus etiam inteream. Hos quoties praefixo Brjra damnarunt, 
quoties vltricibus flammis exusserunt ! 

45 Quo minus adfuerim in conuentu Vuormaciensi siue, vt nunc 
doctis vocari coepit, Berbethomagensi, quo certe fueram inuitatus, 
partim in causa fuit quod noUem inuolui negocio Lutherano, quod 
tum vehementer anceps erat ; partim quod facile diuinarem in 
tanta principum frequentia tantaque varii generis hominum coUuuie 

50 non defuturam pestem : quum Colonia non fuisset immunis ab eo 
malo, quum iUic primum ageret Caesar. At mortuo Principe 
Cieruio, nescio quid conati sunt deferre quidam apud Caesarem ; sed 
adeo impudenter vt nemini bono cordatoque persuaserint. Atque 
ego submonitus amicorum Uteris, iUco scriptis ad aulae primores 

55 epistoUs ita fumum iUum discussi, vt omnes mihi non minus amanter 
quam honorifice responderint. Inter quos erat iUustriss<imus)> vir 
Mercurinus Gattinarius, summus Caes<areae> Ma<(iestatis) cancel- 
larius, Card. Sedunensis, MarUanus episcopus Tudensis, Hieronymua 
Aleander tum nuncius apostoUcus : nam aUos data opera non nomino. 

60 Solus Episcopus Leodiensis dies aUquot remoratus nuncium, tandem 
exclusus negociis verbis duntaxat respondit. 

Vbi redisset Caesar BruxeUam, vix vUus erat diea quin per medium 
forum ac praeter aulam obequitarem, in aula frequenter versarer, 
idque non admodum ex more meo ; ac propemodum magis habitabam 

65 BruxeUae quam Anderlaci. Quotidie salutabam episcopos, quan- 

46. Berbetomagensi iV. 52. Ciuerio^. 

23. decumbebam] For similar reports 50. pestem] Cf. Ep. 917 introd. ; and 

cf.Ep.1518. SE. 217. 

26. valebam] Cf. Ep. 1208. 2n. 52. Cieruio] See Ep. 532. 27^. 

31. loannis] i John 3. 15. 55. epistolis] See Ep. 1195 introd. 

43. eijTa] Abbreviated for 9ai'aTvs. 62. redisset] Charles retumed to 

Cf. Isid. Orig. i. 3. 8, quoting Enn. /r. Brusselson 14 June 1521 : see Gachard 

318 : also Erasmus' Adag. 456. ii. 30. 


quam alioqui neutiquara ambitiosus in talibus officiis. Prande- 
bam cum Cardinale, confabulabar cum vtroque nuncio ; visebam 
oratores, et illi me vicissim Anderlaci. Nunquam in vita minus 
latui, nec vnquam magis versatus sum in oculis hominum. Et erant 
interim ex istis blateronibus, qui descripserant in Germania Eras- 70 
mum abditum alicubi latitare. Nec id factum prius resciui quam 
huc me recepissem. 

Rursus quum Caesar ageret Brugis, vna cum Rege Danorum, et 
adesset id temporis Britannici Regis nomine legatus R. D. Thomas 
Card. Eboracensis, si me domi tuae tantum continuissem, scis ipse 75 
quam latitassem, quum frequenter omnes aut certe praecipuos aulae 
proceres haberes conuiuas : inter quos sedebam, omnibus, vt opinor, 
gratissimus. Nunc quoties foris prandebam aut coenabam apud 
optimates, atque etiam apud Danorum Regem, qui me vel quoti- 
dianum conuictorem optabat ! Quo non obequitabam frequenter 80 
et te comite ? In qua magnatum celebritate non adfui ? nunc in 
aula Caesaris, nunc in familia Card. Eboracensis, nunc apud alios 
atque alios : etiam si frequenter inuitatus non ibam. Sum enim 
natura domi amantior ; et hoc vitae genus postulant etiam studia 
nostra. Atque vti tum latitabam, ita postea fugi. 85 

Sex totos menses adornaueram iter Basileam, idque palam 
omnibus : quandoquidem hoc nomine maturius etiam numerauit 
Caesaream pensionem Thesaurarius, quod dicerem mihi iter esse 
Basileam. Neque causa latebat, nimirum eadem ob quam toties et 
ante Basileam inuisi, prius quam istos heroes timerem. Excusum 90 
fuerat prius volumen Noui Testamenti, supererant Annotationes. 
His adesse cupiebam, non solum vt exirent emendatiores, verum 
etiam vt paulatim pro re nata vel immutarem aliquid vel adderem. 
Nam in hoc scripti genere redit autori labor actus in orbem, cui 
nunquam exhausti satis est. Cupiebam autem hac aeditione, quae 95 
tertia erat, postrema defungi. An haec leuis causa videtur ? Vi- 
deatur sane, sed istis ventribus, qui tamen ob conuiuium opiparum 
non dubitarent vel Basileam vsque pedibus aduolare. Mihi certe ea 
causa non minus cordi erat quam Regi Gallorum ditio Mediolanensis. 

lam ad iter eram accinctus, nec quicquam obstabat nisi viarum 100 
discrimina. Expectabatur igitur tutus comeatus. Interea diuersis 
locis colligebatur pecunia, qua gratia et Louanii sex dies sum com- 
moratus ; nimirum et illic latitans, quemadmodum soleo, in diuer- 
sorio quo nemo se confert hospitum, adeo vt frequenter non sit locus, 
Pandocheo symbolum est imago Viri Syluestris. Forte fortuna tum 105 
aderat Hieronymus Aleander : quicum suauiter viximus, nonnun- 
quam et in mediam vsque noctem producentes literatas fabulas. 
Conuenerat inter nos vt, si contingeret tutum iter, vna discederemus. 

67. Cardinale] Schinner. Ep. 1287. 290. 

vtroque nuncio] Aleander and 91. Noui Testamenti] See Ep. 11 74. 

Caracciolo. i^n. The text has only the year-date 

73. Brugis] In Aug. 1521 ; see Ep. 1522 ; but the Anttot. havc the montli- 

1223 introd. date Feb. added. 

Rege Danorum] See Ep. 1228. 94. redit] Cf. Verg. G. 2. 401. 

30n. 97. ventribus] Cf. Ep. 1166. 16. 

88. pensionem] Cf. Epp. i242introd., 103. diucrsorio] See Ep. 1244. ^n. 

1434.21. 106. Aleander] For Erasmus'.- recent 

Thesaurarius] John Riffault : sce relations with him see Ep. iigs.^^^n. 


Eodem reuersus aliquot post diebus, etiam tum offendi Aleandrum 

iiomolientem abitura, quemadmodum moliebar. Bruxellae didieeram 

Franciscum Sychinura ducera postridie Tenae futurum : cui tum 

pulchre conueniebat cura Caesare, quomodo nunc conueniat nescio. 

Is dies erat natalis et meus et Apostolorura Simonis et ludae : quo 

quidem die accidit quiddam natali meo dignura, hoc est fatale. 

115 Dominicalis quispiara, ille, vt opinor, interpres Moriae, concionatus 
fuerat in teraplo diui Petri hora septiraa, horao confidens ac sibi 
mire placens : Phormionera querapiam dixisses e comoedia. Vide- 
batur non e suggestu sacro sed prorsus e plaustro loqui. Totam 
ferme horam debacchatus in nomen Erasmi, subinde iungens nomen 

120 Lutheri, videlicet vt populus suspicaretur mihi cum illo multum 
esse negocii ; sed praecipue destomachatus est, quod diceret me 
Augustini quoque libros velle corrigere, in quibus nihil intelligerem. 
Promisit sese copiosius eadem de re concionaturum a prandio : tuni 
enira foecundi calices faciunt istos disertiores. Harum rerum ignarus 

125 quura venissem in templum adfuturus surarao sacro, salutauit me 
Maketus, horao comis et illius Academiae vetus alumnus. Rogat 
quid accidisset quod tam mane fuissem in teraplo, nirairum hora 
septima, idque praeter morera meum. ' Qui mane ? ' inquam. 
* Aderas ' inquit, ' in contione.' Risi et intellexi, quod mihi nouum 

130 non erat, rabulam quempiam apud populum blaterasse. Erat autem 
is theologicae laureae candidatus, et hac ratione praebebat sui 
specimen, se non futurum hoc indignum honore. 

Redeo domura, surapto prandiolo conscensurus equos : nam hora 
secunda decreueram abire. Offendo Aleandrum inambulantem ; cui 

135 saepe narraram multa de blateronum eiusmodi irapudentia, sed ille 
non poterat vnquam credere. Proinde iubeo vt si fidei meae vellet 
facere periculum, mitteret aliquera e suis ad templum Dominicalium 
hora priraa. Nara illic erat peragendus veteris coraoediae postremus 
actus . Mittit ille e suis quempiara ad Bucentam , omnium theologorum 

140 quos Louanium intra quinquaginta annos habuit stultissiraum ; 
Corebum quempiara dicas. Denunciat (nam verba propemodum 
excepi) ne blateret in faraam cuiuspiam, sed doceat Euangelium ; 
quoque magis deterreat, admiscet autoritatem summi Pontificis : 
quam illi raire reuerentur, quoties illis est commodum ac bonum. 

145 Suborno qui auscultent : nam mihi erat abeundum ob comites 
accinctos. Hi post perscribunt hominem questum quod per quosdam 
non liceret obsequi suo spiritui. 

111. Sychinum] See EiJ. 582. 2711. 115. Dominicalis] Laurentius : see 

112. conueniebat]In Julyi52iSickin- Ep. 1166. 26n. 

gen had been persuaded to support 122. Augustini] Cf. Ep. 1309 introd. 

Charles in the war against France. 126. Maketus] John Maquet (f 1535) 

But his unprovoked attack on the Abp. of Binche in Hainault, ' Promotor ' 

of Treves in Aug. 1522 had led to his (a disciplinary ofiBcial) of the Univeraity 

outlawry in Oct. See ADB. xxxiv. 1507-8 and 1512-18, and ' Syndicus ' 

156-7. (legal agent) from 15 19 until his death. 

113. natalis]Forthequestionbetween See Val. Andreaspp. 52-4andde Jongh. 
27 and 28 Oct. see n. in and App. 2 ; In 1524 he waa appointed temporarily 
also ra. 78 and iv. 2. Melanchthon in to succeed Hulst (Ep. 1345. 39n) as 
1547 celebrated the 28th (JIE. 4056). Inquisitor (Henne iv. 315). 

114. fatale] Cf. Epp. 1060. ^n, 1102. 139. Bucentam] Vinc. Theodorici ; 
6n, 1334. I. seeEp. ii96introd. 


Vbi Tenam venio, Franciscus quidem dux non aderat, nec ex- 
pectabatur ; sed aderat magna vis militum, partim peditum, 
partim equitum, partim medii generis, quipraedam bigis deportabant, 1 50 
vna cum claudis ac saueiis, qui sibi parum cauerant in bello. Hos 
habui comites itineris vsque ad Spiram : illic transmisso Rheno, re- 
linquo illos ad sinistram. Horum frequentia hactenus contigit iter 

Decretum erat quam minimum viae dispendium facere. Solent 155 
enim officii gratia more Germanico conuenire sodalitates ; qua re 
nihil iucundius quum vacat, sed properanti et fesso, tum itineris 
negociis occupato, nihil inutilius. Interim dum salutamur et salu- 
tamus, equi neglecti morbum contrahunt aut siti pereunt. Itaque 
ab oppido Dura, recta transcurro Sychimum, relicta ad laeuam 160 
Colonia Agrippina. Eo die ieiuni sedimus in equis totas nouem 
horas, gnauiter interim equitantes, quod extrema via longior esset 
opinione, parumque tuta ob montium ac coUium flexus. 

Postridie venimus Confluentiam, hora ferme decima. Quum iUinc 
quoque gestirem abire tacitus, nescio quo casu resciuit eximius vir 165 
Matthias, eius vrbis Officialis, homo totus bonis hbris ac virtuti 
deditus. Is (quod fore diuinaram) nos volentes nolentes domum 
pertrahit, confluunt sodales. Illic primum et didici et vehementer 
sum admiratus, in Germania fuisse qui mihi nescio quid metuerent. 
Sed hunc TraviKov Oopv^ov ridens etiam iUis ademi. Narrabant et 170 
Episcopum mei conueniendi desiderio teneri — nam et Coloniae me 
vocarat ad prandium, sed excusaui coelum pestilens et incommodum, 
nimirum prius habens consulere valetudini quam obsequi principum 
voluntati : verum is tum aberat. Porro, quoniam Wdebam mihi per 
amicos salutatores non permissum iri vt eo die me illinc explicarem, 175 
ne totus sine linea periret dies, a prandio complures epistolas scripsi 
diuersis amicis, per humanissimum virum Carolum Harstum, qui me 
officii gratia fuerat eo comitatus. 

Prius quam Moguntiam peruenirem, in itinere cognoui R. D. Card, 
Moguntinum abesse : itaque solum Capitonem ad coUoquium 180 
euocaui. Simul atque vero et hunc abesse cognoui, accingor itineri. 
Comites e suis famuUs armatos obtuUt eximius iuuenis Marquardus 
ab Hatsteino, canonicus ecclesiae Moguntinae ; qui nuper mortuus 
est, longa aUoqui vita dignissimus. Id quum recusarem, quod ea res 
frequenter etiam inuitat praedones, puerum suum comitem addidit. 185 

Vuormaciae, dum adornatur prandium, Hermannum Buschium 

150. generis qui a. 161. // : aequis a. 180. a N^ LB : Maguntinum 


152. itineris] See Ep. 1242 introd. t 13 March 1531. For the use of the 

156. sodalitates] C^. 11. 210, 216, 429. lesser title cf. Ep. 388. ^Sn. 

158. salutamur] For Eraamus' dislike Culoniae] In Nov. 1520; see Ep. 

of such formalities cf. Epp. 545. 15-17, 1155 introd. 

700. 4, 1512, 1610; and 11. 65-6, 175, 176. sine linea] Cf. Adag. 312; quot- 

424, 668. ing Plin. //. N. 35. 84. 

166. Matthias] of Saarburg: sce Ep. 177. Haratum] See Ep. 12 15. 

867. 58n. 180. abea9e]Both theAbp. andCapito 

169. metuerent] In view, perhaps, of were at Halle in Nov. 1521 : cf. Ep. 

his connexion with Reuchlin and 1241 introd. and LE^ 474, 475. 

Luther: cf. Epp. 1006. 153^, 1155. i8n. 182. Marquardus] Soe Ep. 1109. 29n. 

171. Episcopum] Richard of Greifen- 183. nuper] 13 June 1522. 

klau, Abp. of Treves 14 May 151 1 — 186. Buschium] See Ep. 830. 

208 LETl^ERS OF ERASiVIU.S [1523 

ad colloquium euoco, virum iicc vulgariter eruditum et mihi vetere 
necessitudine coniunctissimum. Dum is diu frustra quaesitus non 
inuenitur, diutiusin hypocausto dcsideo, non sine magno meo malo : 

190 quum enim antea semper bellissime valuissem, illic sensi valetu- 
dincm infici, paedore magis quam calore. Adco mihi male conuenit 
cum hypocaustis Germanicis, cui cum ipsis hominibus tam belle 
conuenit. Gratularer illis rem tot modis commodam, si mihi liceret 
communiter frui. Sed tamen primam hanc corporis aflfectionem 

195 labor equitationis excussit. Volabamus enim Spiram verius quam 
equitabamus, et plane Pegasos habebam : qui nunc quoque deuorant 
dominum suura. 

Spiram vbi ventum est — ventum ost autem admodum sero — , recta 
me confero vna cum equis ad aedcs Thomae Truchses, eiua ecclesiae 

200 Decani ; siue quia ille sic crebris ad me litcris iusserat, siue quia 
noueram omnia diuersoria militibus vndiquc differta, qui illic 
ferocius agere solent quam in bello, ita vt forteis decet viros. Apud 
hunc quoniam canonicos aliquot cocnantes offendi, accubui pariter. 
Tepebat et illic hypocaustum, licet abesset nidor. Ilico rediit illa 

205 iam nimis nota corporis affectio. Itaque decretum erat in totum 
abstinere a delitiis Germanorum. Illic biduum refocillato cor- 
pore, Argentoratum peruenio. Nec hic decreueram commorari, sed 
lacobus Spigel, Caesaris secretarius, vir eruditus ac moribus plus 
quam niueis, quem insalutatum praeterire non audebam, me pro- 

210 didit sodalitio ; cui nuper accesserat Lucas Bathodius, et hoc in 
amore caeteris vehementior. Datus est his dies vnua et item alter. 
Inde Sletstadium me confero, comitantibus aliquot ; inter quos erat 
Bartholomaeus Latomus Treuir, singulari morum et ingenii dexteri- 
tate iuuenis, qui Friburgi moderabatur collegium philosophicum. 

215 Hinc rursum nos honoris gratia Colmariam vsque produxerunt 
aliquot e sodaUtio ; inter quos erat Beatus Rhenanus, qui me postridie 
Basileam vsque prosequutus est. 

Quid ego tibi hic, mi Laurine, Thrasonem referam, commemorans 
quanto studio sit mihi reditum gratulatus senum optimus ac 

220 sanctissimus Episcopus Basiliensis, qui nunc quoque missis subinde 
xeniis et epistolis testatur suam erga me pietatem ? quanto magi- 
stratus huius ciuitatis, quanto caeteri vel Ecclesiae vel studiorum 
proceres ; copiosius etiam declaraturi studium animi sui, ni talibus 
officiis vbique prae me feram me nequaquam capi. Et adeo non 

225 latuit Germaniam adesse me, vt praeuolante rumore dies aliquam 
multos illic fuerim, ante quam aduenirem. Et interim isti nugones 
iactabant me demigrasse Vuittenbergam. Quid enim istos pudet ? 

Erat interim Basileae sat prospera valetudo, donec frigerent 
coenacula. Caeterum vbi perspicerem iam aliis esse frigus intolera- 

230 bile, passus sum semel atque iterum incendi moderate. Sed ea 
ciuiUtas magno mihi constitit ; mox orta pituita pestilens. Pituitae 

192. Germanis N, 208. Spiegel A^. 

189. hypocausto] Cf. Ep. 1248. lon. Bathodius] See Ep. 883. i^n. 

196. deuorant] So he^soon sold them : 213. Latomus] Seo Ep. 1252. I2n. 

cf. Epp. 1422. 23n., 1434. 24n. 216. sodalitio] For the members of 

199. Truchses] See Ep. 355. 49^. this Society in 1520 see BRE. 163. 

208. Spigel] See Ep. 323. i2n. postridie] 15 Nov. 

210. sodalitio] See Epp. 302, 867. 24. 220. Basiliensis] Utenheim ; Ep. 598. 


successit calculus, adeo subinde recurrente malo, vt nullus esset dies 
quin aut conciperem, aut parturirem, aut parerem, aut a partu 
decumberem, quemadmodum solent puerperae. Stomachus interim 
sic collapsus vt nuUo remedio posset restitui. Mhi natura letalis est 235 
inedia ; et calculi nixus, qui saepe biduum durabant, nihil minus 
patiuntur quam cibum. Itaque quum dolor esset quauis morte 
grauior, tamen non minus erat a stomacho coUapso periculi. Quid 
multis ? tantum hic erat calamitatis vt vel Nicolao Ecmondano f uerit 
satis futurum. 240 

At interim corporis quamlibet magnis maHs non cessit animus 
infractus. Praeter alia multa absolui Annotationes in Nouum Testa- 
mentum. Aggressus sum et absolui intra duos ferme menses Para- 
phrasim in Matthaeum : eam absolutam mitto Caesari, excepta est 
magno totius aulae fauore. Exhibuit eam loannes Glapion in sacello, 245 
praesentibus ahquot aulae primatibus, inter quos erat R. P. episcopus 
Palentinus ; quorum candidissimo testimonio meae lucubrationes 
vehementer Caesari commendatae sunt. Protinus agnouit Caesar 
Erasmum, qui quondam patri Philippo porrexisset Panegyricum, 
ipsi pridem librum De Principe Christiano : ac munus sibi gratum 250 
fuisse, literis etiam non minus amanter quam honorifice scriptis 
testatus est. Testati sunt idem literis suis humanissime scriptis, 
quum alii complures tum ipse Glapion, N. episcopus Palentinus,. 
Mercurinus cancellarius, Georgius Haloinus, R. P. loannes Carondi- 
letus, archiepiscopus Panormitanus, Antonius Suketus inter con- 255 
siUarios autoritatis praecipuae, Maximihanus inter secretarios primi 
nominis. Quum plerisque pensiones vel adimerentur vel decurta- 
rentur, mihi poUiciti sunt meam incolumem ac soUdam futuramj 
iubentes vt maiora etiam a Caesaris benignitate sperarem in poste- 
rum. Quin ipse Caesar paulo post cum Anglorum Rege conuiuium 260 
agitans, vltro fecit honorificam mei mentionem, satis declarans quo 
esset in me animo. Id certo cognitum habeo ex his qui mensae 

Scio iam dudum rides OpaawvLo-jxov meum, sed huc me compeUit 
sycophantarum impudentia : et tamen aUquanto minus narro quam 265 
res habet, tantum abest vt quicquam admentiar. Nam nec te fugere 
puto quam non sim huiusmodi gloriolarum appetens. Verum iUud 
interim calumniantur quod tam diu haeserim Basileae, quod ante 
Caesaris abitum non adfuerim, quamUbet inuitatus amicorum Uteris. 
Hic veUem equidem, ornatissime Marce, mihi caiisam esse minus 270 
iustam quam est. Apud Caesarem nihil agebatur, nisi de fortuna vel 
constabiUenda quae contigerat, vel augenda ; et ego iam parta plane 
263. a N^ : adstabant iV". 

232. calculus] See Ep. 1267. lon. Ep. 1299. 38^, 

236. inedia]Cf. Epp. 296. 17-18, 867. 253. N.] Cf. Ep. 1127. tit. n. 

168-70, 121 1. 150-7. 254. Mercurinus] Cf. Ep. 1299. ^gn. 

243. duosferme]Butcf.Ep. 1255. 82n. Haloinus] See Ep. 1269. 

245. Glapion] See Ep. 1275. 255. Suketus] Sce Ep. 1331. i^n. 

247. Palcntinus] See Ep. 1273. 256. Maximilianus] Transsyluanus ; 

249. Panegyricum]SeeEpp. 179, 180. see Ep. 1553. 

250. Ue Principe] See Ep. 393. 260. Caesar] Cf. Ep. 1302. 55-7. 

251. literis] Ep. 1270. 269. nonadfuerim] Forhisattcmptto 

252. lit«ris] Some of thesewereelicitcd retuni in April 1 522 sce Ep. 1273 introd. 
later by Epp. 1275, 1273, 1276: cf. inuitatus] Cf. Ep. 1269. 10-12. 

452-5 P 


contentus eram, et Basileae me non fuisse ociosum res ipsa loquitur. 
Quid si hoc negocium mihi pluris fuisset, quod ad publlcam vtilita- 

275 tem pertinebat, quam quod mihi priuatim conducibile fuisset ? num 
essem reprehendendus ? Ad summos honores vocabar — hoc enim 
non vnis ad me literis testatus est Glapion — et tot argumentis 
compertum habebam Caesaris erga me studium, et metu scilicet 
abstinebam. Quod si tale periculum ostensum fuisset istis mundo 

280 mortuis, vt alatis pedibus hiantes aduolassent ! 

Ego si quid erat quod hic metuebam, nihil aUud erat quam ne cum 
Lutherianis conflictandi negocium ab eo mihi delegaretur, cui negare 
fas non fuisset : non quod faueam seditioso negocio, qui sic ab omni 
dissidio naturae quodam instinctu abhorream vt, si mihi pro lati- 

285 fundio lis esset suscipienda, citius rem deseram quam ius meum 
persequar. Sum enim vere vitis ac ficus illa apologetica e libro 
ludicum, quae per legationem arborum vocata ad imperiura bel- 
lumque gerendum, respondit se non posse deserere naturae suaui- 
tatem ac bellicis turbis inuolui. Erat hoc a magnis, sed falso, per- 

290 suasum Caesari, me cum primis huic prouinciae gerendae esse 
idoneum, cum nemo deligi potuerit magis inutilis. Videbam 
vndique multos accinctos ad hoc negocium ; agnoscebam quam es- 
sem impar tantae prouinciae, etiam si fuissem natura compositus ad 
tam odiosas pugnas ; videbam alia raulta quae dissuadebant, de 

295 quibus opinor magis expedit nunc siluisse. 

Et tamen ne haec quidem tam multa deterruissent me a reditu, 
nisi me violentus ille tyrannus compedibus suis vinctum detinuisset. 
' Quis iste tyrannus,' inquies, ' quum Eluetia tyrannos nesciat ? ' 
' Phalaris ' inquam ' ille calculus ; cuius vtinara raihi liceat esse 

300 tyrannicidam ! ' Et hoc tamen conterapto Sletstadium vsque 
profugeram : sed sic affectus ex itinere vt priraura Brisaci apud 
Henricum Gallinarium, eius loci parochum, biduo refocillarim cor- 
pusculi lassitudinera ac febrira lenierira ; deinde apud Beatum, 
amicum omniura candidissimum, refocillatus quacbiduum, aegre rae 

305 Basileara receperira, sed hic quoque apud Gallinariura refocillatus : 
verum interim obfirraato animo vt, si rescissera Carolum diutius 
apud nos coramorari, sartis viribus retentarem iter. Vbi per farau- 
lum, quera in hoc praeraiserara, cognouissera certura diera ad quem 
Caesar destinasset nauigare — is erat Maii primus, qui tum proxime 

310 imminebat — , exclusus a spe videndi Caesaris, continui me Basileae 
menses aliquot, haudquaquam indulgens ocio. 

Interea quum eruditorum hominum literis Romam inuitarer, et 
complurium et eorura quibus fidere tuto poterara — sed praesertira 
R. Card. Sedunensis, qui frequenter per ahos, sed bis propriis literis 

315 araanter raagnoque studio scriptis hoc agebat : in quibus praeter 
omnem fauorem, praeter oranes spes, de suo pollicebatur quingentos 
ducatos annue, praeterea viaticum non sordidura — et eodera prouo- 
caret literis huraanissirae scriptis Syluester ille Prieras, coepi et de 

282. Lutheranis N. 

287. ludicum] 9. S-15. Epp. 1054 introd., 1347. 256^, 264^. 

299. calculus] See Ep. 1267. lon. For Gallinarius, whose name was John, 

300. Sletstadium]SeeEp. i273introd. see Epp. 305. 207^, 867. 10, 1307. 
302. Henricum] An example of Eras- 314. Scdunensis] See Ep. 1299. ^in. 

mus' inaecuracy in Christian names ; cf. 318. Syluester] See Ep. 872. i6n. 




Roma adeunda cogitare, si quo paeto tyrannus ille meus daret com- 
meatum. Et erant alioqui permulta quae me Romam prolicerent. 320 
Optimorum librorum et erudfitissimorum hominum copia : tot amici 
veteres, inter quos erat et Ricardus Pacaeus, tum illic agens, et 
Paulus Bombasius, et loannes Faber, et Georgius Sauramanus, 
praepositus Vratislauiensis, iuuenis ad vnguem doctus ac maximis 
rebus natus, et Hermannus Phrysius, iuuenis olim magnus et nobilis 325 
inter eruditos futurus : tot noui, inter quos Coricius, vir candidissimi 

Sauromanus //. 


319. tyrannus] Cf. 11. 297-300. 

322. Pacaeus] He had been sent off 
in haste, c. 19 Dec. 1521, to Rome to 
work for Wolsey'3 election to the 
Papacy ; and arrived 27 Jan. 1522. 
He was still there on 30 April, but by 
4 Aug. had retired to N. Italy. See 
Brewer iii. 1884, 1995, 2211, 2420 ; 
and cf . Epp. 1294. 13, 1360. 11. 

323. Bombasius] For Erasmus' recent 
relations with him cf. Epp. 12 13, 1236, 
and BRE. 221, 

Faber] See Epp. 1260. gon, 1299. 
42n, 1324. i2in. 

Sauramanus] Geo. Sauermann 
(1492? — 31 Oct.? 1527), of good family 
at Breslau, after matriculating at both 
Wittenberg and Leipzig in 1508, 
entered Bologna in 1 509, being already 
canon of Lobau in Saxon Lusatia. In 
1513-14^^ was rector of the University, 
and on 3 June 15 14 LL.D. A Pane- 
gyricus sermo delivered to him as rector 
by Romulus Amasaeus, Bologna, Bene- 
dictus, 15 13, speaks of him as holding 
a provostship at Glogau and a canonry 
at Breslau. For his acquaintance with 
Hutten at Bologna cf. HE. 85. He was 
still there in 15 19, when he composed 
an oration on the death of Maximilian, 
Bologna, H. de Benedictis, 28 Feb. 
15 19: but soon afterwards went to 
Rome. Leo x took him into his service, 
and sent himin 1520 to salute Charles v 
in Spain. Adrian of Utrecht arranged 
an audience for him at Corunna in May ; 
and as a result he was taken into the 
Imperial serviee, and accompanied 
Charles by sea to the Netherlands. See 
his Hispaniae consolatio, s. 1. et a., 
dedicated to De la Mota (Ep. 1273) in 
Aug. 1520 frora Louvain : where his 
friendship with Erasmus was no doubt 
formed. In the autumn he retumed 
through Nuremberg (SE. 217) to 
Rome, and his last years were apent 
as Imperial proctor at the Papal 

By 17 April 1520 he had received the 
deanery of St. Cross at Breslau, and 
c. 1521 was appointed provost of tho 
cathedral. On Adrian'3 election to 
tho Papacy Sauromanua addressed an 

oration to him, Rome, Ja. Mazochius, 
I May 1522 ; and edited also another 
delivered by H. Balbus (Ep. 23. 47^) 
before Adrian in Rome 9 Feb. 1523. 
Though a critic of the faulta of the 
Church, he composed a strong defence 
against schism, De rdigione ac communi 
conco-rdia, Rome, 1524. His last work 
was to edit Andr. Cricius' De afflictione 
Ecclesiae, Rome, F. M. Calvus, with 
a dedication to S. Turzo (Ep. 1242) 
dated i April 1527 from Rome. In 
May came the sack of the city, and af ter 
some months of misery he died of 
injuries then received : see Jo. Pieiius 
Valerianus' De litteraforum infdicitate, 
1620, pp. 86,7. For his relations with 
Erasmussee Ep. 1294. I3,and Lond. xx. 
9, 66, LB. 875, 966, cf. Ep. 1479. i3on. 
A letter to Pirckheimer, i Feb. 1524 
from Rome, is printed in P. p. 31 1. In 
Geo. Logus' Hendecasyllabi, Vienna, 
H. Vietor, May 1529, f". F v", are 
some verses on a son, Julius Clement, 
bom to Sauromanus at Rome. 

See a life by G. Bauch in Zs. /. Gesch. 
Schlesiens, xix, 1885. 146-81, abridged 
in ADB. : also Knod. 

325. Hermannus] See Ep. 903. I2n. 

326. Coricius] John Coricius (?Goritz) 
of Luxemburg (f c. 1527 fin.), a cleric 
and jurist, who in May 1497 was in the 
employ of the Curia (Burchard ii. 377 : 
cf. 482, 539, also Balan p. 325) and 
served imder six Popes. In his later 
years his house and vineyard near 
Trajan'8 Forura was the resort of the 
poets of tho Roraan Academy ; to 
whom on St. Anne's day, 26 July, he 
gave an annual festival. At thia 
Aleander was a guest in 1516 : see his 
Journal, ed. Omont, 1895, p. 17. About 
1 5 14 Sansovino erected for him a chapel 
in St. Augustine's church, with a fine 
altar group containing St. Anne. 
Poema addressed to the ' Ara Cori- 
ciana ' are mcntioned in MHE. ii. 33 
of Feb. 15 15 (cf. id. iv. 7) ; and in July 
1524 Blosius Palladius edited a volume 
of Coryciana, Rorae, L. Vicentinus. 
containing besides these pooms one 
letter of Coricius himself. In 1520 
Coricius was named by the Dominican.s 

P 2 


pectoris, et Landauus olim futurus inter scriptores nobilis, nisi me 
plane fallit animi pracsagium. Omitto nunc tot Cardinales : quorum 
maxima pars mihi impense fauet, vt cx amicorum literis cognoui, 

330 quidam ctiam suis ipsorum literis animum erga me suum testati sunt. 
Si quis addubitabit de mca fide, productae literae docebunt me 
modcstius quam pro rc loqui. 

Itaque quanquam dissuadentibus amicis omnibus, Constantiam 
adii, comitantibus vltro duobus amicis, Henrico Epphcndorpio, 

335 praeter generis claritatem ac literas, moribus suauissimis, ac Beato 
Rhenano. Excepit nos omnes hospitio clarissimus vir loannes 
Botzhemus Abstemius, eius loci canonicus : quo quidem hominc 
nihil adhuc vidi comius aut candidius ; diceres Musis et Gratiis 
natum. Domum habet quac Musarum domicilium videri possit : 

340 nusquam non prae se fercns aliquid nitoris et elegantiae, nusquam 
muta, sed vndique loquacibus picturis alliciens ac remorans oculos 
homimim. In aula aestiua, quam, vt ait, mihi parauerat, proxime 
mensam stabat Paulus docens populum. In altero parictc sedebat 
Christus in monte, doccns suos discipulos : tum Apostoli per iuga 

345 proficisccntes ad Euangelii praedicationem. Secundum fumarium 
consistebant sacerdotes, scribae ct Pharisaei, cum senioribus con- 
spirantes aduersus Euangelium iam subolescens. Alibi canebant 
noucm sorores Apollinis, aUbi Charites nudae, simplicis beneuolentiae 
et amicitiae non fucatae symbolum. Sed quid ego persequar totam 

350 illius domum cpistola depingere ? cuius nitelas, cuius dclitias vix 
decem diebus perlustrare possis. Scd in totis aedibus vndique 
ornatissimis nihil est ornatius ipso hospite. Musas et Gratias magis 
habet in pectore quam in tabulis, magis in moribus quam in 

355 Primo statim aduentu rogaram hominem ne quem vocarct ad 
conuiuium, quod et ego natura paucis delcctor : et tum sic eram 
affectus vt ego potius essem aliis molestiae futurus, quam vt mul- 
torum conuictu possem hilarescere. Priraum lassus de via, deindc 
adeo grauidus vt nulla scropha aeque, denique partui proximus : 

360 praesentimus enim et hoc, non aliter quam puerperae. vere 
miseram prudentiam ! Aderat tum forte R. D. Hugo, Constantiensis 
episcopus, vir heroica corporis proceritatc, comitate singulari, homo 

334. Eppendorpio A'. 

to act as one of their proctors in the inseriptions. 

Reuclilin case (HE. 174). See Roscoe Leo X ; Gregorovius, 

Like Sauramanus (1. 323^) he was Roim in the Middle Ages, xiv. 4 ; 

cruelly handled in the sack of Rome Pastor viii ; L. Geiger in his Viertel- 

(cf. Pierius Valerianus, op. cit., pp. 87- jahrsschriff, i. 145-61 and ADB. ix. 

8) ; and though he escaped to Verona, 375 ; and J. Paquier, Aleandre, 1900, 

he soon died there of grief. Sadoleto pp. 11 3-14. 

recalling in 1529 the happj»^ gatherings 327. Landauus] Ja. Ziegler : see Ep. 

in his garden writes of ' dulces Corycii 1260. 

iracundias ' (Sad. E. 106). 333. Constantiam] See Ep. 1315 in- 

Eraamus' friendship with him was trod. 

no doubt formed in Rome in 1509; 334. Epphendorpio] See Ep. ii22in- 

perhaps through the introduction of trod. ; but cf. LB. App. 346, 1732 d-f. 

Piso, for whose letter to Coricius, 342. parauerat] Cf. Ep. 1248. i^n. 

printedin A, see Ep. 216 introd. With 348. sorores Apollinis] Cf. Ep. 1331. 

it Piso sent him a present of Muscovite 64-6. 

silver coins with Greek and Ruthenian 361. Hugo] See Ep. 1316. i2n. 


syncerus et absque fuco, absque supercilio : nou militaris, vt fere 
solent apud Germanos, sed vere sacerdotem agens. Is ilico resciuit 
aduentuni meum, et honoris gratia volebat accersere. Sed submo- 365 
nuit hominem Botzemus, parceret valetudini meae : se indicaturum 
quando id commodum esset futurum. Atque hic geminam humani- 
tatis laudem promeruit Episcopus. Humanitatis erat quod offerebat 
ofticiura, sed maioris humanitatis erat quod oblatum patiebatur 
recusari. Quidam enim indignantur seque contemni putant, nisi per 370 
omnia obseruias, vel tuo malo. Misit tamen oeconomum suum, qui 
mihi perdicibus aliquot donatis deferret quicquid rerum haberet 
domus Episcopi ; et vsi sumus assidua liberalitate PraesuUs. Post 
dies aliquot enixus sum, sed sic vt nunquam maiore cruciatu. 
Languebam igitur e partu, sic vt nec mihi nec ahis essem iucundus : 375 
aUoqui nihil deerat ad sumniam voluptatem. Deum immortalem, 
quod hospitium, quis hospes, quam belli homunculi, quam nitidus 
apparatus, quae fabulae, quae lectiones, quae cantiones ! mensae 
coenaeque deum ! Non inuiderem diis poeticis suum nectar et 
ambrosiam, si valetudo fuisset ahquanto secundior. 380 

Adblandiebatur et ipse loci situs. Imminet enim Constantiae 
lacus mire spaciosus, in longum simul et in latum ad multa passuum 
milia porrectus, nec minus interim amoenus. Addunt gratiam 
montes nemorosi vndique sese ostentantes, quidam eminus, quidam 
e propinquo. Nam illic Rhenus velut in Alpium confragosis ac 385 
praeruptis locis delassatus, tanquam amoeno diuersorio refocillat 
sese ; per cuius medium leniter delabens, apud Constantiam recipit 
sese in suum alueum, recepto simul et nomine : quanquam totus 
lacus semper maluit nomen suum debere ciuitati, Bregantinus olim 
dictus, qui nunc Constantiensis appellatur, donec ei quae nunc 390 
Constantia vocaretur, Breganto nomen esset. Dicitur et piscosus 
esse et profunditatis vix credendae, adeo vt alicubi summa aqua ab 
imo fundo absit cubitis centum. Nam aiunt ingentium montium 
moles aquis huius tegi. Is qui praeest sodaHtio Dominicalium, vir 
integerrimus doctrinaque solida, sed in concionibus sacris admirabili 395 
quadam facundia, donauit nobis ex eo lacu piscem ingentem, quam 
Throttara appellat vulgus, munus rege dignum, si apud nos datum 
fuisset. Rhenus relicto ad dextram lacu, paululum praeterlapsus 
vrbem Constantiam, veluti ludens ac lasciuiens insulam facit, quam 
occupat insigne monasterium virginum ; ac mox in sese coiens 400 

397. Trottam N. 

363. militaris] Cf. Ep. ii58. 1911. preacher to the Dominicans of Con- 

371. obseruias] Cf. Ep. 867. 370. stance, and vicar of thc Provincial, 

377. belli homunculi] Cf. Ep. 1301. t^i Aug. 1534: see "N. Vaulua, Deulsche 

1811. Dominikuner, 1903, pp. 3I3--3. 

381. Adblandiebatur] This expatia- 397. Throttam] In the />e r.sw caJKiMwt 

tion is a measure of Erasmus' enjoy- (see Ep. 1274. i^n) Enismus mentions 

ment of hisvisit. He hardlyeverhalts to the ' trocta ' as onc of the delicacies 

descant on natural scenery. which the rich enjoyed on fast days 

391. Breganto] It appears f rom BRE. (LB. ix. 1202 f). 

233 that Erasmus is here making a mis- 400. monasterium] Thero seems to 

take : attributing to Constance tlie be no island bctween Constanco and 

name of Brcgenz, which is at the other the l^ntersee excc]it the weli-known 

end of the hikc. ' Insel ' with its Dominican f riary : 

394. Dominicalium] Ant. Gulden- but I cannot Hnd any evidenco of a 

miinstcr (Pirata) of Hermannstadt, aunuery therc. 


lacum efficit minorem, quem, incertum quamobrem, Venetum 
appellant. Ab hoc iusto alueo voluitur, plerunque vorticosus, sed 
vtcunque nauigabilis vsque ad oppidum, olim Cameram Imperialem 
nomine Schiffhusiam, ob traiectum, vt opinor, prius quam illic pons 

405 esset. Nam haud procul indc sunt cataractae, per quas se praecipitat 
magno fragore Rhenus : quanquam et alias frequenter cataractis 
intercisus et saxis impeditus, parum aptus est nauigiis vsque ad 

Sed interim Constantiam recurrat oportet narratio : quae ciuitas 

410 nuUa re magnopere celebris est quam ecclesia perquam vetusta nec 
ineleganti ; tum synodo illic olim habita, praesidente Caesare ; sed 
praecipue loanne Hus illic exusto. Missitabantur vndique xenia, e 
locis etiam procul dissitis. Alius vinum ahquod insigne mittcbat, 
alius auiculas, alius pisces, alius aUud. Magistratus honorario vino 

415 misso gratulatus est nobis. Canebant e propinquo diebus aliquot 
publici tibicines : nam hoc quoque solet honoris hospitibus quibus- 
dam praestari. Quod si conuiuas quoque nosse cupis, assidue erant 
praeter Beatum et Epphendorpium loannes medicus, homo iuuenis 
quidem sed insigniter ingeniosus ac doctus, ac perinde sobrius ct 

420 modestus ; Michael Hymelbergius, quem vt tibi paucis depingam, 
pudore, modestia, doctrina, suauitate morum, alter Rhenanus est. 
Aderat et Vannius concionator, vir Euangelicae synceritatis. 

A partu post quam nonnihil virium collegimus, horulam dabamus 
amicis salutatoribus, sed electis et commendatis : nec enim licebat 

425 omnium affectui morem gerere. Episcopus pro sua humanitate 
cupiebat quicquid poterat honoris exhibere. Sed ab hospite submo- 
nitus est me hominem esse modici cibi, vel nullius potius ; abhorrere 
a tumultuosis conuiuiis : ne quem niea causa vocaret ; ne quid 
apparatus adiungeret quotidiano. Paruit, et sodalitatem illam 

430 nostram dumtaxat accepit prandio. Ab hoc dimissus honorificentius 
quam ego sane promerebar, inuisimus R. P. Ennium episcopum 
Verulanum, tum illic nuncium apostoHcum — nam iam ante coierat 
inter nos mutuis literis amicitia : qui tanta cum alacritate nobis 
occurrit ac si quispiam alicuius precii ad se venisset. Consedimus 

455 soli, variis de rebus confabulantes. Est enim vir adprime prudens 
et, quoniam in multorum principum negociis diu versatus est, 
singulari praeditus iudicio. Augebat et aetas aequalis et morbus 
communis mutuam beneuolentiam. Nam et ipse calculo fuerat ob- 
noxius, eadem ex causa collecto malo, nimirum ex vinis earum 
432. tum a : tunc Lond. 435. apprime A^. 

401. Venetum] The Untersee. 404. pons] Mr. Coolidge informs me 

403. olim Cameram Imperialem] This that there is record of a bridge at 

expression is not clear. It perhaps Schaffhausen as early as 1259-60: see 

means, as the Rev. W. A. B. Coolidge the cantonal Urkundenregister, 1906, i, 

has kindly pointed out to me, that nos. 143, 145-6. 

Schafihausen was, from xii^ fin., an 412. Hus] See Ep. 843. 323^. 

Imperial Free City. He suggests also 418. loannes] Menlishofer : see Epp. 

that the reference may be to Maximi- 1331. 63^, 1335. 73^. 

lian'B attempt in 1495 to introduce 420. Hymelbergius] See Ep. 1315 in- 

a Reichskammergericht and gemeiner trod. 

Pfennig for the Empire : to which 422. Vannius] See Ep. 1335. 44^. 

Schaffhausen was subject untii its 424. salutatoribus] Cf. 1. i^Sn. 

admission to the Swiss Confederation, 431. Ennium] See Ep. 12S2. 

10 Aug. 1501. 439. vinis] Cf. Ep. 1311. 40-1. 


regionum, tenuibus, acribus, asperis, crudis, crudelibus et inamoenis. 440 
Mutato vino desierat laborare, aut certe laborabat leuius. Communi- 
cabat et alia remedia ex Mediolano missa. Adornabat et ipse iter 
in Italiam, neque quicquam obstabat nisi Breue Pontificis, quod in 
singulas horas expectabat ; me cupiebat itineris sui comitem. Ac 
mihi quidem gestiebat animus, quum non longius abesset Tridentum 445 
quam itinere sex dierum, vt aiebant. Nam illac erat eundum ob 
Caesarianorum et Gallorum dissidia. Sic enim nunc fruimur 
monarchis. Inuitabant Alpes e propinquo arridentes, dehortabantur 
amici : sed frustra, ni calculus violentus rhetor persuasisset Basilea 
repetita reuolare in nidum. 45» 

Interim dum Abstemius hospes innectit morandi causas, dum 
verba dant nautae — nam erat animus SchifEhusiam vsque nauigio 
deuehi, quod diffiderem me ferre posse iactationem equestrem : sic 
eram aflfectus — , commorati sumus Constantiae ferme tres hebdoma- 
das. Tandem quum nautae nuUum faciunt mentiendi finem, idque 455 
suo vel iure vel more, ira robur addidit, et conscensis equis hora 
octaua, peruolauimus Schiffhusiam ante tertiam pomeridianam. 
Vbi reditum est Basileam, visum est gustare vmum Burgundiacum, 
quod mihi multum recusanti ante dies complures donarat vir 
humanissimus Nicolaus Diesbach, decanus ac designatus episcopus 460 
Basiliensis, quem nunc coadiutorem vocant. Primo gustu non 
admodum adlubescebat palato, caeterum nox arguebat indolem 
vini. Sic enim subito recreatus est stomachus, vt mihi viderer 
renatus in alium hominem. Atque ego sane semper imputaram 
malum hoc vinis quibusdam, quae pleraque, quum cruda, acria et ob 465 
hoc inimica stomacho sint, tamen facile penetrant in renes, eoque 
crudam materiam secum deferunt. Ad haec quasi per se parum 
sint infelicia, malis pharmacis viciant, calce, alumine, rhesina, 
sulphure, sale : nam aqua, quam largiter addunt, minimum est 
malorum. Quid multis ? pleraque digna sunt quae bibantur ab 470 
haereticis. Nam hoc ego tormenti satis esse putarim ad quoduis 
maleficium puniendum. Et tamen reperiuntur qui tam miseris villis 
dignentur inebriari. 

Gustaram et ante vina quaedam apud Burgundiones nata, sed 
ardentia et austera. Hoc erat colore gratissimo, pyropum esse 475 
diceres, sapore nec dulci nec austero, sed suaui ; nec frigidum nec 
ardens, sed humidum et innoxium ; stomacho sic amicum vt nec 
copia largior multum offenderet : et quod in vinis subrubris rarum 
est, mediocriter soluebat aluum ob genuinam, vt coniicio, vim hu- 
miditatis, quam explicat in stomacho. O felicem vel hoc nomino 480 
Burgundiam, planeque dignam quae mater hominum dicatur, postea 
quam tale lac habet in vberibus ! Non mirum si prisci mortales pro 
diis colebant, quorum industria magna quaepiam vtilitas addita est 
vitae mortalium. Hoc vinum qui monstrauit, qui dedit, quanquam 
monstrasse sat erat, nonne vitam dedit verius quam vinum ? Adue- 485 
ctum est et aliud vas priore non inf erius, nisi quod auriga plus satis 

442. remedia] Cf. Ep. 1416.911. 4Si- Abstemius] Botzbcim. 

447. dissidia] Seo Ep. 1228. 5211. 458. vinum] See Ep. 1316. 240. 

450. nidum] Cf. Ep. 1209.411. 460. Dicsbach] See Ep. 1353. 256-69. 


■'■ diluerat aqua. Alterum obsignatum erat gypso, licebat exhaurire, 
non licebat infundere ; hoc non item. Et idcirco illud aduectum est 
non omnino plenum, hoc plenum vsque ad summum ; et hoc ipsum 
490 prodidit oenocleptam, quo se probare voluit bonae fidei vectorem. 
Atque interim qui nummum sufifurantur, pendent : qui rem simul 
tollunt et vitam, impune ludunt. 

Itaque, mi Laurine, facili ncgocio possum adduci vt totus demi- 
grem in Burgundiam. Ob vinum, inquies V Imo malim vel ad 
495 luuernos vsque migrare, potius quam vel semel experiar ealculum. 
Hoc certe literis meis debeo, vt quocunque terrarum me vertam, 
nusquam mihi defuturi sint amici. Certe totius Germaniae, quae 
latissime patet, nullam arbitror esse eiuitatem quae non cupide sit 
exceptura Erasmum, si quo lubeat commigrare. Nec admodum 
^oo mentiar, si idem praedicem de Italia et GalUa. Certe ad nonnullas 
inuisendas humanissimis literis sum inuitatus ; et quas adhuc inuisi, 
vel Constantiam vel Sletstadium proficiscens, atque inde rediens, 
vino misso, quod ex more nouis hospitibus honoris gratia donari 
solet, mihi gratulatae sunt. Quo quidem honoris genere intantum 
505 non delector, vt frequenter mandarim amicis, curarent ne quid tale 
fieret : non ob id solum quod existimem honoris hoc aliis deberi 
magnatibus, non Erasmo humili modis omnibus homunculo ; verum 
etiam quod haec officia lassis aut alioqui occupatis nonnunquam 
impedimenta sunt verius quam ornamenta. 
510 lam porro, quandoquidem Gloriosum e comoedia Militem agere 
coepi, quid tibi commemorem tot epistolas honoris gratia, vel ab 
eruditis viris vel a magnatibus, e longinquis etiam regionibus huc 
missas, non sine munere ? Quid referam doctos homines, quosdam 
etiam dignitate praeminentes, huc non ob aliud e longinquo pro- 
515 fectos quam vt viderent Erasmum ? Quibus non ambigo quin vsu 
veniat quod Graecorum prouerbio dicitur, Thesauro sperato earbones 
repertos. Sed qualis quaUs ego sum, haec certe coarguunt rabularum 
istorum impudentem vanitatem ; qui, vt scribis, isthic iactarant 
mihi nusquam in Germania tutam esse sedem, et ideo, opinor, quoties 
520 aliquo me confero, solitus sum impetrare fidem publicam. Caeterum 
quo minus multas vrbes inuisam, quod vel animi gratia fecissem 
nonnunquam, etiam si ad id per literarios labores daretur ocium, 
tamen hyipocausta prohiberent, quae quidem hic feruent totum 
annum, vix tribus exceptis mensibus : et locum quem mihi Basileae 
525 paraui, mecum circumferre non licet. 

Nec hoc minus impudens mendacium erat, quo me iactabant hic 
Basileae domum esse mercatum et ius ciuitatis redemisse, videlicet 
isthuc nunquam rediturum. Vt omnia mihi placeant in Germania — 
sicuti placent pleraque — , certe res vna propellit hinc, nimirum 
530 communis omnium hypocaustorum vsus ; quo fit vt solus habitem, 
ac nec alios liceat inuisere sine valetudinis meae periculo, nec aliis 
me liceat inuisere citra incommodum, qui non minus offenduntur 
frigore meo quam ego illorum calore. Illud verum est, esse Basileae 
qui mihi aedes dono obtulit quadringentis florenis aureis emptas, in 

495. luuemos] Cf. Ep. 453. 9. 517. rabularum] Cf . 11. 1-15. 

514. profectos] Cf. my Age of Eras- 523. hyi)ocausta]Cf. 11.189-92,570-1. 

mus, 1914, pp. ^y-j-Bi. 534. aedes] See Ep. 1316. ^Sn. The 

516. prouerbio] See Adag. 830. owner of itwas Froben : see ra. 120,1. 


quibus nunc versor. Sed ego nec emi, nec donum oblatum accepi. 535 
De ciuitate ne per somnium quidem est vnquam cogitatum. Quidam 
non infimae autoritatis apud Turegos semel atque iterum mecum 
egit per literas vt illic ius ciuium acciperem. Ego demirans quur 
haec ageret, respondi me velle ciuem esse totius mundi, non vnius 
oppidi. 540 

De Gallia adeunda, quod eam mihi velut vnicum asylum superesse 
dictitabant, non omnino de nihilo nata est fabula. Persuasum 
habebam vinum esse causam morbi mei ; necdum intellexeram tale 
vinum cominus a Burgundia suppeditari posse : et si potuisset, 
ferebantur hic tum varii rumores, metum iniicientes ne non essemus 545 
hic omnino futuri bellorum expertes. Tale si quid accidisset, ne 
Burgundia quidem potuisset siti meae succurrere. Verum illud, vt 
dixi, quum ignorarem, et rumores huiusmodi scrupulum iniicerent, 
coepi leuiter de Gallia adeunda cogitare, quae vel mediis in bellis 
vini copiam suppeditaret. Hac de re quum mentionem fecissem 550 
apud R. P. Franciscum archiepiscopum Ebredunensem, qui, tum hic 
legatione fungens, nos semel atque iterum inuisit, vltro pollicitus est 
ille se curaturum a Rege suo diploma, quo tutius eo liceret proficisci, 
si ita visum fuisset. luuenis humanissimus gestiens ac sibi gratulans 
apud mensam regiam quod Basileae vidisset Erasmum, egit de diplo- 555 
mate ; aderat autem id temporis R. D. Card. Lothoringiae. Rex 
laetus etiam indulsit quod petebatur. Deinde, vbi Budaeum vidit, 
quem asciuit inter intimos aulae primores, ' Heus,' inquit, ' Budaee, 
mox habebimus Fabrum in nostra Gallia '. Quum Budaeus respon- 
disset Fabrum non abesse a Gallia, Rex intellecto nominis errore, 560 
' Erasmum,' inquit, ' Erasmum volebam dicere. Nam diploma 
paratum est quo tuto veniat '. 

Inuitabat quidem me vetus ilhid Galliae hospitium, quae mihi 
nunquam non fuit iucunda. Inuitabat quod ante annos sex magni- 
ficis conditionibus me reuocauit : quas si tum accepissem, vt nihil 565 
aliud dicam, certe non tam diu digladiandum mihi fuisset cum 
aliquot stoUdis mataeologis Louaniensibus ; nec mihi calerent aures 
huiusmodi furiosis tragoediis, quibus hic feruent omnia. Et res 
osset aliquanto quam nunc est amphor, aut certe minus angusta : 
fortassis et valetudo melior, qui toties ob haec vina et nidorem 570 
hypocaustorum sum de capite pericHtatus. Inuitabat et illud, 
quod in GalHa versans multo propius abfuturus essem a Brabantia : 
quo vel in bello transcurrere licuisset, ob noticiam et priuatam 
amicitiam eorum qui ciuitatcs hinc et hinc obtinent, quae sunt in 
confinus. Vnum obstabat, bellum inter tres Reges. Quorum vni, 575 
nempe Carolo, iurciurando etiam addictus sum ; alteri, nimirum 
Regi AngHae, pluribus nominibus sum obstrictus, atque adeo toti 
illi nationi ; tertium, videUcet Galliarum Regem, ob tam propensum 
in rae studiura non possum non amare. Sperabam autem vel huius 
noui Pontificis opera breui pacem inter eos coiturara. Quanquam 580 

536. Quidam] Zwingli; cf. Ep. 1314. 557- Budaeum] For his reccnt ijromo- 

1,2. tion see Ep. 1328. 54-93- 

341. De GalJia] See Ep. 1319 introd. 564. ant€annossex]Sce Epp.522, &c. 

551. Franciscum] Tournon : see Ep. 574. ainicitiani] with tlic branch 

1319. of tho JJurgundy faniily scttlcd at 

553. diploma] Cf. Ep. 1319. ^n. Touniehem : sce Ep. 80 introd. 

556. Lothoringiae] Sec JEi). 997. 575. beJIum] See Ei). 1228. 52U. 


ad mc quidem nihil attinebat bellum, vt qui non adirem Galliam 
illuc ducturus exercitum, aut aliquid magni muneris apud Regem 
ambiturus ; sed cum eruditis amiculis inter Musas ac literas suauius 
victurus quam hic viuebam. Itaque diploma iam multos menses 

585 apud me est, nec vsus sum. 

Dices quur non huc potius ? Quoniam isthic omnia feruebant 
bellis, ferebatur esse rerum omnium ingens penuria, sed praecipue 
vini Gallici : cuius isthic vel in pace aegre est copia, si quis yvria-iov 
desideret. Et erat furiosis quibusdam datus gladius, quibus nec 

590 coUegam esse Ubebat nec aduersarium. Et iam satis mihi videbar 
conflictatus cum monstris quibusdam, quae quum prodesse nec 
veUnt nec possint, tamen in hoc vnum vacant totam aetatem, vt vel 
male loquendo negocium facessant bonarum Hterarum cultoribus. 
Denique semper e Gallia breuissimus fuisset transcursus ad vos, si 

595 quid inuitasset. 

Hactenus rem habes paucis, sed absque fuco. lam quod scribis 
a nonnulHs audisse te quod etiam apud Germanos audirem male, 
fortasse verum est : nec rairum, quum nusquam absint homines 
maledici. Equidem do pro viribus operam ne quis meo merito de me 

600 maledicat. Caeterum si mihi sperem tantam felicitatem quae nemini 
hactenus contigit, vt efficiam ne quis omnino de me male loquatur, 
tum vere tempus esset in proprium expuendi sinum. Roma Stunicam 
habet : habet et Germania nonnuUos qui nesciant benedicero. Audio 
queri nonnihil quosdam impense Lutheranos, vt vocant, quod 

605 dUutior sim, quod blandior principibus, quod nimium pacis amans. 
At ego, vt verum fatear, maUm in hanc peccare partem ; non tantum 
quia tutius, verum etiam quia sanctius. Placeat sua cuique sententia. 
Sunt et in altera parte qui me data opera suspectum reddere conentur, 
quasi mihi cum Lutheranis sit foedus. Sed huiusmocU rumores, qui 

6io8tudio finguntur vtrinque, quemadmodum temere nascuntur, ita 
facUe euanescunt. Et habent hoc sane a priscis moribus quidam, vt 
ad huiusmodi rumusculos mire commoueantur. 

Pridem late sparsus erat hic fumus Ubros meos exustos esse in 
Brabantia, idque autore R. P. lacobo Hochstrato, vetere meo, si non 

615 famUiari, certe amico ; et commentum tam impudens homines 
etiam Uterati desultorUs epistoUis distulerant. Sensi ilico technam 
quorundam, quos ego sane nescio quo nomine debeam apj)eUare, 
nonnuUi Lutheranos vocant ; videUcet hoc agentium, vt me, 
hominem simpUcem et credulum, in lacobum Hochstratanum 

620 iritarent : in quem si scripsissem impotentius, cogerer in ipsorum 
castra transire. caUidum consiUum ! Mox ipsa res docuit tale 
nihU vel cogitatum fuisse apud nostros. 

Successit huic rumor etiam atrocior, ex Uteris velut e Roma missis. 
Additum erat nomen hominis a^LoiricrTov. Rem vt compertam scri- 

625 psit, magno cum dolore, quidam vir ilUc grauis et eruditus ad Botze- 
mum meum. Is pene exanimatus ad me perscripsit meos Ubros 
607. quia post etiam om. H. 610. , vtrinque a. 616. epistolia //. 

589. furiosis] Cf . Ep. 1358. 36-7. English writer of 1703, quoted in OED. 

602. expuendi] See Adag. 594. s.v. : ' David danced with composed 

Stunicam] Cf. Ep. 1268. 70-1. and decent, not desultorious and light 

613. exustos] See Ep. 1275. 57^. motions, such as vain fellows are wont 

614. Hochstrato] See Ep. ioo6iutrod. to use '. See also Ep. 1406. 76. 

616. desultoriis] Mart. Cap. i, § 88, 626. perscripsit] Perhaps in the letter 

uses this word with leuitas Cf. an mcntioned in Ep. 1335. i. 


Romae publicitus Pontificis voce condemnatos esse. Risi protinus, 
et agnoui superiori simillimum commentum. Mmirum illud agebatur, 
vt homo rerum imperitus et credulus, hoc facto prouocatus, lingua 
calamoque Pontificem incesserem : quo facto cogerer ad ipsos trans- 630 
fugere. Caeterum quam id commentum fuit impudens, non solum 
compluribus literis e Roma scriptis testatum est, verum ipsius 
Pontificis Breui nuper ad me dato : quo certe nullum adhuc accepi vel 
amantius scriptum vel honorificentius. Quanquam quod ad laudes 
quidem attinet, sic interpretor, me admoneri qualis esse debeam, non 635 
depingi quaUs sim. Certe a tali Pontifice vel probari vel amari non 
moleste fero. Ac ne Breue parum haberet apud me ponderis, 
submonuit me literis suis quidam e Pontificio famulitio non infimus, 
quum Pontifex sensisset diploma scriptum esse dUutius, quod is qui 
deformarat exemplum, propter amicitiam quam habet mecum non 640 
vulgarem, parcius de me scripsisset, ipsum sua voce pleraque dictasse. 
Atque iisdem literis idem amicus sacerdotium non aspemandum 
oflfert, quod iam possidet, cessurus vbi velim. 

Nec est quod hic clamitent me praeda corruptum deserere veri 
patrocinium. Fatebor hoc esse verum crimen, si vnquam accepero 645 
munus vUum huiusmodi : quod tamen si caperem, non facerem 
absque multorum exemplo. Quicquid mihi fortunulae est, id totum 
fuit ante Lutherum orbi cognitum, et obtigit non ambienti. Dimi- 
dium obtrusit recusanti R. archiepiscopus Cantuar., dimidium vltro 
detulit Caesaris Caroli benignitas . Huic etiam si quid decedet, 650 
minuendis sumptibus augebimus censum. Si praemiis ad hoc bellum 
pertrahi potviissem, iam olim pertractus essem. Deterruit me per- 
pensa, hinc negocii magnitudo, hinc virium mearum imbecillitas. 

Audi nunc tertium, vtroque impudentius. Sparserant summum 
Pontificem nescio quid libelli scripsisse in me, eum a multis esseess 
conspectum. Subohiit ihco techna : nimrrum agit hoc factitius nie 
Pontifex, vt me prouocet ad calami Unguaeque petulantiam. At ego 
ex ApostoUcis literis didici Principi meo non maledicere, sed bonum 
venerari, malum ferre, si frustra sim moniturus. 

Habet et diuersa pars fabulas suas, in qua nonnulli sunt qui sic 660 
agunt partes Romanae sedis vt, si conentur extrema, magis nocere 
non possint. Hi nuper rumorem sparserant Basileam multos 
confluere Lutheranos mei consulendi gratia ; atque adeo Lutherum 
ipsum hic latitare. Is rumor hic me nequaquam grauabat, vbi quam 
plurimi sunt qui norunt esse falsissimum. Atque vtinani verum 665 
esset omnes Lutheranos pariter et Antilutheranos consilii gratia ad 
nos confluere, vellentque meis parere consiliis ! Res humanae paulo 
meUus, opinor, haberent. Multi me salutandi videndique gratia 

627. condemnatos] See Ep. i 524 in- mus about this time : see p. 331. 
trod. ' 644. praeda] Cf. Ep. 1459. 54n. 

633. Breui] Ep. 1324. 646. munus vllum] Cf. Ep. 1326. 9. 

638. quidam] Barbirius : cf. Ep. 649. Cantuar.] See Ep. 255 introd. ; 
1345. 15-17. His letter evidently was and cf . Ep. 1205. 38-44. 
contemporary witli Ep. 1324. 650. Caroli] See Ep. 370. i8n. 

639. is qui deformarat] Hezius : for 658. Apostolicis literis]Cf. Acts23. 5, 
whom seo Ep. 1339. llom. 13. 1-6, i Pet. 2. 18-19, Tit. 2. 9, 

642. saccrdotium] This oficr was pcr- 3. 1-2. 
haps the tirst step in the deception 663. confluere] Cf. Ep. 1335. 65^. 

which Barbiriua practised upon Eras- 668. salutandi] C^. 11. 513-15- 


conueniunt, nonnunquam gregatim ac plerunque ignoti. Nullus 

670 vnquam apud me professus est se Lutheranum esse, nec mihi datum 
est negociuin hoc inquirendi, et diuinus non sum ; neque mihi quis- 
quam hoc nomine notus aut commendatus esse coepit, quod Luthe- 
ranus esset. Ante quam dissidium hoc hucusque incrudesceret, cum 
omnibus ferme Germaniae doctis habebam literariam amicitiam, mihi 

675 sane perquam iucundam. Horum nonnulli refrixerunt in me ; 
quidam prorsus alienati sunt ; nec desunt qui se palam hostes profi- 
teantur et exitium denuncient. Habebam item cum multis consuetu- 
dinem, qui nunc saeuiores sunt in Lutherum quam vellem, imo quam 
expedit ipsi causae, Nec ideo submoueo quenquam ab amicitia mea, 

680 si paulo propensior est in Lutlierum, nec ideo renuncio cuiquam 
amicitiam, si ferocior est in Lutherum ; quum vterque quod facit, 
bono studio faciat. Sic enim interpretor quum in amico, tum in viro 
non malo. 

Venerunt Basileam, quos aiunt suspectos quod sentiant cum 

685 Luthero. Hoc totum mihi volo imputari, si vel vnus me vocante huc 
sese contulit ; et nisi apud amicos satis testatus sum hoc mihi 
vehementer esse molestum. Quod si qui sese huc conferunt huius 
aut illius factionis, qua fronte me incusant, qui Basileae nec custos 
sum portarum nec vllum gero magistratum ? Fuit hic Huttenus 

690 paucorum dierum hospes ; interim nec ille me adiit, nec ego illum : 
et tamen si me conuenisset, non repulissem hominem a colloquio, 
veterem amicum et cuius ingenium mire felix ac festiuum etiam nunc 
non possum non amare. Nam si quid illi praetcrea negocii est, nihil 
ad me pertinet. Sed quoniam nec ille ob aduersam valetudinem 

695 poterat ab hypocaustis abesse, nec ego ferre, factum est vt neuter 
alterum viderit. Cronbergius, Francisci gener, bis me conuenit ; 
cuius indoles et oratio me certe mirum in modum delectauit. Decla- 
rauit enim hominem simplicem fucique nescium, magno tamen 
ingenio praeditum. Sed hoc colloquium nec longum fuit nec caruit 

700 testibus. Imo si Lutherus adesset ipse, libenter miscerem cum 
homine colloquium, amanter et libere moniturus eum de multis, 
tametsi sero fortassis, nisi quod iuxta Paulum omnia sperat Chri- 
stiana charitas. 

Odi dissidium vt non aliud malum aeque, non tantum ex doctrina 

705 et institutione Christi, verum etiam occulta quadam naturae vi : 
quo magis discrucior, reputans hoc seculum sic vndique fermentatum 
et publicis et priuatis odiis, vt vix vsquam sit syncerae amicitiae 
vestigium. Nec hos amare licet quos meritissimo amas ; nec vlla 
mimdi plaga vacat huius mali contagio. Altera pars contemni non 

7iopotest, altera contemni non vult ; vtraque videtur si non in ore, 
certe in pectore habere Homericum illud. Et haud scio an alterutra 
possit ojjprimi sine graui bonarum etiam rerum ruina. Nec enim 
negari potest quin multa monuerit Lutherus quae corrigi sit in rem 
Christianam, quaeque mundus diutius ferre non poterat. Atque 

696. Crobergius HX^ : Crombergius ^V- Lo7id. 

684. Venerunt] See Ep. 1335. 65^. 711. Homericum] Perhaps /;. 4. 185- 

689. Huttenus] See Ep. 1331. 57^. 7; cited in Adag. 2721 as ' Contemnen- 

696. Cronbergius] See Ep. 1331. 56^. tis dicterium', to show 'nos . . contu- 

702. Paulum] I Cor. 13. 7. melia leuiter commoueri'. 


in hanc quidem publicam orbis tempestatem satis infeliciter incidit 715 
haec aetas mea, cui iam velut emeritae debebatur ocium, fruiturae, 
sicut par erat, pristinis studiorum laboribus : saltem liceret huius 
fabulae spectatorem esse, praesertim quum et ipse sim inidoneus 
histrio, et tam multi vndique vltro semet ingerant in proscenium. 
Verum id quo minus liceat, vtrinque sedulo procuratum est, dum in 720 
hac parte sunt qui me primum technis prolicere, mox vi rapere 
student in sua castra ; rursus in altera parte sunt qui modis omnibus 
conantur in hostium copias propellere, non ob aliud nisi vt hac via 
perderent, quem linguis, bonis literis ac veteri theologiae fortiter 
patrocinantem de gradu deiicere non poterant. Itaque factum est, 725 
non mea quidem culpa sed peruerso quorundam studio, vt vtraque 
in parte habeam quosdam mihi parum propicios : siquidem in parte 
altera sunt qui meum silentium f auorem inuisae partis interpretentur ; 
rursum, inter eos qui Luthero fauent, sunt qui fremant et indignen- 
tur quod ob animi timiditatem, vt aiunt, causam EuangeHi deseram ; 730 
nec deseram solum, verum etiam moliar aliquid ad constabihendam 
causam pontificum, siue vt isti vocant papisticam. 

Verum aliis quidem iam saepenumero respondi. Nunc lubens 
egerim cum Lutherano quopiam, sed cui sit aliquid aequitatis. 
Opinor enim me causam meam et illi probaturum, ex his quae ipse 735 
mihi largietur. Primum enim percontabor illum quid sentiat de 
Luthero. Vtique respondebit virum esse sanctum et Euangelicum, 
Christianae pietatis instauratorem. Deinde rogabo num huic similes 
sint quos habet sibi deuotos. Confirmabit haud dubium sic esse. 
Mox percontabor ecquod exemplum sit Euangelicum technis et vi 740 
in suam factionem quenquam pertrahere, praesertim quum non 
ignorent hanc professionem non esse minus periculosam quam fuerit 
olim Christiani nominis ? ludaeorum erat obambulare maria et 
terras, vt vnum proselytum illicerent in nassam legis. Apostoli 
neminem humanis artibus allectabant, et celabant Christi nomen 745 
professos, donec vrgeret articulus profitendi. 

Haec dicere possem, si professio Lutheranae factionis nihil aUud 
esset quam professio doctrinae Euangelicae ; et si quis eam apud 
istos aliquando clam professus esset. Nunc quaHs sit iHa professio, 
aHis iudicandum relinquo. Certe quaHs quaHs est, me inscio nata est, 75° 
et me dehortante progressa, etiam vsque ad eos gradus intra quos 
adhuc maxima ex parte mundus applaudebat fabulae. Interim 
sequuta est Captiuitas Babylonica, Abrogatio Missae, totius Hussiticae 
doctrinae defensio ; praeter aHa, quae Saxonica Hngua conscripta 
me nec lectorem admittunt. Et tamen hactenus quum multis aUis 755 
de causis, tum hac praecipue, quod inteHigerem negocium essemaius 
mea cognitione, de dogmatibus Lutheri nihil pronunciaui. Tantum 
aeditis aHquot epistoHs testatus sum me prorsus aHenum esse afoedere 
Lutheranorum ; et in scriptis iHius quae mihi legere contigit, deside- 
rare plusculum Christianae modestiae et optare minus amarulentiae. 760 

740, ccquid /7. 

7SO. tiraiditatemJCf. Epp. 1384. 2on, ther, Jan. 1522; with preface dated 

1459. 8on. I Nov. 1521. 

732. papistioam] Cf. Ep. 1459. 94n. 755. nec lectorem] But cf. Ep. 1313. 

744. proselytum] Cf. Matt. 23. 15. 85^. 

753. Captiuitaa] Rce Ep. 11 53. 146^. 758. epistolis] SuchasEpp. 967, 1033. 

Abrogatio] Wittenberg, M. Lot- Ep. g^gErasmusdidnothimself publish. 


Hic mrsus appellabo illum Lutheri araicum, num censeat hoc 
facinus, quod ille magno sui capitis discrimine, magno aliorum 
aggreditur, praeclarum esse ac multa laude dignum. Respondebit, 
opinor, prorsus apostolicum esse ac memoria dignum immortali. 

765 Age, vtar permisso. Quis igitur non iudicasset me mortalium qui 
viuunt omnium arrogantissimum, qui tantum laudis mihi vindicas- 
sem, vbi ne tantulum quidem promcrebar ? Inio quis non censuisset 
me quouis Oreste insaniorem, si falsissimam gloriam capitis mei 
periculo voluissem emptam ? lam erat plerisque monarchis ac 

770 praesulibus persuasum, me totius Lutheranae doctrinae fontem esse, 
autorem, propugnatorem et Atlantem : imo Ubros qui nomine illius 
circumferuntur Lutheri titulo, meos esse. An ego tacitus tantam 
gloriam mihi tribui pati debebam ? Clamat loannes, ' Non sum ego 
Christus ' ; an me conueniebat obticescere ? ' Sed nimium ' in- 

775 quiunt, ' multis epistolis hoc testaris.' Imo tam multis epistolis vix 
adhuc persuadeo quibusdam, adeo mendacium hoc impudentissimum 
erat infixum animis plurimorum. 

lam quod ad modestiam et maledicentiam attinet, rursus perconta- 
bor Lutheranum meum an expediat Lutheri doctrinam quam maxime 

780 propagari in orbe, summisque et infimis quam commendatissimam 
fieri ? Nimirum respondebit hoc in primis expedire. Quur igitur 
quidam indignantur Erasmo, qui duas res vellet abesse a hbris 
Lutheri, quae potissimum et fidem abrogant et optimi cuiusque 
animum alienant, arrogantiae speciem et maledicentiam immodicam? 

785 Et tamen haec ita sunt insigniter manifesta vt qui quam amicissime 
defendunt, non habeant colorem quem adferant, nisi sic commeruisse 
peccata nostra, vt per tam acerbum obiurgatorem scorpionibus caede- 
remur, IVIihi certe primum Lutheri spiritum normihil suspectum 
reddidit illa scriptorum ferocia, et nusquam non parata conuicia. 

790 Nec dubito quin aliis quam plurimis idem vsu venerit quod mihi. Si 
Lutheri doctrina sancta est, quam multos credis ab ea alienatos eo 
libello quo respondit Anglorum Regi ? quo principe vix alius hodie 
viuit omnibus regiis dotibus ornatior, nec ahenior a tyrannide nec 
gratiosior apud suum populum ; nec apud quem bonae literae et 

795 egregia virtus magis sit in precio. Liceat hoc citra adulationis 
suspicionem testari de eo a quo nec accipio quicquam nec ambio. 

Hoc certe negari non potest, Regem pio animo scripsisse, et si quid 
conuitiorum admiscuit in Lutherum, praeterquam quod ipsius 
exemplum posset praetexere, scripsit in eum in quem persuasus erat 

800 longe atrociora competere. Et tamen si quid in eo libello est alienum, 
suspicor esse dicteria quaedam acerbiora. Itaque si Lutherus 
collaudato pio Regis studio rem soHdis argumentis f ortiter peregisset, 
non violata regia dignitate, rectius, opinor, consuluisset suae causae : 
de qua nunc cum Lutherano quopiam perinde loquar, quasi sit 

805 optima. Quid autem inutilius quam conuitiari summis principibus ? 
quibus facUlimum est ea contemnere, et in promptu est, si libeat, 
AvTifx.vKTi^pLcrai. Ego ncc amorc nec odio cuiusquam mortalium, 
sciens prodam veritatem Euangelicam. Ferunt monarchae liberam 
admonitionem, seditiosam petulantiam non ferunt. Haec in hoc 

773. loannes] John i. 20, 3. 28. dowment by pension or benefice; cf. i, 

792. libello] See Ep. 1308. gn. p. 44. 9-15, Ep. 296. 11 1-17. 

796. nec accipio] No permanent en- 797. scripsisse] See Epp. 1227, 1228. 


tantum dixerim, vt perspicuum sit quam nec Lutherianis dederim 8io 
occasionem quur in me merito saeuiant. Non quod illos metuam, si 
suo vitio ferantur in me potius quam mea culpa ; sed quod velim 
aequitatem meam omnibus esse probatam. Nam prouolant hinc 
atque hinc aliquot epistolae, ceu velites, nescio quid minitantes ; et 
inter has vna non parum spirans veneni, etiam ante consertas manus. 815 

Sed hic volo rursum vt adsit mihi Lutheranus ille, quem vt 
aequiorem delegi iudicem huius causae. Indignandi causae sunt 
huiusmodi. Videbar in epistolis alicubi nescio quid ostentare spei, 
si liceret, et si daretur ocium, me non defuturum tranquUlitati rei 
Christianae et dignitati sedis Apostolicae. Quid haec promissio 820 
facit aduersus Lutherum ? Sed fingant me scripsisse nescio quid 
aduersus illum — quod adhuc sane verum non est, quum totus orbis 
vltro acuat stilum in illum ; quur vni mihi indignentur, si me com- 
moueam, iussus ab his quibus vix tutum est non obsequi ? Sed illud 
mihi concedet, opinor, iudex meus, Lutherum non esse tam peruerse 825 
iniquum vt, quum ipse sibi permittat non solum ab omnibus Ecclesiae 
doctoribus dissentire, verum etiam a conciliorum decretis, indignetur 
si quis alicubi ab ipso dissentiat ; seque laesum existimet, si quis 
a conuitiis temperans, sacrarum Hterarum testimoniis, quibus ille 
tribuit plurimum, ac solidis rationibus inquirat veritatem. Nam huc 830 
ipse prouocat omnes : nec alio prouocat Romanus Pontifex quam 
vt Lutherus solidis rationibus ac sacrae Scripturae testimoniis 
coarguatur. Proinde non erat aequum minitari, prius quam vidis- 
sent qua ratione quaque moderatione scripsissem. 

Iritabat autem multos ridicula suspitio, quae persuaserat libellum 835 
quem Rex Anglorum scripserat aduersus Lutherum, meo Mart« 
compositum esse ; caeterum titulum Regis additum, quo magis 
grauaretur Lutherus. pEt hac de re tam stulta, scribebant ad me 
serio magni principes et amici docti, conantes expiscari veri profes- 
sionem. Quod si vicisset stultissima suspicio, videlicet in meum 840 
caput iisdem leporibus lusisset Lutherus quibus nunc ludit in 
Regem. At ego interim annis aliquot non videram Britanniam ; et 
quum Caletii salutarem Regem innumeris auhcis praesentibus, ne 
cogitabatur quidem de scribendo aduersus Lutherum, sed potius de 
componendo dissidio. Nondum enim exierat Captiuitas Babylonica. 845 
Porro libellum non prius resciui scriptum esse quam vidi excusum ; 
idque Brugis, quum illic Cardi. Eboracensis ageret de rebus com- 
ponendis inter Caesarem et Gallum. Obsidebam ostium R. Card., 
fabulans inter ilUus proceres et expectans vt ad primam occasionem 
illum salutarem. Tandem prodit Marinus Caracciola, nuncius 850 
Apostolicus, libellum manu gestans. Rogo num liceat aperire. 
Annuit. Lego titulum dumtaxat, et quod Rex in ima margine 
primae paginae suapte manu subscripserat ; ac quoniam tum non 

810. Liitheranis N. 

815. vna] Perhaps the hidiciwn D. 842. Britanniam] His laat visit had 

Martini Lvtheri de Erasmo Roterodamo been in April 1517 : see Epp. 566, 577 

(LE^ 535 ; see Ep. 1348. 34^; and cf. introdd. 

11. 937-40). For Ambr, Blaurer'3 en- 843. Caletii] See Ep. 11 18 introd. 

deavour to keep a ms. copj' from reach- 846. libellum] Henry'3 Assertio ; see 

ing Erasmus in Aug. 1522 see Bl. E. 43. Ep. 1227. ^n. 

818. in epistolis] Such as Epp. 1144, 847. Brugis] See Ep. 1223 introd. 

1167,1195. 850. Caracciola] See Ep. 865. 67^. 


licebat pluribus, arridens reddo librum. ' Inuideo ' inquam, ' Luthero 

855 talem aduersarium.' Ille primum ringebatur magis quam ridebat. 
Vbi sententiam eandem dilucidius expressissem, respondit, ' Et ego 
gratulor Ro. Pontifici talem defensorem.' 

Interea quum mihi quoque libellus esset certo ac saepenumero 
promissus, nescio quo casu non redditus est : suspicor ob abitum 

86oCard. opinione celeriorem. Est enim et hoc regium. Erat tamen 
destinatus Hbellus quem Rex suapte manu notauerat, ' pro D. 
Erasmo '. Is missus mense Augusto, anno iuxta Romanam sup- 
putationem millesimo quingentesimo vicesimoprimo, redditus est 
Basileae mense Feb., anno millesimo quingentesimo vicesirao se- 

865 eundo. Nec vnquam mihi Hcuit legere Ubellum regium, nisi ex 
aeditione miserabiU Argentinensi ; eoque perlecto, mox perlegi 
et Lutheri responsionem. Tantum mihi constat de libello, nec 
praeterea pilus vUus. Nec vnquam olfacere potui si cuius opera 
Rex ilHc adiutus esset. Plane phrasis ipsius est, et ingenium habet 

870 ad omnia feHx et expeditum : et tamen si quid voluisset vti doctorum 
auxiHis, habet aulam differtara viris disertis et eruditis. Caeterura 
in epistola quid aHud laudaui quam animura Regis ? aut quid aHud 
laudare poterara, non lecto Hbro ? Hic expecto sententiara raei 
Lutherani, an aequum sit huius suspicionis tara inane soraniura raihi 

875 obesse apud viros EuangeHcos. 

Audi nunc aHud criraen. Irapingitur raihi quod ante quatuor 
annos non discesserim e proscenio, dicens ' Valete et plaudite ' : 
nimirura mea gloria meoque praeraio contentus, quod Hnguas 
consecrarim theologiae, quod sophisticas ranas e schoHs profligarira, 

880 quod contemptis ceremoniis ad fontes sacrae Scripturae sim adhor- 
tatus. Hic certe plus laudis mihi tribuunt quam ego agnosco. Sed 
ex hoc proscenio discedere non Hcet, nisi choragus ille noster iusserit. 
Et tamen sic hactenus ago fabulam vt iUa subUmia Rosciis et Aesopis 
reUnquani ; denique coraoedum esse mihi raagis Hbet quara tragoe- 

885 dura. Ex voce, lateribus, arte meipsum metior. ' Sed obstas ' 
inquiunt, ' reUquum fabulae peracturis.' Audiamus igitur et haec 
crimina. ' Romanam ' inquiunt, ' Ecclesiam adhuc raagnifacit et 
agnoscit. Romanura Pontificem adhuc coH iubet. Scribit neminem 
bonum vnquara subtraxisse sese huius regno.' 

890 Haec aUaque permulta sunt in iUorum Hteris. De regno nusquam 
memini. Alicubi scripsi pios omnes vbique fauere dignitati Ponti- 
ficis. Quis autem non faueat eius dignitati qui virtutibus EuangeHcis 
Christum nobis repraesentet ? Et hoc addo, quoties aUquid tribuo 
dignitati Pontificis. Nemo vero nescit quibus in rebus sita sit vera 

895 dignitas Romani Pontificis : nec hoc vno in loco declaratura est in 
lucubrationibus meis. Ego vero doctus ex EuangeHcis et ApostoHcis 

865. Nec vnquam] Until Feb. 1522. letterof 20 Jiine 1523 to Oecolampadius 

866. Argentinensi] Grieninger's of (LE^. 674) : cf. Epp. 1384, 1397. For 
9 Ang. 1522 : see Ep. 1227. ^n. Erasmus' inclination towards retire- 

869. adiutus] For Luther's suspicions ment cf. Epp. 1075, 11 58. 
of Lee see Ep. 1308. ^n. 888. iubet] Cf. Ep. 1167. 343-4. 

871. aulam] Cf. Ep. 999. 22in. 891. scripsi]Cf. Epp. 1144. 6-7, 1195. 

872. in epistola] Ep. 1228. 9. 39-42- 

876. Impingitur] I do not know 896. EuangelicislCf. Matt. 22. 17, &c. 

where. Luther says similar things in his Apostolicis] Cf. 1. 657^. 


literis, etiam ethnicis principibus aliquid tribuendum esse didici, nisi 
palam impia iubeant. Ad hanc regulam nullius episcopi dignitatem 
contemnendam esse censeo. An non impium est contemnere bonum 
episcopum ? Sed depingunt quem velint contemni. ' Et quis est ' 900 
inquiunt, ' Romanus Pontifex ? an non exustor Euangelii, inimicus 
Dei, seductor totius Christiani populi ? ' Si de tali Pontifice lo- 
quuntur, a me nullus vnquam probatus est : et tamen si quis 
talis esset, non est meum illos de solio praecipitare. Viuit adhuc 
Christus, et habet in manu flagellum, quibus tales exturbet e 905 

' Sed non est spes ' inquiunt, ' sequuturum meliorem Leone.' 
Primum, ego non sum iudex Leonis. Habet ille suum iudicem, cui 
stat aut cadit. Si praecesserunt tot boni, quur non est spes aliquem 
posse sequi priscis illis adsimilem ? Nam de hoc nihil pronuncio, ne 910 
cui videar assentari. Christus ipse per impium pontificem adiuratus 
respondit, nec prorsus obticuit a Pilato iussus loqui. Paulus quo- 
modo agit causam apud Festum, Eelicem et Agrippam ? videlicet 
appellat tjrrannos mancipia diaboli, seruos peccati, hostes Dei, mox 
aeternis ignibus addicendos. Nunc vide quid isti responderint, 915 
ciuihtatem meam excusantibus. ' Sic ' inquit, ' diceret Erasmus, 
" Antichristus es, Papa : seductores estis, episcopi : Romana sedes 
vestra abominabilis est Deo " : ' aliaque in hanc sententiam multa, 
his etiam odiosiora. Non probant Erasmi ciuiHtatem, nisi prius haec 
praefati, tam videhcet Euangehce. Primum illud quaeram ex meo 920 
iudice, an putet aequas huiusmodi leges, quas mihi praescribit : 
deinde an putet vtiles negocio Lutherano. Si haec scriberem in 
bonos pontifices, nonne videar iniurius ? Si in malos sic debaccharer, 
quid ahud quam iritarem crabrones in meum multorumque 
mahira ? 925 

Superest adhuc vnum crimen omnium maximum. Li Paraphrasi, 
qua explico nonum caput Apostoli Pauli ad Romanos, tribuo mi- 
nimum quiddam libero arbitrio, videlicet sequutus Originem et 
Hieronymum. Principio quum paraphrasis sit commentarii genus, 
quum profitear me in plerisque sequi probatos ac priscos interpretes, 930 
quid admissum est piaculi, si sequor aUcubi Originem et Hieronymum, 
autores, vt arbitror, in sacris hteris non aspernandos ? Atque id 
factum est ante quam Lutherus prodidisset dogma suum, siue 
Vuicleuiticum, Quicquid facimus siue boni siue mali, esse necessi- 
tatis absolutae. Nam mea Paraphrasis excusa est Louanii, anno 935 
millesimo quingentesimo decimoseptimo ; et ah(|uot mensibus erat 
Antuuerpiae scripta prius quam excuderetur. Atque interim quidam 
appellatur totus Erasmianus, quod de Hbero arbitrio mecum sentiat 

928, 931. Origencm //. 

905. quibus] Thc false concord is haps wiittcn : sce Eji. 1414) Erasmus 

perhaps due to rcminisccnco of the employs some of these phrases. 

original, ' Et cura fecisset quasi flagel- 926. Paraphraai] See Ep. 710 ; and 

lum de funiculis ' : John 2. 15. cf. Ep. 1268. 82-5. 

912. Paulus] Thc words hero attri- 928. libero arbitrio] Cf. p. 400. 

buted to him are not in the Vulgatc, nor 929. commcntarii] Cf. Ep. 1255. ^Sn. 

in Erasmus' translation. But in the 937. quidam] MoscUanus • cf. LE". 

Paraphrase on Acts 26. 18 (which was 535. 9-1 1, 45-8, which Erasmus had no 

not, however, yet published, nor per- doubt seen in print (cf. Ep. 1348. 34n). 

452-5 Q 


et a Luthero dissentiat : sed tamen huic datur venia, quod iuuenis 
940 bonae spei breui sit aliter sensurus. 

Hic rursus appello meum aequum iudicem, quum hoc scripserim 
ante proditum Lutheri dogma, quum idem sentiant omnes theologi 
tum veteres tum recentes, Origines, Hieronymus, Chrysostomus, 
Hilarius, Arnobius, Scotus, Thomas, cur ego, velut autor huius 
945 sententiae, vocor in ius ? et quur qui dissentit a Luthero vocatur 
Erasmianus potius quam Hilarianus aut Hieronymianus ? praeser- 
tim quum eam quaestionem non susceperim pertractandam in 
Paraphrasi, sed obiter transilierim, quemadmodum fecit ipse Paulus, 
qui non dignatur illic respondere percontatori improbo ? Et tamen 
95° vide, lector, quanto minus ilHc tribuam Ubero arbitrio quam tribuant 
vel veteres vel recentiorum scholae. Suspicor enim haec esse verba 
quibus offenduntur ex capite nono. Quum enim proposuissem 
improbam quaestionem obiectam Deo, quae conatur illi impingere 
iniusticiam, ' Imo,' inquam, ' nonnihil est in voluntate conatuque 
955 <(nostro> situm : licet hoc ita sit exiguum vt ad Dei gratuitam 
beneficentiam nihil esse videatur. Nemo damnatur nisi sua culpa : 
nemo seruatur nisi Dei beneficio. Eo dignatur quos vult, sed ita vt 
sit de quo gratias agas, non sit quod queraris '. Haec in Paraphrasi. 
Videbam hinc Scyllae periculum illiciens ad fiduciam operum, 
960 quam ego pestem religionis maximam esse fateor. Illinc videbam 
Charybdim, mahim etiam formidabiHus, quo nunc non pauci tenen- 
tur, dicentes, ' Obsequemur animo nostro ; siue torquemus nosipsos, 
siue indulgemus animo, tamen eueniet quod semel statuit Deus '. 
Itaque sermonem meum moderatus sum, vt minimum quiddam 
965 tribuerem libero arbitrio, ne fenestram aperirem tam capitali 
socordiae, vt abiecto omni conatu vitae meHoris, quod suo animo 
collubitum fuerit quisque faceret. Et tamen haec scribebam, 
ignarus fuisse quenquam qui funditus toHeret omnem Hberi arbitrii 
vim ; quod dogma, etiamsi mihi constaret esse verum, noHm tamen 
970 nudis verbis in vulgus serere. Nunc quis nescit de fato disputatum 
inter philosophos ante Christum natum ? et hinc ad nos venerunt 
quaestiones inexpHcabiles, de praescientia, de praedestinatione Dei, 
de Hbero hominis arbitrio, de futuris contingentibus : in quibus 
arbitror optimum esse non admodum anxie versari, quando abyssus 
075 6st imperuestigabiHs. MaHm ea inculcare quae nos hortantur ad 
mcdis omnibus conandum optima : nihil tamen interim nobis arro- 
gantes, etiamsi quid esse nostrum possit, sed totum iudicium defe- 
rentes Christo, cum bona fiducia de iHius benignitate potissimum 
980 Pronunciet hic igitur meus ille iudex, an mihi vekit autori debeat 
imputari quod nemo veterum ac recentium non dixit ? An aequum 
sit mecum hac de re Htigare, cum potius agendum sit cum tot huius 
sententiae autoribus, qui rem ex professo tractant, quum ego obiter 
in Paraphrasi paucis attigerim ? Fieri potest vt, quoniam non satis 
985 teneo omnia Lutheri dogmata, imprudens et in aHum quempiam 
lapidem impingam : quod si contingat, num protinus in me frement 
ilHus amici ? Tot sunt vbique qui magnis clamoribus, qui Hbris 
aeditis in Lutheri doctrinam destomachantur : et mihi vni hiscere 

943. Origenes H. 


non licebit, si quid parum arrideat ? Saltem hoc concedant homini, 
vt vere scribunt, meticuloso, parum erudito, nullius in hoc rerum 990 
genere iudicii, vt tot probatorum virorum iudiciis subscribat 
alicubi, et in tumultu tam periculoso tacitus in eorum discedat 
sententiam, quorum autorita,tem tot seculis sequutus est orbis 

Si quis Erasmum non potest amare vt Christianum infirmum, 995 
sumat in eum quem volet affectum : ego aHus quam sum esse non 
possum. Si cui Christus impartiit grandiora dona Spiritus, et sibi 
fidit, vtatur in Christi gloriam. Mihi magis interim cordi est 
humiliora sectari, modo tutiora. Non possum non execrari dissidium, 
non possum non amare pacem et concordiam. Video quanta sit in 1000 
rebus etiam humanis obscuritas, video quanto faciHus excitetur 
tumultus quam sedatur ; et didici quot sint artes Satanae. Nec meo 
ipsius spiritui ausim per omnia fidere : tantum abost vt de alieno 
spiritu possim certo pronunciare. Cupiam omnes in hoc conniti, vt 
victore Christo coeat inter omnes Euangelica concordia, et excluso 1005 
tumultu veris rationibus consulatur hinc sacerdotum dignitati, hinc 
populi libertati, quem Dominus lesus Hberum esse voluit. Huc 
euntibus pro sua virili non deerit Erasmus. Caeterum si cui magis 
placet omnia miscere, me certe nec ducem habebit nec comitem. 
Praetexunt energiam Spiritus. Saltent igitur bonis auibus inter loio 
prophetas, quos afflauit Spiritus Domini. Me nondum corripuit 
iste Spiritus : vbi corripuerit, fortasse dicar et ipse Saul inter pro- 

Non dubito quin iamdudum dices, Quorsum ista tam multa, tam 
putida ? Nimirum huc, ne posthac taHbus rumuscuHs vel tantiUum 1015 
commouearis, etiamsi nuHus accurrat Hilarius qui te exhilaret 
animumque reddat. Vtrique viduae caeterisque amicis multam 
ex me salutem annunciabis. Simul atque se remiserit hyems, 
prouolabimus e nido. ' Quonam ' inquies? Ad vos, si pacis affulserit 
serenitas. Sin minus, illuc vbicunque fuerit paratior sahitaris vini 1020 
copia. Nara Romae pestis odiope ludit, nec minus saeuit Lutetiae. 
Bene vale, vir optime. 

Basileae, Calend. Febru. Anno a Christo nato m.d.xxiii. 

1007. quem H N- LB : que a N^ : quae Lond. T014. dicas N. 

990. scribunt] Eraamus was perhaps viuant, molles et delicati. 
thinking of the preface <written by ' Sed tamen non ingrati agnoscimus 

Ulrich Hugwald) for Adam Petri'8 bene de patria meritos. Non nescimus 

edition of Terence, Basle, 1522 i°. a^ : enim quantum Germania, immo totus 

in which is reprobated the opinion Romanae quam vocauerunt Ecclesiae 

' illorum qui hodie sibi et multis aliis orbis, debeat melioribus literis. Qua^s 

Ecclesiae columnao videntur ; Ohristum ilii de quibus loquor, si non ab interitu 

profcssi, caeterum spiritus fidei prorsus vindicauerunt prirai, certe industria et 

ignari, Platonisantes virtutum illas lar- iugenio iuuerunt phirimum '. This 

uas inculcant, ac per hoc Christo onini- judgement, concludinghowever witliits 

bus modis aduersi. Sed ex ignorantia, handsome tribute, is usually supposed. 

non malitia : quo magis ignoscendum. and most probably, to lefer to Erasmus 

Nisi sicubi grammatici officio fungentes and his followers. 

sacras literas a mendis repurgant, vel 1017. Vtrique viduae] Two sisters of 

de lingua in linguam transfcrunt. Laurinus : see Ep. 1458. 67 and EE. 71 
Quibus theologicum nomen quidem 1021. pcstis] Cf. P^pp. 1324. il^n, 

adimere nihil veremur, cum nihil minus 1338. 62. 
quam sacras literas et intellegant et Lutetiae] Cf. Ep. 1328. 6on. 

Q 2 


13231343. From Ferdinand. 
Opus Epistolarum p. 764. Nuremberg. 

N. p. 729 : Lond. xx. 43 : LB. 651 15 February 1523. 




HoNORABiLis ac erudite, sincere nobis dilecte. Accepimus litteras 
tuas ex Basilea, quibus, quae ad nos de laudabili opere Paraphrasis 
in loannem a te composito scripsisti, intelleximus, eaque nobis 
gratissima et summae iocunditati fuere. Et cupimus ac affectuose te 
T hortamur, in eiusmodi dignis et maximis laudibus et praeconiis 
extollendis laboribus et \agiliis perseueres et persistas, illamque 
Paraphrasim impressioni ad communem doctorum et proborum 
vtilitatem et commodum, quam primum per ocium licuerit, exhibere 
cures, et vnam ad nos transmittere. Quod erga te, vbi occasio se 
10 obtulerit, omni benignitate et clementia nostra, in quibuscunque 
poterimus, recognoscere et rependere studebimus, et meritorum ac 
vigiliarum tuarum immemores non erimus. 

Datum in ciuitate Imperiali Nurenberga, die decimoquinto Mensis 
Februarii Anno m.d.xxiii. 

1337, 13411344 Prom Willibald Pirckheimer. 

Strobers Beitrage i. 163 («). Nuremberg. 

Nuremberg MS. PP. 324 O). 17 February 1523. 

[First printed by G. T. Strobel in his Verrnischte Beitrdge zur Gesch. d. Litteratur, 
Altdorf, 1774 (n), evidently from the letter as actually sent and received, 
which, though Tiot now extant, appears to have been then in his possession : see 
his preface, 30 May 1774. The autograph rough-draft (/3) is also available as 
a source, among Pirckheimers papers in the Town Library at Nuremberg ; hastily 
written, especially towards the end, with frequent abbreviations, and lacking some 
paragraphs and the datcs. The letter must have been delivered within a few days ; 
for Ep. 1353 clearly is based on the news contained here. 

For the elucidation of some points I am indebted to the assistance of my friend, 
Dr. E. Reicke, now Director of the Town Library and Archives : which was most 
generously given on the occasion of our visit to Nuremberg in Sept. 1906.] 

S. Nil mirum, Erasme praestantissime, si fuerint qui te vti me 
placares admonuerint, tametsi minime commotum ; quoniam non 
defuere qui et me contra te instigarent, quod literas meas priuatim 
ad te scriptas in Caesaris publicasses curia. Ego vero, quum te 
5 semper et non vulgariter quidem amauerim, certusque sim de 
moribus tuis et vera probitate, scio te nil maligne aut fraudulenter 
hac in re egisse. Noui praeterea quasnam tibi aemuli struant 
insidias, tam Romae quam in Caesaris curia, praecipue vero in 
Germania inferiori ; noui et Lutheranorum contra te animum ; 

1344. I. vti ... 2. tametsi n : admonerent vti nie placares, licet /3. 3. quod 
;3 : qui a. 6. moribus . . . probitate a : probitate tiia /3. nO . . . 7. re a : 

nihil in hac re peruersse aut frauduienter /8. 7. praeterea quasnam tibi a : 

quibus te H. struant insidias tam a : vrgeant insidiis et ^. 8. quam 

a : et B. curia a : cura /3. 9. Lutheranorum . . . animum a : quid 

Lutherani cjuidam de te sentiant /3. 


noui demum longo edoctus vsu, quam difi&cile sit ac negotii plenura lo 
tot resistere sycophantiis, tot repugnare calumniis, et ita repugnare 
vt nec Deus laedatur nec homines offendantur : vt interim de 
existimatione propria conseruanda sileam. Quapropter minime 
mihi molestum fuit si literas meas aliis etiam legendas tradideris, 
cum ml in eis contineatur cuius me pudeat aut poeniteat, tuaque 15 
intersit vt alii intelligant quidnam vtraque pars minitetur, qualeque 
periculum vtrinque instet. Valeant igitur qui nos committere 
tentant ; ego enim in coepto nostro amore perpetuo et sinceriter 
quidem perseuerabo : quod et te facturum minime dubitabo. 

Ceterum quod Lutheranos quosdam Euangelicum negotium 20 
prudentius tractare velles, tibi cum multis commune est votum. 
Sed vtinam pars altera quoque circumspectius ageret, ac magis 
rationi quam affectibus indulgeret ! non enim tot tantaeque assiduae 
turbae orirentur. Potuisset, et adhuc posset, negotium hoc, si non 
penitus tolli, saltem ahquantulum sedari, si cum modestia, grauitate 25 
et comitate tractaretur. Dum vero insani quidam homines, et 
procul dubio a Deo exoculati, omnia cum terrore, comminationibus 
poenisque plane tyraimicis, et funditus quidem, extirpare conten- 
dunt, non solum incendium tantum non exstinguunt, sed potius assi- 
due augent. Petiit Legatus Apostolicus hic a principibus vt tres 30 
vrbis huius concionatores, viri boni, eruditi et summe modesti, in 
vincula coniicerentur ac Romam ad poenam mitterentur, ob dicta 
quaedam, vt ipse dicebat, peruersa et haeretica : quum tamen 
postea compertum fuerit nil eos tale dixisse. Insimulauit et vnum 
ex eis, qui Hebraeis doctus est literis, ludaismi ; quum manifeste 35 
constet Christianis illum ortum esse parentibus. 

10. longo . . . plenum a: quam molestum et negotii plenum sit /:i. 11. lot 
repugnare a : et /3. repugnare a : resistere 0. 12. laedatur om. li. 

13. conseruanda om. li. Quapropter minime a : Haud igitur ^. 

14. etiam aliis /3. 15. cum a : precipue quum 3. tuaque ... 16. in- 
telligant a : sed ideo scripte fuerint vt et tu et alii intelligerent ^. 16. mini- 
tetur a : tibi minaretur /3. 17. instet a : instaret /3. nos ... 18. ten- 
tant a : inter nos dissidium querunt 0. 18. perpetuo et a : ad finem vsque li. 
19. quidem 0?«. 13. dubitabo. Ceterum a : dubito p. 20. quosdam om. j3. 
21. votum om. ^. 22. pars a : et pars /8. circumspectius quoque /3. ac 
. . . 23. indulgeret om. fi. 23. tantaeque ... 24. orirentur a : orirentur scandala 
et tumultus /3. 25. saltem /3 : saltim a. 26. et a : ac /3. tractaretur 
a : ageretur fi. 28. poenisque . . . contendunt a : et plane tyrannicis poenis 
abolere student li. 29. tantum a : hoc H. 30. hic om. li. vrbis 
huius om. p. 31. viri . . . modesti a : qui hic cum summa modestia Euangehum 
predicant /3. 32. ad poenam om. /3. 33. dicebat a : asserebat li. et . . . 
-34. Insimulauit n : quin .8. 35. qui ... 36. parentibus a : quoniam Hebraicis 
incubuerat litteris, ludcum csse et ludaicis parentibus ortum esse asserebat : 
quum tamcn corapcrtum fuerit nil talo, sed plane contrarium quid, a concionatori- 
bus predicatum fuisse, et bonum illum virum Christiauum et ex Christianis 
parentibus esse natum H. 

30. Legatus] Chieregato : see Ep. studied at Wittenberg 1519-20 (c£. 
1336. LE^ 329-31), and came to Nurem- 

31. concionatores] Andr. Osiander berg on Luther's recommendation aa 
(19 Dec. 1498 — 17 Oct. 1552), thc re- preacher at St. Sebald's ; and Thomas 
former of Nuremberg, who was now Venatorius (c. 1488 — 4 Feb. 1551), 
proacher at St. Laurcnco's church, and a Doniinican who had been brought 
to whom Chieregato imputed a Jcwish to Nuromberg by Pirokheimer and was 
origiu ; Dominicus Schleupncr (f 3 Fcb. preachor in the Hospital. Sce Spala- 
1547) of Noisse in Silosia, who had tinua' Annales ed. J. B. Menckeuius in 


Vix crederes, mi Erasme, quantum tam impudens mendacium et 
facinus tam audax Pontificis pariter et Legati detraxerit authoritati, 
quantumque pepererit contemtum, non solum apud Nurenber- 

40 genses sed summos etiam principes ; parumque abfuit quin ingens 
concitaretur tumultus, non sine magno periculo Legati et quorun- 
dam, coactusque est Senatus Nurenbergensis diumas stationes ac 
noctumas agere excubias, vt tanto obuiam iret malo. Egit et alia 
quaedam Legatus leuissima et parum probata : ex quibus talem 

45 sibi peperit contemtum, vt non sine rubore in publicum prodire 
audeat. Nemo enim, nemo, inquam, vel minimo eum dignatur 
honore, sed vniuerso populo ludibrio et contemtui est. 

Et haec omnia illi euenere fraudibus monachorum, quibus maiorem 
quam debuit, attribuit fidem. Illi enini infensissimo odio Nuren- 

50 bergenses persequuntur, ac Lutheranos appellant, quia hoc anno 
omnes sustulere mendicos, adeo vt nemo amplius in publico mcndi- 
care ausit : quibus tamen omnibus, et large quidem, prouident iuxta 
conditionem vniuscuiusque. Quod pietatis officium omnes laudant, 
et largiter bona sua conferunt ; monachi vero, quicquid egenis 

55 accedit, auaritiae ac ventribus eorum decedere putant. Hinc illae 
lacrimae et Acherontis commotio. Admonui Legatum per amicos — 
mihi enim illum sine periculo conuenire non licuit — vt monachorum 
caueret insidias : sed et rae illi suspectum reddidere ; nunc vero 
sentire incepit quam sincere secum egerim. 

60 Scripsit Pontifex Senatui Nurembergensi, et quacdam falsissima 
obiecit ; id omne in Legatum refertur, cui nec summe petcnti 
responsum dare voluit Senatus. Insimulatur etiam nescio quid 
summe scelerati. Scripsit et Pontifex inter cetera principibus, se 
ingenue fateri multa nephanda scelera quibusdam iam annis in 

65 sancta sedo Romana perpetrata esse et ob ea peccata clerum 
Lutherana plecti haeresi : omnes enim, inquit, errauimus, et vnus- 

37. tam impudens a : tale /3. et . . . 38. Pontificis a : sump<tibus) ponti- 

liciis /3. 38. authoritati /3 : auctoritatis a. 39. quantumque . . . contem- 

tum a : pariterque contemptum pepererit /3. Nurenbergenses a : nostros /3. 

40. etiam a : quosdam 3. 41. non sine . . . 49. tidem a : ita vt Senatus 

nocturnas quoque excubias agere cogeretur. Nec Legatus se pariio exposuit 
periculo ; qui ita contemnitur vt nemo preter paucos illi honorem deferat. 
Fertur et alia quedam leuissima cgisse, circumuentus TTToxo^^Tvpdinwvy insidiis 
0. 50. persequuntur, ac Lutheranos a : prosequi ceperant, Lutheranosque 

0- quia ... 53. vniuscuiusque a : quoniam neminem ex ciuibus suis 

amplius mendicare sinunt, sed cunctis indigentibus necessaria prebent : ad 
/3. 53. laudant ... 55. putant a : libenter bona sua contribuunt ; quod illi 

molestissime ferunt, auaricie sue adimi putantes que in pauperes Christi erogan-- 
tur j8. 56. et Acherontis . . . 72. amplectuntur a : Verum nemo vere dicere 

Script. rer. Germ. ii (1728), 620; ME. BeAclistagsakten, iii, p. 404^. Some of 

234 ; F. Roth, Einfuhrung d. Rejorma- them have been printed ; but not, so 

tioyi in Nurnherrj, 1885, pp. 108-17; far as I know, this one. 

and Deutsche Reichstagsakten, j. r. iii, ed. 63. principibus] Thc quotations here 

A. Wrede, 1901, p. 411. are from the instruetions given to 

39. contemtum] For the indignation Chieregato, c. 25 Nov. 1522 : printed 

excited in Nuremberg see a letter of by Peyp, Nuremberg, 1523, in Gerraan 

the Ratisbon delegate, Hans Pcrtner, and Latin, the latter in two issues with 

4 Jan. 1523 : cited in Deutsche Reichs- the Orauamina (I. i65n) attached. See 

tagsakien, iii, p 925^. Deutsche Reiclistagsakten, iii, pp. 391, 

60. Senatui] For Adrian's Briefs at 397. 

this time to various towns see Detitsche 66. errauimus] Cf. Is. 53. 6. 


quisque in viam suam declinarunt, nec inuentus est qui faceret 
bonuni, et nec vnus quidem. Pollicetur tandem multa : quae 
vtinam velit, et quum veiit, possit, et quum possit, re exequatur ! 
Quod multis impossibile videtur : sed Deo omnia sunt committenda. 70 
Male audiunt Nurenbergenses a quibusdam tanquam Lutherani, 
quia Euangelicam doctrinam cupide amplectuntur. Vtinam 
Romanenses ea qua Nurenbergenses modestia et morum probitate 
vsi fuissent, et adliuc vterentur ! nam minus viderent, audirent 
ac sentirent quae assidue perferre coguntur. y'^ 

Sed de his satis. Scriberem tibi quid in conuentu isto decretum 
esset, si id tenerem. Multa enim in medium deducta sunt, prae- 
cipue de vniuersali Germaniae pace constituenda, sed pauca ex- 
pedita ; praeterquam quod populus nouis exactionibus aggrauatus 
est, nempe vt de omnibus mercibus, siue in Germaniam importandis 80 
siue exportandis, persoluantur quatuor aurei de centum, scilicet vt 
habeant hqp.oliopoi fi^.rr^Xzz^ quod agant. Vtrum vero tam in- 
tolerandum onus perferri poterit, exitus ostendet. Legati ciuitatum 
omnes insalutatis abiere principibus, nec vllo pacto annuere vol- 
uerunt. Hoc principes ferunt molestissime, et, ni fallor, magnae 85 
inde turbae insurgent. Principes enim omnino exactionem iUam 
ratam haberi volunt ; ciuitates vero penitus reluctantur, ac omnia 
potius ferenda esse putant quam tam inhumanum iugum. Et 
interim contra Turcas accingimur, quum apud nos omnia dissidiis 
et odiis fiagrant ; aliisque auxilia pollicemur, quum nos omni 90 
destituti simus subsidio. Cernunt princijDes vbique nobiles moliri 
defectionem, norunt subditos grauissimis premi oneribus, insuper 
tamen ciuitates etiam alienare contendunt : quod profecto minime 
fieret, nisi diuina nos vrgeret vindicta. Sed longior sum : Deus 
sit nobis propitius ! 95 

Quod vero scribis, Pontilicem literas ad te humanitatis plenas 
dedisse, gratum mihi fuit audire, cum honoris tui, tum sycophan- 
tarum tuorum gratia. Facit profecto non imprudenter, si te et 
alios doctos demulcet. Satis enini muiti iam irritati sunt ; quos 
Hochstratus, Eckius, Aleander et vniuersa sophistarum turba lou 
minime quiescere sinent, nisi Pontificis intercedat autoritas. Sen- 
tient tandern Romanenses quam sit res periculi plena ensem in 
manus tradere hominum insanorum, temulentorum, temerariorum, 
fastu ct arrogantia repletorura ; quamuis iampridem experti sint 
quanta mala liinc inde temeritas et parum considerata excitauerit 105 
audacia. Silent quidam indignis habiti modis, idque sub praetextu 
pontificiae auctoritatis : qui plus taciturnitate sua se vendicant 
quam quidara tumultuantes et omnia clamore replentes, quamuis 
et ii forsitan tempore suo loqui incipient. 

potoiit Nurembergenses hucusque iinpie quid aut aliud quid egisse quain quod 
viroa bonos et Euangelice doctrine studiosos deceat &. 73. Romanenses a : 
Antiluthorani /3. qua . . . probitate « : modestia qua Nurcbergenses /3. 74. 

et . . . 75. coguntur a : non enim audirc, viderc ac Bcntire cogerentur quae illis 
quotidie accidimt /3. 76. Scriberom . . . iio. aduenere a : Fiat voluntas Domini, 

67. nec inuentus] Cf. Pa. 13. 3, 52. 3. ch. 2. 

80. mercibus] For these proposals 82. 5r/;"")3opo(] Cf. Hom. //. 1.231, 

soo Kauke, Hisl. oj Beformation, bk. 3, 96. literas] Ep. 1324. 


iio Sed vt tandem ad Frobenii negotium deueniamus, aduenere 
literae tuae nouissimae perquam oportune, nempe quum Ferdi- 
nandus postridie abiturus esset, nec amplius in concilium venturus 
nisi vt valediceret. Confestim igitur rem aggrcssus sum, et amicos, 
qui iam pracsident, eadem nocte rogaui vt operam darent quo voti 

115 compotcs euaderemus. Reni vero totam Cancellario, vt vocant, 
Caesarei regiminis delegaui, homini non minus tibi quam mihi amico : 
cui etiam literas tuas piidem ad Ferdinandum conscriptas tradidi. 
Commiserat enim Oecolampadius ne illas alicui praeterquam 
Spiegelio vestro consignarem ; verum quum ille nusquam com- 

120 pareret, iamque Ferdinandus se ad abitum praepararet, illas 
amplius retinere nolui. Cancellarius igitur, Vdakicus Varenpuhler 
seu, vt tu eum in epistola quadam nominas, de filicum colle, con- 
festim Ferdinando in concilium venienti literas tuas obtuHt, simul 
et prcccs nostras exposuit ac exemplaria ostcndit. Princeps vero 

125 literas tuas auide arripuit et legit, confestimque votis annuit. 
Verum quum res non sohim in manu ipsius sita esset, data opor- 
tunitate ipsemet illam principibus proposuit, non sine honorifica 
nominis tui mentione. Qui omnes cum legatis pariter Erasmo 
morem gerendum esse decreuerunt : tametsi negotium ahquahter 

130 in hoc haeserit; quod quidam censerent XJriuilegium, vt vocant, non 
ad omnes Ubros sed solum ad transmissa dari debere exemplaria. 
Sed dihgentia Cancellarii et amicorum opera generale impetratum 
est priuilegium. 

Admonuit Ferdinandus sua sponte Vdalrichum vt literas ante 

sinc cuius nutu hec nou aguntur. Caeterum 13. m. perquam oportune a : 

rccto suo aduenerunt tempore 0. 112. nec « : ac non H. coneilium . . . 

113. valediceret a : principum conuentum, nisi vt valedicer^e^t, esset venturus IS. 
113. et amicos ... 115. vocant c : non opera Legati seu Spigelii tui, qui nusquam 
comparuit ; quamuis, si affuisset, nihil sine aliorum adminiculo exjaedire potuisset, 
polliceatur ipse quid velit. iSecretarii enim non eius sunt authoritatis apud Fer- 
dinandum cuius fuere apud Maximi<lianum)>, precipue Germani, nec res ista in 
soli<us> Ferdinandi potestate, sed principum sita fuit. Cancellarium igitur, vt 
apellant fi. 116. delegaui . . . 122. colle a (122. eam a: correxi) : V. Varen 

aggressus sum, hominem tibi iiotum et amiciss. Huic litteras tradidi quas pridem 
ad F. scripseras ac Spigeho tradendas commiseras, pariter et Frobenii exemplaria 
que vna miseras, ac negotium totum comisi ; qui /3. 123. literas . . . 

124. ostendit a : tuas dedit litteras, exempl[er]aria ostendit ac preces Frobe<(nii> 
cxposuit /8. 125. literas . . . votis a : perquam humano litteras legit ae confestim 
votis nostris /3. 126. Verum . . . data a : dataqueyS. 127. ipsemet illam a : rem /3. 
proposuit a : exposuit 0. 128. mentione a : praefatione /3. cum legatis 

pariter a : vnanimiter li. 129. tametsi . . . 135. ipse a : F. itaque V. litteras 

quam primum expediendas commisit, vt ipse ante discessum adhuc suum p. 

111. nouissimae] Ep. 1341, which iV«mf)C}'5r, ed. E. Wiilcker and H. Virck, 
evidently was accompanied by a 1899, p. 371. 

second letter from Erasmus to Ferdi- 117. literas] Ep. 1323. 

nand in sequence with Ep. 1323 ; for 118. Oecolampadius] This seems to 

the resemblance between the privilege implj- that he paid a visit to Nuremberg 

granted (Ep. 1341. lon) and the open- about the beginning of Feb., bearing 

iug of Ep. 1341, probably implies that Ep. 1341. The visit can only have been 

in di-awing it up Varnbuler had before brief. I fuid no trace of it in such of 

him a letter of Erasmus similar to his letters as survive : Oec. E., f. 209, 

Ep. 1341, and adopted its wording. Zw. E^ 271, 280. 

112. abiturus] Ferdinand lef t Nurem- 122. epistola] Ep. 867. 36. 

berg on 16 Feb. : see a letter of Planitz, 134. literas] The privilege, which is 

Berichte aus dem Reichsregiment in dated 14 Feb. ; see Ep. 1341. lon. 


discessum suum expediret, vt ipse maaiu propria subscribere posset. 135 
Is igitur, licet negotiorum mole obrueretur, paruit, et ante discessum 
Ferdinandi totum negotium absoluit — idque gratis et sine pecuniis, 
quod apud nos rarissimum est — , non tam mei quam tui gratia. 
Si igitur res acta est vt cupitis, bene habet, quum tibi semper et 
vbique morem gerere sim paratus, nec minus Erobenio commodare 140 
desiderem ob communem studiorum vtilitatem ac hominis probi- 
tatem. Bene feceris tamen si Vdalrico vel paucis literis gratias 
agas, et Frobenii nomine exemplar ei pro beneuolentia sua trans- 
mittas. Tale enim diploma, praecipue generale, sine viginti aureis 
impetrari non potuisset. 145 

Ceterum libenter tibi illuderem, quod quibusdam confisus, qui 
tibi fumum promisere, nobis hoc negotium iniungere nolueris ; 
etenim si ipsimet interfuissent, opera nostra indiguissent. Non enim 
Ferdinandi secretarii eius apud illum sunt autoritatis cuius oHm 
apud Maximilianum fuere : quapropter parum abfuit quin nego- 150 
tium fuisset neglectum. Quodsi mihi respondere volueris, noluisse 
te mihi molestum esse, praecipue quum haberes qui rem egregie 
posset expedire, non accipio excusationem ; quum et ille tibi verba 
dederit, mihique vix aliud quid gratius obtingere possit quam tibi 
rem gratam facere, et animum meum non tam verbis quam factis 155 
ostendere. Remitto igitur tibi tuas htteras ad illum ; cui forsitan 
minime sua deerit excusatio. 

Mitto et Legati ad te literas, nec non et ahas quasdam ; tuas 
vero recte illi consignaui. Non respondit, quia itineri se accingebat, 
nec abire ausus est nisi in Ferdinandi comitatu ; ita pericuHs et 160 
ludibriis se reddidit obnoxium. Refert Pontifici principum re- 
sponsionem, qualem forsitan nullus vnquam reportauit, licet 
episcopis quibusdam repugnantibus. Blandis contexta est verbis, 
sed ita acerba vt v\x aUquid auditum fuerit asperius. Addita sunt 
Grauamina nationis Germanicae septuaginta ferme aut paulo plus, 165 
quae nec ampHus perpeti velle aut posse se nostri asserunt ; satis 
sibi verborum hucusque datum esse putant, ac tempus esse vt 
aHquando euigilent. Quo cuncta haec spectent, tute considera. 

Sed calamum reprimere necesse est ; quid enim aHud agerem 

136. Is . . . 138. gratia a : quam rem V. perquam gnauiter et cito expediuit, 
et, vt videres quantum tibi deferret, diploma hoc gratis et sine omnibus tradidit 
pecuniis, quod hic mitto /3. 139. acta . . . tibi « : ex animi tui ac F\robenii> 

sententia e.xpedita est, gaudeo ; tibi enim /3. 140. sim . .. 142 Vdahico a : 

cupio, quin et libenter Frobennio, vtpote viro bono et comodo. Tu autem bene- 
feceris si V. (j. 142. gratias agas u : pro humanitate sua gratias egeris, pariter /3. 
143. ei . . . 172. MDXXiil a : mittas. Nisi enim tibi, res absque x florcnis non 

Ep. 1343 followed next day ; cf. Ep. as the first letter answered here by 

1353. 227-39. Pirckheimcr. 

144. viginti] In his rough draft (13) 161. responsioncm] of 5 Feb. 1523: 

Pirckheimer says x. printed in Peyp's Latin vohimes men- 

146. quibusdam] The refcrence is to tioned in 1. 63^. See Deutsche Reiclis- 

Spiegel : against whom Pirckhcimer <of/soi/e», iii, pp. 435-43 ; 3130417-35, 

shows some feeling. 443-7. 

156. litteras]This letter to SiJicgel is 165. Grauamina] By the time these 

not cxtant. were printed, Nuremberg, F. Peyp, 1523 

158. literas] Not extant : apparently (Panzcr vii. 465), they had riscn to 100 : 

written before receipt of Ep. 1336. see B. J. Kidd, Documcnts of iltc Con- 

tuas] Ep. 1336, of the samc date iinental ItefoTimtion, 1911, p. 106. 


170 Bacchanalium die ? Tu vero, mi Erasme, bene vale, et me tuum 
semper esse putato ; nam ct ego de te ita sentio. 

Nurenbergae, xvii. Februarii, Anno Salutis m d xxm. 

i3-oi345i35(, To Herman Lethmatius. 
Gouda MS. 959. Basle. 

LB. App. 321. 21 February 152!. 

[An original letter, autograph throughout, except the address, which is by 
a secretary : one of a small coUcction of letters written to Herm. Lethmatius 
which arc now in the Town Library at Gouda, all but one of them (Ep. 1359) 
autograph. The Library records show that they were given to the Library of 
St. John's, tlie Groote Kerk, at Gouda (out of which the preseut To^vn Library 
grew) by Henry Lethmatius, great-grandson of Herman's brothei', in 1653 — a date 
which dissociates them from the Gouda MSS. of vol. i, p. 613. 

It ap23ears from Ep. I3<S3. 17-21 that this letter was beiug circulated in print 
in Aug. 1523 ; but no copy of such an issue seems to exist. Erasmus, for au 
evident reason (II. 43-4), never included it among his published letters ; and the 
first known print of it is in Th. J. ab AlmeIoveen's Amoenitates theologico- 
philologicae, Amsterdam, 1604, p. 62 — not an accurate text. 

The MS. has suffered much, part of it being badly faded and the paper decayed, 
perhaps through water ; and the right-hand edge of the recto being for the most 
part worn away. AIso, while it was in his possession, Henry Lethmatius pasted 
over some part of the v^erso with paper, on to which he transcribed the linea 
(38-45) thus covered. For these re8.sons the text is often difficult to decipher ; 
and iu the lines covered only a few of the words can be read through the adherent 
paper. But with the heljD of a copy whicli he made with his own hand (cf. his 
inscription in J. Fisher's Assertionis Lutheranm Confvtatio, Antwerp, M. HiUen, 
' 1523, also presented by him to the Library : 274, E. v. 68), most of the gaps 
can be reconstructed with certainty. For the year-date he has in each case — on 
the MS. and in his copy — 1522. It seems likely that the tinal figure was legible 
to him, and therefore correctly transcribed. If so, the interpretation to be put 
upon it is showm by the mention of Adrian's Brief (Ep. 1324). 

Besides the Gouda MS. there are ms. copies of this letter in the University 
Libraries of Basle (Amorbachiana) and Leiden (no. 51), and the Royal Libraries at 
Brussels (Geldenhauer's Collectaneu) and Munich (Cam. ^ti^ f- i73) j but as the 
original letter exists, they have little imi^ortance. Some of them may have been 
made from the printed text. AII agree in giving the year-date 1 522. The remaining 
letters in Lethmatius' collection are printed by Almeloveen, pp. 65-93 : see also 
I. W<alvis'> Beschryv. d. Stad Gouda, 1714, p. 218. 

Dr. J. Prinsen in editing Geldenhauer's Collectama, 1901, p. i^Sn, and con- 
sidering only the copy there, suggested that this letter might be in part aforgery. 
But as Dr. L. A. Kesper shows in De Nederlandsche Spectator, no. 34, 1904, the 
existence of the autograph original entirely dissipates this opinion.] 

S. P. Hilarium iam dicaram tuo Moecenati priusquam tuae 
litterae huc vocarunt. Primum destinaram Regi Galliarum ; sed 
dehortantibus licet amicis, verti consiHum ob hos rerum tumultus 
omnibus bonis studiis inimicissimos : quorum ego nullum video 
5 finem nisi si quis exoriatur utto /.■//xari/? ^'e«?- Proinde magis tibi 
gratularer aulam, si tempora essent tranquilliora. Tui vero candoris 
est quod mihi gratias agis, imo tu teipsum ornas tuis istis eximiis 
virtutibus ; quibus, vti confido, vicissim ornabis Christum, cui 
debentur omnia. Videris enim mihi multis nominibus felicissimus, 

expediuisset. Verum quia Spiegel non venit, litteras tuas ad illum tibi remitto: 
cum enim principes omnes abeimt, illum minime venturum arbitror /3 

1344. 170. Bacchanalium]TheRoman 3. tumultus] For the ccntinuance of 
festival of licence was not celebrated on the war with France (Ep. 1228. 52n) 
any definit« day ; butevidently Shrove see Ep. 1342. 541-50, 581, 586-7 ; and, 
Tuesday, 1 7 Feb. 1523, isintendedhere. for Erasmus' relations with Francis i, 

1345. I. Hilarium] See Ep. 1334. Epp. 1319 introd., 1328. 43-5, 1375- 


si quod superest, prudenti consilio modereris : quod tu nullo lo 
monitore, scio, facturus es. Vtinam nos aliquid possimus in ornando 
te ! Certe nullam pretermittemus occasionem. De legatione 
Britannica puto temporibus his turbulentissimis nihil futurum. 
Si quid tamen acciderit, faciam omnes amicos communes. 

Romanus Pontifex prolixo diplomate plenoque beneuolentiae 15 
testatus est animum erga me suum ; quod ipse maxima ex parte 
ore proprio dictauit, vt testatur Htteris suis Barbirius. Offert et 
decanatum satis honorificum. Proximis ad illum litteris honori- 
ficam <faciam) tui mentionem. 

Non opus est tibi consilio meo. Omnmo paranda est fortuna et 20 
autoritas, que hominem vindicet a contemptu, vt nunc sunt tempcra. 
Scripsimus epistolam iocosam de vtendo aula, sed quae seria ducat : 
ea est in Hbello de ratione componendi epistolas. Scio te curaturum 
vt vbique te sobrium serues in conuiuiis : ea res tibi multuni con- 
ciliabit autoritatis. Affectus gloriae, etiam si quo pacto titillet 25 
animum, summopere dissimulandus est, in cultu pariter et in 
oratione. Aula nasum habet. In disputationibus cauendum ne 
quando scholastico more incalescas ; nec semper, nec cum omnibus, 
nec quauis de re decertandum. Ita pluris fies et minus habebis 
negocii. Colendi «(proceres), sed hi potissimum qui plurimum valent. 30 
Oportet omnibus esse comem : non abiecte tamen, secl sic vt 
memineris theologice dignitatis absque supercilio. Commendat et 
sanctimoniae speties. De rebus auhcis non oportet liberius loqui, 
nec statim prodere quid sentias ; et si quid consules, sit aequum 
minimeque noxium. Quod si cogeris accedere parti, semper in 35 
latus fehcius inflectito. De negocio Lutherano, quam minimum te 
admisceas, si hcebit ; et si quid ages, sernper memineris aequitatis. 
Linguis et bonis Htteris oportet fortiter patrocinari ; nam Franciscus 
Hulst et Ecmondanus magis has persequuntur quam Lutherum. 
Ea res conciliabit tibi animos plurimorum, et praecipue iuuentutis 40 

30. proceies scripsi infine versm, vbi charta lacera ; sicut in LB. i. 449 d, necnon 
A2>p- 510, ' Proceres aliquot cole ' : sunt Almeloueen. 31. tamen 'posl Oportet add- 
Almdoueen, in fine j)agi7iae, vbi charta lacera : sed praesfat omittere. 

15. diplomate] Ejd. 1324. 39. Hulst] A lay member of the 

17. Barbirius] Cf. Epp. 1341. 28n, Council of Brabant, and Licentiate in 
1342. 638-43. Laws of some university ; probabty 

18. decanatum] Cf. Epp. 1324. i2on, Louvain, as he was acquainted with 
1496. 143 ; I do not know where. Adrian of Utrecht. In Jan. 1520 (de 

19. mentionem] Perhaps in the mis- Jongh p. 18*) he was chosen by the 
sing part of Ep. 1352. Council to settle the question raised by 

22. epistolam] Printed in the De Nesen (Ep. 1057 introd.). InDec. 1521 

conscrib. epistolis (Ep. 1284), LB. i. hc took a leading part in the prosecu- 

448 E : also as LB. App. 510. Cf. tion of Corn. Graphous (Eii. 1087. 355^) 

vol. i, p. 612. and Jac. Pracpositus (Ep. 980. S^n). 

28. incalescas] Cf. a lottcr of Nic. After that Charles appointed him in- 

Daryngton (Ep. 1224. 8n) from Lou- quisitortosuppressheresyin theNether- 

vain 14 Fcb. <I522> (EIIR. xxii. 747). lands (Ep. 1299. 73^). His activity in 

After complaining of the 'frigidity' this post was great but shortlived. 

(cf. Ep. 1166. io6n) which he found in A mistake in the arrest of Com. Hoen 

the theological disputations, lie points (Ep. 1358. 26n) arouscd very strong 

to the opi^ositc extremc : ' ]'ari.siia fecling against him ; and cliarges wcre 

clamatur vere Sarbonice et voce, quod brought which encouraged Margarct 

dicitur, Stcntorca ; fremunt aliquando todismisshim(cf. Balan 261, pp. 554-5), 

ad si)uniam vsque ct dentium stri- though in June 1523 Adrian vi had 

dorem '. created him papal inquisitor. By 1524 

nec semper] Cf. Ep. 1159. i^n. hc was discrcditcd ; but influence (cf. 


vbique subolescentis. Haec tempestas ne potest quidem durare 
diu. Bene vale. 

Haec tuo iussu liberius scripta vel in ignem coniice ; nullum enim 
exemplar apud me manet. 
45 Basileae nono Kaiendas Martii anno 1522. 

Erasmus ex animo tuus. 

Incertus eram de maioribus Arcliiepiscopi, alioqui pluribus hoc 
egissem in prefatione. Dubitabam vtrum pater fuisset Cancellarius 
an auus : ne nomen quidem quisquam docere poterat. Rursum vale. 

50 Eximio theologo Hermanno Lethmatio Goudano, in familia 

Ratio verae Theologiae, (1523), f^O* v" (..). (Basle.) 

LB. 666. (c. February) 1523. 

[The oi^jening and concluding passages of the Vinjinis et Martyris Comparalio, 
written in resiionse to a request, suijported by presents of sweetmeats, from 
the Benedictine nuns of Cologne, with whose warden, Helias Marcaeus, Erasmus 
had been for some years on friendly terms : see Epp. 842, 1475. For the arche- 
type (a) I have adopted the edition of the Baiio verae Theologiae discussed in Ep. 
1365 introd. In Sept. 1524 at Marcaeus' request Erasmus enlarged this letter into 
a little treatise (/3), and printed it with the De immensa Dei misericordia Concio 
(Ep. 1474) ; where it fills 49 pages, of somewhat smaller content, instead of 7. 
a is reprinted in the Cologne edition of Dec. 1523; ,8 in Froben editions of Oct. 1 524, 
'ex recognitione autoris', and Sept. 1529 (7), where it is combined with the De 
pueris instituendis and other small worlis of Erasmus (see Epp. 603-4, 799, 1194). 
Leclerc appears to have used for his text, here and in Ep. 1365, a copy of a : for 
the three misprints he proposes in his notes to correct are found in that text, 
but not in the Cologne edition. (i appears in its right place among Erasmus' 
moral writings in the Basle Opera of 1540, v. 493, and in LB. v. 589. 

The opening words of Ep. 1475 show that the amplification of a into /3 was 
the result of a request made some time before ; perhaps at the sending of sweet- 
meats as a slrena -iov the New Year of 1524. The year-date given in the text 
below is confirmed by the existence of the Cologne reprint of Dec. 1523. This 
letter may therefore be taken to be a response to a slrena for 1523 — a suggestion 
which indicates a conjectural month-date ; and from the first three words it seems 
that the nims must have begun their pleasant practice at the New Year of 1522. 

Like the De . . . Dei misericordia this pietistic work rapidly attracted notice, 
and demand f or it in the vemaculars arose. The following translations are noted 
in BEr^. ; into German 1533, into English by Thomas Paynel 1537, into Flemish 
*\ a. ; into Italian 1554, into Dutch 1616, into French 1712.] 




Semel atque iterum tragematis ac dulciaiiis niissis prouocat me 
pietas vestra, virgmes optimae, vt aliquo scripto thesaurum vestrum, 


iterum P. missis a : quibusdam .6. 2. vestra pietas j3. simul et 

anie thesaurum add. 13. 

Ep. 1467. 9-1 1 ) savedhim from disaster, for the month-date of his death, 7 Nov., 

and his last years were spent in the is preserved in the calendar of the 

duties of a minor office. See van Carthusians there (van Heusseni. 154). 

Slee in ADB. xiii. 336, based on De 1345. 48. in prefatione] See Ep. 

Hoop Scheffer, Kerkhervorming in 1334- 898-902. 

Nederland, 1873; and Fredericq iv. 1346. 2. thesaurum] Therelicsof the 

HulstappearstohavediedatUtrecht; Maccabaean brothers ; cf. Ep. 842, 19. 


quem sane preciosissimum tenetis, eelebrem, et vobis vestrum 
propositum commendem. Nimirum lucrum facere vultis illud. 
Venamini vt pro xeniis quae delectant palatum, recipiatis ea quae 5 
pascant animum. Pia captatio est, sancta auiditas est, prudens et 
quaestuosa commutatio, planeque digna sapientibus virginibus : 
si modo is essem qui possem pro corporali semente spiritualem 
messem reponere. Non erratis in affectu, sed erratis in delectu. 
Quod optimum est diligitis, sed non eum deligitis qui possit sanctis- 10 
simis votis vestris satisfacere. Ne tamen simpliciter ingratus 
videar, gratulor vobis, sanctissimae virgines, istum animum nihil 
aliud sitientem quam gloriam sponsi vestri. ..... 

[fo. 0^] Proinde agnoscite, virgines, vestram felicitatem, et non 
inuidebitis mundo suas delicias. Agnoscite dignitatem, et non expe- 15 
tetis sordida mundi commertia. Adhaerete sponso vestro : in hoc 
simul habetis omnia quae vere laeta sunt aut magnifica. Animet 
vos ad constantiam domesticum exemplum sanctissimorum 
iuuenum, qui gaudent etiam corporum suorum pignora seruari 
in tam sacro collegio. Illi mori maluerunt quam gustare carnem 20 
suillam. Vos putate carnem esse suillam quicquid ingratum est 
sponso vestro. Si fueritis emulatrices pulcherrimi certaminis, 
eritis et consortes gloriae, opitulante sponso vestro lesu : qui viuit 
et regnat in omnia secula. Amen. 

Anno salutiferae Incarnationis m.d.xxiii. 25 

1347i355 To JoDocus Gaverius. 

Gouda MS. 1324, f. 61 (n). Basle. 

Exomologesis, 1524, P. F^ v" (/3). i March <I523>. 

HN: Lond. xxiii. 5: LB. 671. 

[This letter was first printed in the Exomologesis, Basle, Froben, 1524; and 
afterwards in the collected volumes of Epistolae. It is found also in one of the 
Gouda manuscripts (App. 9 in vol. i). After collation of these sources I do not feel 
clear that the manuscript is not copied from the Exomologesis. In many points 

4. Nimirum ... 5. Venamini n : in quorum altero religiosa quadam ambitione 
ducimini, quae non vestram quaeritis gloriam, sed Dei qui in sanctis suis vere 
gloriosus est. In altero sentio vos spirituale lucrum quaerere : nimirum illud 
venantes ^. 6. pascunt 7. 7. quaestuosa « : vere lucrifera d. 8. possem 
... 9. reponere « : possim ex diuinarum scripturarum myrotheciis aliquid depro- 
mere quod aeque reficiat mentem vestram ac vestra munuscula reficiunt corpus- 
culum nostrum ^. 9. Non erratis 07 : Non erra/ratis /3. 10. sed a : 

verum /3. dcligitis /3 : diligitis f. 12. etiam atque etiam fm/e gratulor arfd. /3. 
sanctissimae a : deo dilectae fi. 14. agnoscite, virgines a : virgines 

optimae, agnoscite ;8. 15. delicias a : deliciarum praestigias /3. vestram 

ante dignitatem add. H. non expetetis /3 : ne expectatis a (expectetis LB) 

16. Adhaerete . . . simxil a : Nisi te cognoueris, inquit, piUcherrima inter foe- 
minas. Comminatur sponsus virginibus nisi agnouerint suam beatitudinem. 
Non agnoscunt autem quas instituti poenitet, quae mundi delicias suspirant. 
Cogitate quali sponso nupseritis, illi totis praecordiis adhaercte, in quo semel $. 
18. domesticum om. 13. 19. gaudent etiam a : magis etiam gaudebunt 0. 

suorum corporum 0. tam sacro o : vcstro l3. 20. si sensorint 

vos aemulatrices suarum virtutum quibus Deo placuenmt. Ornant illi vestrum 
sodalitium, sic illos vicissim ornabitis integritate morum vestronim post collegio 
add: 13. mori a : tot suppliciis cxcarnificari 0. 23. gloriae consortes /3, 

oum patre et spiritu sancto post qui add. /3. omnia Becula n : aetemum .8. 

25. Aimo . . . 1523 n : om. /3: Dixi 7. 


bhey agree together against the other aources, andinone case (1. 253) they coincide 
iri error. It is quito jjossible, too, that in the points wlicre the manuscript offers 
a differont, if not a hettcr, text than that of the Exomoln(je.sis, the divergence may 
bo due, as in Ep. 325, to the laxity of the copyist. Nevertheless, in the absence of 
any clear guidance, precedence may be given to the manuscript : though there 
is no need to retain its unusual spelling. 

In all the sourcos the year-date is 1524; but for an obvious reason I have 
ventured to chango it. Tho datc of Nevius' death Iias now been conclusively 
establishcd by Prof. de Vocht, in an articlc in the J^felanyes Charles Moeller, 
Louvain, 1014. a^ 25 Nov. 1522. It seoms hardly likoly that Erasmus would have 
delaycd till i March 1524 to write what is not a biographical skotch like Ep. 121 1, 
but a lament for his friend's death : and in fact thero is nothing in the letter to 
imply a dato lator than March 1523 except the single sentence about Hutten 
(1. 304) — whero the implication is, no doubt, that he is dead — which inay quite 
woll be an interpolation at the time of printing (cf. Ep. 745), especially as it conflicts 
with the statement a little later on (I. 309) that Nevius' loss is the most recent of all. 
Furthermore. the coincidence of the opening sentoncos of this and Ep. 1355 seems 
to imply that that letter is the answer : though the business part of it finds no 
counterpart hero. 

The year-date may therofore be changed to 1523; on the supposition that 
Erasmus altered it when he revisod, and no doubt amplified, the letter for publica- 
tion in the ExomologRsis, just as he altered the year-date of the Gatalogus Lucubra- 
tionum (i) on revising and cnlarging it in 1524. On the same view it is easy to 
explain the disappearance of the business portion here, as being unsuited to what 
had now become a literary coraposition. 

For Nevius see Ep. 298 introd. ; for Gaverius Ep, 717. 2in.] 


loAisrNis Naeuii, communis amici, nunciata mors, quemadmodum 
mihi grauem moerorem attulit, ita attulit et salubrem admonitionem. 
Non enim possum non grauiter ferre tam singularis amici iacturam, 
praesertim quum ipse multis nominibus esset vita longissima dignis- 
5 simus. Rursum mors tam subita admonet nos omnes, ne quis in 
eo statu velit viuere in quo nolit mori. Ex amicorum enim literis 
intelligo illum cum amicis hilariter ac iucunde coenasse : mox quum 
ascenderet gradus illos a me toties calcatos (nam demigrarat in cubi- 
culum meum), subito morbo correptum ad horam ferme decimam, 

10 nec ab hoc paroxysmo vixisse nisi sex horas. Quanquam haud scio 
an mors ista possit videri subita, cum illi tot annis res fuerit cum 
paralysi. Ac mea sententia nimium indulsit medicinae, cuius ipse non 
erat ignarus. Nam quae pars est liberalis eruditionis, in qua vir ille 
non fuerat felicissime versatus ? tanta erat ingenii dexteritas. 

15 Proinde in familiaribus coUoquiis soleo nomiunquam illud in 
illum iacere, ingenium Naeuii male habitare. Profecto dignus erat 
animus ille feliciori domicilio. Rursum indigna mens erat quae 
curis humilioribus inquinaretur ; sed semel irretitus explicare sese 
non poterat. lam quae linguae felicitas, quam prompta, quam 

20 parata dicendi facultas, si de re seria dicendum esset ! Qui lepos, 
quae argutia, si iocis aut salibus ludere libuisset ! Tum qui morum 
candor ! quae conuictus suauitas ! Quam erat amicus amico, 
quam arcani crediti continens, quam non sordidus ! Vnum in eo 

5. tam subita mors (8. n. ista mors /8. 14. fuerit ;3. 17. Rursus /3. 

8. cubiculum meum] For the posi- du Lis on the upper fioor cf. Ep. 1209. 
tion of Erasmus' room in the College ^n. 


desiderabam, ne nullus esset naeuus in Naeuio : tenacior erat 
simultatum quam ego volebam. Eas non facile quidem concipiebat, 25 
sed semel conceptas aegre ponebat. Hac vna de re nonnunquara 
inter animos tam concordes erat, vt scis, aliqua discordia. Xon 
poteram illi persuadere quam facile nonnunquam graues inimicitias 
comis appellatio solueret, quamque verum esset illud Graecorum 

prouerbium, 7roAA«? (^'Ata? aTrpoo-v/ 8(€Ai'frf. 30 

Solebam illi occinere fabulam de loamie Coleto, viro peremii 
hominum memoria digno. Pessime illi conueniebat cum patruo, 
viro admodum sene ac praefractis moribus. Lis erat non de lana 
caprina nec de a&ini, quod aiunt, vmbra, sed de magna summa 
pecuniarum, ob quantam vel filius bellum indiceret patri. 35 
Coletus pransurus apud reuerendissimum patrem Guilhelmum 
archiepiscopum Cantuariensem iunxit me sibi in cymba. Interea 
legebat ex Enchiridio meo remedium iracundiae, nec tamen indicabat 
quur ea legeret. Accubitus ordo forte sic dabat vt Coletus sederet 
e regione patrui, vultu subtristi, nec loquens nec prandens. Archi- 40 
episcopi vero rara quaedam est hac in re dexteritas, vt curet ne quis 
parum hilaris sit in conuiuio, sermones ad omnium afifectus attem- 
perans. Iniectus itaque sermo de aetatum collatione : orta est 
inter mutos confabulatio. Denique patruus senum more gloriari 
coepit, quod tantus natu tantopere polleret viribus. A prandio 45 
nescio quid seorsim agitatum est inter illos. Vbi Coletus mecum 
repetisset cymbam, ' Video,' inquit, 'Erasme, te felicem esse '. Ego 
admirabar quur hominem infelicissimum diceret felicem. Ibi de- 
narrauit quam atroci animo fuerit in patruum, adeo vt propemodum 
statuisset omnibus Christianae modestiae repagulis refractis et 50 
cognationis aflfectu contempto manifestum cum illo bellum suscipere : 
eaque gratia cepisse meum Enchiridion in manus, vt iracundiae 
remedium quaereret, et profuisse. Mox ex ea quahcunque con- 
fabulatione quae orta est in prandio, vtrinque dilutam amarulen- 
tiam, sic vt statim iVrchiepiscopo sequestro facile res omnis inter 55 
eos composita sit. Huius generis exemplis apud illum commemo- 
randis non admodum promouebam. Sed hunc naturae neuum 
quot eximiis virtutibus ille pensabat ! 

Hic non pergam te consolari, lodoce, virum iuxta prudentem ac 
doctum, ob mortem amici. Sciebas enim te habere mortalem, 60 
quemadmodum ethnicus ille dixit de filio, ' Sciebam me genuisse 
mortalem ' : et ab omni philosophia videtur alienus, qui miserius 
ducit mori natum qua.m nasci moriturum, quum vtrunque pariter 

30. 7roA.,\rts . . . SifXvaf 13 : pollas philias aprosegoria delyse a. 31. /3 : per- 

henni a. 34. quod aiunt add. /3. 36. R. P. P. : Guiehnum a. .13. Iniectus 
itaque a : Per cum itaque iniectus cst H. collatione aetatum p. orta a : 
liinc orta H. 44. mutos 13 : mutuos a. 51. cum illo bellum suscipere a : 

bellum suscipere cum patruo 0. 52. Enchiridium /3. 55. statim a : mox 13. 
56. /3 : aput a. 61. etlmicus ow». /8. 

24. tenacior] rf. Epp. 696, 838 37. Cantuarienscm] For another oc- 

30. proucrbium] Cf. Ep. 1326. in. casion on which Erasmus dined at 

31. Coleto] From the mention of the Lambeth with Warham see i, p 5. 
Enc.hiridion (Ep. 164) it follows that 48. infelicisaimum] Cf. Ep. 1102. On. 
thia episode cannot be dated earlier 56. illum] sc. Nacuium. 

than Erasmus' .second visit to England, 61. ethnicus ille] Anaxagoras : see 

in 1505-6. Val. Max. 5. 10, ext. 6. 


secundum naturam sit hominis. Verum dictu rairum quam vulgus 

65 execretur subitam mortem, adeo vt nihil frequentius, nihil vehe- 
raentius apud Deum ac diuos deprecetur quam mortem subitaneam 
et improuisam. Subito mori piis pariter atque impiis comraune est. 
Herodes repente percussus ab angelo periit. Heli sacerdos, vir pius, 
6 sella prolapsus obiit. Horrendum est male mori, non subito. 

70 Atque hic superstitiosus mortalium tiraor sibi vana fingit reraedia, 
simulacrura Christophori, certas preculas ad Virginera raatrera, 
voces et notulas quasdara magicis non dissimiles. Qui tantopere 
formidant mortem subitam, quanto rectius facerent si a superis 
precarentur bonam vitam ! Quid enim stultius quam vitae cor- 

75 rectioncm differre in raortem ? Quam vero paucos corrigit longa 
aegrotatio ! si taraen vllos corrigit. 

De neraine quidem despcrandura est ; sed taraen sero discit 
Christianisraum, qui iam quod discit, exercere non potest ; sero 
confessionis remedium adhibet, quum iam in summis labris est 

80 anima. ' Da mihi ' inquiunt, ' veram contritionem et puram con- 
fessionera ante raortem.' Et hoc petunt nonnunquara a diua 
Barbara aut Erasrao. Obsecro, quid aliud isti petunt quara ' liceat 
raihi male viuere, et tu da bene mori ' ? Nolunt odisse commissa 
sua, nisi sub horam mortis ; volunt frui peccatis suis quam diu 

85 valent. Alioqui dicerent Christo, non Barbarae : ' Da mihi nunc 
odium peccatorum oranium, da salutiferum de comraissis dolorera, 
da vt mihi seraper araara sit recordatio superiorura raalorura, da, 
dum valeo, sic confiteri semel vt posthac non sit opus confessione '. 
Quidam illud etiam nominatim a Deo flagitant, quo genere mortis 

90 mori vehnt et quot menses decumbere. Quanto Christianius est 
nihil interira aliud curare quara vt sic instituaraus vitara ne, quan- 
docunque dies ille supremus aduenerit, opprimat nos iraparatos, 
reliqua summi numinis arbitrio relinquamus ! Nouit Deus quid 
cuique maxime expediat. Vna nascendi ratio est omnibus ; moriendi 

95 magna varietas. Eligat ille quodcunque voluerit. Non potest male 
raori qui bene vixerit. Quod si pio homini dehgere fas esset raortis 
genus, nullam arbitror magis optandam quam subitaneam, quae 
velut e medio cursu bonorum operura repente subuehat in coelura. 
lam aegrotanti, et velit noHt corpusculi malis seruienti, quantura perit 

100 teraporis ab officiis pietatis ! Non studet, non docet, non concionatur, 
non visit aegrotos, non laborat raanibus vnde subleuet fratris 
egestatem, imo potius mterira ahis est onerosus, quos charitas 
nollet grauari. 

Narrant Theodoricum Franciscani sodaUtii, qui Louanii diem 

66. : aput a. deprecentur .iS. 67. Subito ... 69. subito add. H. 

72. et a : ac iS. 73. subitam mortem (i. 78. /3 : excercere a. 83. tu da 
a : da tu 0. 93. summi om. li. 95. magna a : mira /3. 96. P : phas «. 

97. subitaneam r.. : subitam p. 99. et a : ac 0. 102. : aegestatem «. 

interim add. p. onerosus est 0. 

104. Theodoricum] Coelde (c. 1435 — plague in Brussels in 1489 he distin- 

II Dec. 1515) of Osnabruck, or MiJnster, guished himself by devoted service to 

after studying at Cologne joined the the suffering. Rod. Langius' Rosarium 

Austin Friars, but c. 1453 went over (Ep. 70. 45n) was composed at his 

to the Observant Franciscans, and in suggestion, and its title describes it 

process of time gained great reputation as ' instar praedicationis deuotissimi 

and influence as a preacher. During Fratris Theodorici Coeldo '. Of the 


suum obiit, virum, vt nosti, habitum et pium et integrum, quum 105 
sentiret corpusculum grauari lassitudine, vnde coniiciebat mortem 
secuturam, solitum inter suos dicere, ' Vtinam Deus, vbi visum ipsi 
fuerit, hinc me subito toUat, ne morbo diutino grauis sim fratribus 
meis ! ' Adeo vir bonus non vult cuiquam in vita molestus esse, vt 
ne morte quidem sua velit vllum grauari. Quod optarat contigit. no 
Eo die quo defunctus est, bis fuerat concionatus, peregerat rem 
diuinam, interfuerat solenni liturgiae. Accumbebat in prandio ; 
sub finem prandii petiit abeundi veniam, dicens se sentire -nescio 
quid nauseae. Abiit solus in celhilam, creditus est quiescere. Vbi 
diu non prodiret, ingressi sunt fratres, et reppererunt in lecto vesti- 115 
tum ac mortuum, sed dormienti similem. Quis eam mortem non 
iudicaret fehciorem quam lentam aegrotationem ? 

' Sed absunt ceremoniae, aqua sacra, caereus sacer, crisma, signum 
crucis, turba acclamantium aut etiam eiulantium.' Non dicam hic 
quod haec ahquoties nihil ahud quam mortis molestiam condupli- 120 
cant ; ihud tantum respondebo, quod sic baptizatus est eunuchus 
ille Candaces reginae. Nec ahter arbitror baptizatos quos bapti- 
zauit Apostolus Paulus. Num ideo noster baptismus fehcior, quia 
tot ceremoniis peragitur ? Miserum est, inquiunt, mori sohim. 
Atqui morienti sujQficit vnus angelus, qui animulam elapsam deferat 125 
in coelum. Adsunt nonnunquam qui solatio sint morienti, sed 
frequentius adsunt qui dolorem addant et desperationem : vxor 
morosa, Hberi inobedientes, sodales aleae, temulentiae ac scorta- 
tionum, concubina, inimicus qui lesit. 

Nosti senatorem iUum Mechhniensem, sodalem et aequalem 130 
Bogardi medici ; nam vterque vixit vsque ad decrepitam aetatem. 
Gronsellus autem ille superabat etiam aliquot annis, vt ex ipsorum 
coUoquio didici. Huius hospitio sum vsus ahquando Mechhniae. 

105. nosti o : scis j3. io6. mortem secuturam a : morbum sequuturum d. 

108. diutino morbo j3. 118. crisma om. j8. 123. Apostolus ow. /8. 127. et a : 
ac 0. 128. ac add. 13. 131. Bogardi j3 : bocardi a. 132. .3 : Gronselus a. 
133. aliquandiu P. 

sanctity of his life Erasmus, who saw schrift, Bonn, i, 1875 ; R. Emsing in 

him at Bergen c. 1493-4 (see App. 5 in Hist. Jahrhuch, Munich, xii, 1891, 

vol. i), gives a vivid picture in Lond. pp. 56-68 ; Hamelmann, Illust. West- 

xxvii. 5, LB. 1230. Abp. Hermann of phaliae viri, ed. K. Loffler, 1908, 

Cologne had a great regard for liim, p. i6n ; and ADB. iv. 386-8. 

and in 1497 persuaded him to become 121. sicl sc. sine ceremoniis. 

Guardian of the Franciscan houpe newly 131. Bogardi] Cf. Ep. 932. 54^. 

founded at Briihl ; whence Coeldc was 132. Gronsellus] Gerardus de Grcns- 

transferred as Guardian to Antwerp, selt (f 7 Feb. 1514), belonged to a family 

to Bodenthal near Brussels in 1 503, and which perhaps originated f rom Grons- 

in 1506 to Louvain, where he died. felt or Gronsveld, s. of Maastricht. His 

Trithemius.whoknewhimat Cologne, father(?), Jo. de Gronsselt (f 9 June 

mentions some v.Titings (Trith'. fo. 1463), was a faraous lawyer at Louvain ; 

u* v", Trith". f. 67) ; the best known and he himself rose to be a member of 

of which is a small book of devotion the Council of Malines. Seo Val. An- 

in the vernacular, Christenspiegel or dreas p. 170. 

Manuale simplicium, firat printed at Erasmus' residence in his house at 

Cologne, perhaps before 1477, and four- Malines may probably be dated either in 

teen times later during CoeIde's life- 1502-3, or in 1509 (cf. Ejj. 216 introd.). 

time, but now very rare (Hain 14968- 133. aliquando] Thc rending of the 

70, Campbell 1585-9, Reichling 1908, MS. is prcferablo : for there is no other 

Proctor ii. 10559). evidencc to show that Erasmus evcr 

See J. B. Nordhoff in Pick's Monats- made a long stay at Malines. He pas-sed 

452'5 R 


Ibi ex filiis cognoui quum iam decumberet (nam senio periit verius 

135 quam morbo), cognatos apud ipsum pemoctare volentes iussit abire 
cubitum : ' Nihil ' inquit, ' opus mea causa grauari quenquam; 
facile vel solus moriar, nimirum paratus quandocunque me vocarit 
Deus '. O vocem verc Christiano dignam ! 

Quum agerem Romae, narrabant Saxonem quendam cum sodali- 

140 bus aliquot eo religionis gratia venissc ; quumque surrexisset a 
poenitentiario apud quem oxonerauerat conscientiam suam, pro- 
cubuit genibus flexis ante altare quoddam, sic innitens scipioni suo 
et complosis manibus orans. Huius sodales quum vellent abire, 
mirantur quid ille tam diu moraretur in precibus. Quum ille finem 

HS non facerct, vellicant hominem admonentes esse tempus abeundi, 
et reperiunt mortuum sed prorsus oranti sinulem. Narrant et 
physici subitam ac vehementem affectus mutationem parere mor- 
tem : quod ferunt vsu venisse mulieri, cui moerenti quod falso 
rumore persuasum esset filium in bello perisse, repentinam mortem 

150 attulit fiJius praeter expectationem saluus ingressus domum. Idem 
videtur huic accidisse. Praecesserat ingens dolor de commissis. 
Successerat ingens gaudium ex absolutionis fiducia. Hinc mors 
subitanea. ' Mortuus est ' inquiunt, ' sine lux, sine cnix, sine Deus.' 
At quis eam mortem non optaret vt longe feHcissimam '! 

155 Xullum Apostolorum aut veterum illorum quos Christus vnice 
charos habuit, legimus perisse morbo, sed omnes fuisse fSLoOard-ov^, 
quemadmodum fuit ipse Dominus Ciistus. Atque ego quidem 
arbitror hoc mortis genus magni muneris loco illis donatum fuisse. 
Tota vita impendebatur Euangeho, mors ipsa plurimura habebat 

t6o gloriae minimumque cruciatus, Quid enim martjTis morte laetius 
minusue luctuosum ? Tum quam multi morbi sunt qui vincunt 
virgas, \Tigulas, secures et cruces ! Quot annis multos discruciat 
podagra, quot excoriatio renum ac vesicae, quot calculus, carnifex 
meus ! Quae crux conferenda est cum pleuretidis cruciatu ? Leges, 

165 quum maxime saeuiunt, dissecant \auum in 4' '^ partes priusquam 
attingant vitaha. At ego crediderim minus sensurum cruciatus, si 
cui membratim corpus dissecetur, quam qui sentit calculum sub 
imis costis ac circa venarum quas meseraicas appellant medici, 
angustias saeuientem. Quanquam medici veteres inter extremos 

170 cruciatus, qui subitam mortem adferunt, primas tribuunt calculo 
vesicae : qui fortassis hoc est acerbior, quod fere sit immedicabihs, 
nisi vehs remedium morte crudehus, atque ipsam plerunque mortem. 
Certe huic proximum malura est renum calculus, quura saeuit 
acerbius. Me vero tam subinde repetit taraque capitahter adoritur, 

175 vt si quis odit Erasmum, merito iam inimicus esse desinat, nimirum 

136. quenquam grauari l3. 13J. morior N. 142. ante a : ad /3. 143. et 
om. 3. 148. moerenti^: merenti f. 156. morbo perisse /3. (i : biotbanato.5 c. 
157. Cristus 07». B. 158. aH: nu/meris /3. 162. aN: discrutiat /3. 

163. meus camifex /3. 169. ,/3: angustius a. 170. aH: tribuant /3. 

172. atque . . . mortem add. H. 175. desinat a : desinere debeat /?. 

through on his retum to Basle in May of this in any other source. 

1515 (Ep. 337 introd.) ; and was there 153. sinelux] Cf. Ep. 950. 29. 

for some daj^s in March 15 19 (Ej). 927) 156. ^'] A corrupt form of 

and again in March 1521 (Ep. 1188). the late word ^iaioQavarovi. 

139. Saxonem] I eannot find mention 163. calculus] See Ep. 1267. lon. 


odio tot malis saturato. Porro cruciatum tam immitem secum 
adfert calculus, vt quantumuis validum ac robustum corpus intra 
triduum nonnunquam interimat ; et si se remittat dolor, in lioc 
remittit, vt mox saeuiat atrocius. Quid lioc est aliud quam fre- 
quenter regustare mortem ? Quis autem cuperot reuiuiscere, paulo- i8o 
post iterum moriturus ? 

Proinde graues autores non sine causa mortem repentinam 
dixerunt esse summam vitae felicitatem. Huius exempla multa 
commemorat Plinius li" vii", capite 53. Sed muito plura quotidianae 
vitae casus suppeditant. Quanquam inter hos feliciores videntur, 185 
qui vehementi gaudio animam subito eflflarunt. Sed longe felicissimi 
qui post multos annos fehciter actos, in re iucunda pariter et honesta 
subito defecerunt. Quemadmodura accepimus quibusdam rera 
diuinam facientibus aut concionantibus, aut rerum coelestium 
contemplationi intentis, repentinam mortem accidisse. Sunt qui 190 
fehcius existimant bene viuere quam diu : sunt rursus qui longae- 
uitatem in maximis bonis numerant. Ego me inter fehces numerare 
non possum — -vix enim arbitror quenquam viuere qui minus debeat 
fortunae : tametsi bonam raalorum partem, vt ingenue loquar, meae- 
ipsius incogitantiae debeo. De longaeuitate queri non possura, iam 195 
enim non procul absum ab anno sexagesimo. Tantum aetatis si 
quis astrologus aut chiromantes mihi iuueni promisisset, nunquara 
fueram crediturus. Ac tum etiam mihi videor viuacior quoties me 
confero cum iis qui paucioribus vixerunt annis. Ante diem morior, 
si me conferam cum diuo Hieronymo, si cum Varrone ; qui, octo- 200 
gesimum agens annum, scripsit libros De re rustica, et ita scripsit 
vt ex labore videatur adhuc alacri animo fuisse et studiorum 
sensisse dulcedinem. Cum iis potius me confero, qui cum me tanto 
praecesserint eruditione, tanto paucioribus annis vixerunt. Non 
iam loquar Lucanos et Persios. Vergilius anno quinquagesimo 205 
prirao periit. Ouidius non multo maior. Cicero anno sexagesimo 
4". Et haec ingenia inter homines numero. 

Sed magis nos mouent exem.pla viciniora. Laurentium Vallam inter 
eos pono qui sempiternara posteritatis promeruere memoriam : vide- 
tur is ante senectutem obisse diem. Hermolaus Barbarus, sed nihil 210 
minus quam barbarus, ad iustam senectam peruenit, at multo ante 
decrepitam excessit aetatem. Picus Mirandulanus, Angelus Poh- 
tianus (quae sui seculi decora !) vigenti adhuc aetate perierunt. Si 

176. malis/3: malorum «. 177. quantumuis a : quamuis p. 179. atrocius 
saeuiat p. 182. mortem . . . 183. felicitatem a : repentinam mortem summam 

vitae felicitatem dixerunt p. 184. multo H : multa a. quoti- 

dianae p : cotidiani a. 186. subito efEarunt animam />. 187. et a N^ : 

atque (i N^. 189. coclestium rerum I3. ig6. . Tantum a : , quantum /3. 

197. chiromantis //. 199. iis n : his /3. 200. 13: Hieronimo a. 202. labore 
a, in vmrgine additvm : his /3. sensisse studiorum 13. 203. iis o : his /3. 

tanto mo /3. 206. sexagesimo 4° a : 64 /3 : Lxnii N. 208. Sed om p. 

a N: Valani pono inter eos 13. 209. memoriam promeruerunt P. 

u II : Videtur ,8. 210. is om. p. Barbarus, sed nihil minus 

quam barbarus, om. 13. 211. senectam a : senectutem /8. at a : sed /S. 

212. /3: Policianusa. 

192. inter felices] Cf. 1. ^Sn. 210. Hermolaus] For these three 

196. sexagesimoj Cf. 1. 22in. scholars see Ep. 126. 128-onn. Her- 

208. Vallam] See Ep. 20. 10211. When molaus scarcely reached 40, Picus died 

he dicd, he was about 51. at 31, Politianus at 40. 

R 2 


veterum monumenta reuoluas, comperies multos in literis celebres 

215 viros ad multam vixisse aetatem, hac nostra memoria perpaucos 
reperias : siue hoc imputandum mundo vergenti ad senium, siue 
quod nunc eruditio maiore dispendio comparatur. 

Veniam ad illos quos mihi ante annos non ita multos videre 
contigit. Quum primum adirem ItaUam, iam perierat Philippus 

220 Beroaldus Bononiensis. Cuius memoria tum mire celebris erat et 
gratiosa ; et tamen ille decessit me, vt nunc sum, natu minor. 
Huius cognatum eodem nomine et cognomtne referentem illum vidi 
Romae : iuuenem moribus candidissimis, stilo et eruditione non 
inferiorem maiore illo, multorum iudicio, vt et mihi visum est, etiam 

225 superiorem. Hunc iuuenem fata e terris eripuerunt. 

Bononiae primum videre contigit Scipionem Carteromachum, re- 
conditae et absolutae eruditionis hominem, sed vsque adeo aUenum 
ab ostentatione vt, ni prouocasses, iurasses esse hterarum ignarum. 
Cum eo post Romae fmt mihi propior famUiaritas. Et hic decessit 

230 haud multo maior annis quadraginta duobus. 

Patauii neminem vidi celebrem (mortuos tantum commemoro) 

praeter Raphaelem Regium ; hominem admodum natu grandem, 

sed cruda viro viridisque senectus. Erat tum, vt opinor, non 

■ minor annis Ixx ; et tamen nulla fuit hyems tam aspera quin 

235 ille mane hora septima adiret Marcum Musurum Graece profi- 
tentem : qui toto anno vix 4°"" intermittebat dies quLn publice 
profiteretur. luuenes hyemis rigorem ferre non poterant ; illum 
senem nec pudor nec hyems abigebat ab auditorio. 

Musurus autem ante senectutem periit, posteaquam ex benignitate 

240 Leonis Papae coeperat esse Archiepiscopus, vir natione Graecus, 
nempe Cretensis, sed Latinae linguae vsque ad miraculum doctus : 
quod vix vlli Graeco contigit praeter Theodorum Gazam, et loannem 
Lascarem, qui adhuc in viuis est. Deinde totius philosophiae non 
tantum studiosissimus, vir summis rebus natus, si superesse hcuisset. 

245 Quodam die quum domi ipsius essem cenaturus, et adesset pater 

215. aetatem vixisse p. 221. vt uiinc sum add. H. 224. Ulo maiore, iudicio 
multorum /3. etadd.H. 223. eadd.N. 228. ni a ^ : in /3. 229. h\c om. N. 
233. viridisque /3: viridisque erat a. 235. Marcuma: M. ;3. 239. aH: perit^. 
240. Papae om. /3. H: ceperat a. 241. nempea: nimirum ^. 243. Deinde . . . 
244. studiosissimua add. 13. 244. licuisset superesse P. 245. coenaturus essem 0. 

220. Beroaldus] SeeEp. 256. i^ynand See a careful tbesis by J. Paquier, 
vol. ii, p. xix. He was not 52 at his 1900 ; also Fantuzzi and Mazzuchelli. 
death. 226. Cari:eromachum] See Ep. 217. 

221. vt nunc sum] Erasmus was now 2n. Erasmus here underestimates his 
56. age ; f or he nearly reached 50. 

222. Huius cognatum] The younger 232. Regium] See Ep. 450. 22n. His 
Ph. Beroaldus (i Oct 1^72 — 30 Aug. age is uncertain. 

1518) was a nephew of the elder. After 233. sedcruda] Cf. Verg. Aen. 6. 304. 

education at Bologna he taught there 239. Musurus] See Ep. 223. ^n. 

1499-1502 ; and then went to Rome. 240. Archiepiscopus] See Ep. 556. 18, 

His talents procured him admission and vol. iii, p. xxvi. 

to Papal service imder Julius n ; and 242. Gazam] See Ep. 233. gn. 

Leo X appointed him to the librarian- 243. Lascarem] See Ep. 269. 5in. 

ship of the Vatican, with a brief dated 245. pater seniculus] Cf. iv. 181-3, 

on the actual day of Inghirami's death which evidentlyis based on conversation 

(1. 264^). His most notable workis the with Erasmus. I cannot find anHhing 

first edition of Tac. Ann. i-vi, in Guil- further about him. At the time of this 

lerefs Tacitus, Rome, i March 1515. incident, 1508, Musurus was about 38. 




seniculus qui nihil nisi Graece sciebat, iamque in chernibe, vt fit, 
alius aUi deferret, ego, vt finirem moram inutilem, arrepta patris 
manu Graece dixi ' yfjLel^ Sro ye/jorres '. Mire exhilaratus senex 
lauit mecum. Quanquam id temporis haud multo maior eram 
Musuro. Musurus autem amplexus Zachariam, iuuenem eximie 250 

doctum, ' Kal r/zxets ' inquit, ' 8i' o leot '. 

Venetiae vidi Paulum Canalem patricium, iuuenem summis rebus 
natum nisi mors illud ingenium terris inuidisset. Is phthisi periit ' . 
me illic agente. Aldus Manucius, hospes meus, multis post annis 
periit, haud multo minor annis Ixx, sed tamen animo ad literas mire 255 
iuuenih. Petrum Cottam vno prandio vidi et audiui tantum, 
aetate florenti, pari modestia atque eruditione virum. 

248. dixi graecae P (graece H). Tjfnh dvo yepovrei /8 : Hic Greca n. 

251. ical rjixeh li : et tu a. 5vo vfui (i : Hic Greca a. 252. /3: Veneciae «. 

253. H : pthisi a. 254. Manucius om. /3. 

248. Si/o yipovTes] For a somewhat 
similar occasion with Aldus cf. Ep. 868. 

250. Zachariam] Legrand (i, p. cxxv) 
conjecturally identifies with Zach. 
Callergi of Crete, who is famous as 
a printer at Venice 1499-1500, 1509, 
and at Rome 1515-23 : also as a writer 
of Mss. The last definite date in his 
life is that he completed a fine ms. of 
Stobaeus (New College, Oxford, 270) for 
Pace at Rome on 8 Dec. 1523. 

252. Canalem] or Decanalis(c. 1483 — 
c. Aug. 1508), a 'patrician' of Venice 
where he was a friend of Augurelli, 
Navagero, and Bembo (Bemb. E., 
p. 465) and a member of Aldus" circle 
(cf. AE.). The termination of his 
career of brilliant but unremitting 
labour is lamented by Erasmus in Adacj. 
1248 ( = 1252 in the Aldine edition of 
Sept. 1508); but Bapt. Egnatius' 
almost extravagant eulogy {Bacema' 
tiones, Venice, Jo. Tacuinus, 5 Sept. 
1508, capp. 6, 17) speaks of him as still 
living. Jo. Pierius Valerianus, op. cit. 
(I. 256n), pp. 30-1, credits him with 
a knowledge of Greek and Hebrew, and 
also of ' astrology ' and mathematics ; 
and states tliat Iie was occupied with 
an edition of Ptolemy's geography at 
the time of his death : which took 
place in the convent of the Camaldu- 
lenses at Venico, after a haemorrhage. 
In 1505-6 he raade an inaccurate copy 
(Palatinus) of the Cod. Marcianus of 
Athenaeus, which was used for the 
Aldine edition of 15 14, and later by 
Casaubon. It is now in Paris. See the 
editions of Athonaeus by Schweigbauser, 
i8oi, vol. i, pp. lix, Ix ; and by Kaibel, 
1887, vol. i, pp. xiii, xiv. G. Agostini, 
Scritt. Vimziani, ii (1754), 549-55, gives 
a detailed lifo. 

254. Aldus] See Ep. 207 introd. Ho 
wds about 66 at liis death. 

256. Cottam] As nothing is known of 
Peter Cotta beyond the mention here, 
it seems likely that Erasmus is again 
at fault with a Christian name (cf. Ep. 
1054 introd.) and intended John Cotta 
of Verona, a friend of Aldus and 
Aleander in Jan. 1508 (AE. 56). Born 
of humble parents at Legnago on the 
Adige 25 ms. below Verona, he became 
a good scholar and mathematician. 
At first he taught in a school at Lodi, 
but later went to Naples and joined the 
Academy of Pontanus (fAug. 1503: 
see Ep. 337. 339n), where he perhaijs 
met Lilius Gyraldus. Some notes by 
him on Propertius are found in an 
edition of Cat., Tib., Prop., Venice, 
Jo. de Tridino, 19 May 1500: and to 
the edition of Ptolemy's Geographia, 
Rome, Bern. de VitaUbus, 1508, he 
contributed a revision of bk. 7, ch. 6, 
on the planisphere, before 8 Sept. 
\'i5o6). After service with nobles of 
the Sanseverino and Cabavilian families, 
by Jan. 1508 he had become secretary 
or ' canzeMer ' to Bart. d'Alviano, the 
famous Venetian general (AE. 56 ; cf. 
Sanuto vii. 408, 426) ; and his meeting 
with Erasmus perhaps took place during 
AIviano's triumphal visit to Venice 
in July 1508 (cf. Besp. ad Petr. Ctirsimn, 
Basle, Froben, 1535, p. 19: LB. x. 
1753^^)- He took part in AIviano's 
projected university at Pordenone ; 
but on his master's defeat by the French 
at Agnadello, 14 May 1509, he too was 
taken prisoner and many of his papers 
destroyed. He was allowed to act as 
messeuger to negotiate for AIviano'8 
rclease ; but died at the age of 27-8 of 
a fevor, while interceding at Viterbo 
for the help of Julius n — perhaps not 
long after 2 Aug. 1509, when his name 
disappears from Sanuto (ix. 10). A fow 
of his poems were printed in collections 
witli those of Saimazarius, M. Aut. 




Romae vidi Petrum Marsum longaeuum potius quam celebrem. 
Non multum aberat ab annis Ixxx, et florebat animus in corpore 

260 non infelici. Mihi visus est vir probus et integer, neque potui non 
mirari industriam. In aetate tanta scribebat commentarios in 
librum De senectute, aliosque nonnullos Tullii libellos. Licebat in 
co perspicere vestigia quaedam veteris seculi. Ibidem cognoui et 
amaui Petrum Phedrum, hngua verius quam calamo celebrem : 

265 erat mira in dicendo tum copia, tum autoritas. Magna felicitatis 
pars est Romae innotuisse. IUe primum innotuit ex Senecae 
tragoedia cui titulus Hippolytus, in qua repraesentauit personam 
Phedrae, in area quae est ante palatium CardinaUs Raphaelis 
Georgiani. Sic ex ipso Cardinale didici, vnde et Phedro cognomen 

270 additum. Is obiit minor annis, ni fallor, quinquagmta, dictus sui 
secuU Cicero. Hieronymum Donatum tantum videre contigit per 

259. et florebat . . . 260. iiifelici add. li. 261. tanta aetate /3. 262. Tullii n : 
Ciceronis /3. 263. quaedam o>h. li. 264. Phaedrum H. 265. mira erat /3. 
268. Phaedrae H. 269. Phaedi'0 //. 271. /3 : Hieronimum a. 

Flaminius and others, Venice, Dec. 
1529 aud 1548. 

8ee Jo. Pierius Valerianus (1477- 
1558), De litteratorum injelicitate, Venice, 
1620, pp. 36-7; Lilius Gyraldus (13 
June 1479—2-3 Feb. 1552), who 
knew him ' iuuenem adolescens ', De 
poetis nostrorum temporum, FIoi'ence, 
1551» P- 38 i ^^^^ Paulus Jovius 
(19 April 1483 — II Dec. 1552), Elogia 
doctorum viroriun, Venice, 1548. There 
are biograjjhical notes in a rejjrint of 
his poems by G. Cristofori, Sassari, 

258. Marsum] See Ep. 152. i^n. 

264. Petrum Phedrum] Erasmus is 
again (cf. 1. 256^) at fault with the 
Christian name ; as also in the Cicero- 
nianus, LB. i. 993 a, and in the Eesp. 
ad P. Cursii dejensionem, LB. x. 1751 a. 
He intends Thos. Phaedrus Lighirami 
(1470—6 Sept. 1516) of Volterra, an 
ecclesiastic whose life was spent in close 
dependence on the Curia. On 7 March 
1495, the feast of St. Thomas Aquinas, 
he preached before the Cardinals an 
oration in praise of the saint ; which — 
or a similar one dehvered bj^ him on the 
same date in 1500 (Burchard ii. 245. iii. 
23) — was printed by E. Silber, Rome, 
s.a. (Proctor 3914), with a dedication to 
Card. Carvajal (E\>. 239. 4811), whom in 
1496 (cf. Burchard ii. 291) he accom- 
panied on a mission to Maximihan. 
On 14 March 1497 Maximihan sent him 
from Irmsbruck the diploma of a poet 
laureate. On 7 Jan. 1503 he was 
appointed Canon of the Lateran ; and 
he attended the two conclaves of that 
year in the train of Card. Podocatharo, 
Bp. of Capaccio. By Dec. 1505 he was 
Librarian of the Vatican (AE. 36 : cf. 

GE. ii. son), and in that position secured 
for Rome the Bobbio MS. of Cic. Rej). 
He appears as secretary to the Lateran 
Council in 15 12 (Pastor vi. 427). He 
died of a fall from his mule ; see 
Jo. Pierius Valerianus, op. cit., p. 25. 
His portrait by Raphael is in the Pitti 
gallery at Florence. Janus Parrhasius, 
to whom he was a kind and consistent 
patron, extols his eloquence in De rebus 
ptr cpistolam quaesitis, Paris, 1567, 

PP- 34-5> i44-<5- 

See Burchard ; Roscoe, Life oj Leo X, 
cap. 21 ; and Gregorovius, Bome in the 
Middle Ages, tr. A. Hamilton, viii. 
316-17. Three orations by him of the 
years 1504-5 are printed by P. A. Gal- 
lettius in Anecdota litteraria, 177^-4, 
vols. i-iii. 

268. palatium] The Cancelleria, on its 
small piazza, sw. of the Pantheon : 
built between 1486 and 1495 by a Tus- 
can architect, not Bramante, for Card. 
Riario. With it was rebuilt the adjoin- 
ing church of San Lorenzo in Damaso. 
See Pastor vi. 179, vii. 193, and 
Gregorovius, op. cit., \ai. 654, 695-6. 
Raphaelis] See Ep. 333. 

271. Donatum] (c. 1457 — 21 Oct. 
1 5 1 1 ), one of the leading ' patricians' of 
Venice, who, though much occupied in 
diplomacy, was of higli attainments in 
scholarship also and theology. He trans- 
lated Alex. Aphrodiseus' De anima, 
Bresc a, Bem. de Misintis, 13 Sept. 
1495 ; and an Enarratio of Chrysostom 
on i^art of i Cor., ibid., i March 1496. 
After his death his son Phihp, bp. of 
Canea in Crete, dedicated to Leo x, 
in 1520, his father's treatise De proces- 
sione spiritus sancti, contra Graecum 
schisma (first priuted by Mai, Script. 


occasionem ; nec post data est congrediendi facultas. Senex erat, 
sed cor]5ore florentissimo ; vir ob raram ingenii dexteritatem, non 
solum ad literas verumetiam ad omnem publicorum munerum 
functionem appositus. 275 

Procul abest Britannia ab Italia, sed eruditorum hominum 
aestimatione proxima est, Quam multos hic ex vetere sodaHtio 
desidero ! Primum Andream Ammonium Lucensem, Deum im- 
mortalem quanta ingenii dexteritate, quam fideh memoria prae- 
ditum ! Tum animus quam erat excelsus, quam ahenus a huore, 280 
quam ahenus a sordibus ! Hunc et suis dotibus et omni principnm 
applausu florentem, maximis rebus destinatum subita mors inter- 
cepit, natu minorem annis xl. Cuius equidem decessum non possum 
non dolere, quoties in mentem venit quam mihi fuerit iucunda eius 
famiharitas. Erat huius sodahtatis et loannes Sixtinus Phrysius, 285 
qui non multo post obiit, sed iUo maior. Caeterum corj)ore, nisi 
qua morbi vis incidisset, in Xestoris aetatem durare potuisset ; 
ingenium erat ad omnia versatile, memoria prompta tenaxque. 
Praeter iuris vtriusque scientiam, quam habebat viatici loco, in nuha 
disciphna non fehciter versatus. Successit iis loannes Coletus, Lon- 290 
doniensis ecclesiae Decanus, qui decessit anno ferme hii°. Huius 
dotes eximias quid opus est recensere ? quum eum in hteris meis satis 
depinxerim, idque ex vero. Nam hominem multis annis domestiee 
noui. Haud multopost periit Guhelmus Grocmus, praeter theologiae 
professionem in omni genere disciphnarum vsque ad morositatem 295 
exacte versatus. Is tamen vt ad multam vixit aetatem, ita nihil scri- 
ptumrehquit. Attactus paralysi plus minusaimum superstessibifuit. 

273. florentissimo corpore /8. 276. ab Italia Bi'itania /3 (Britannia H). 

284. eius add. H. 286. nisi qua a : quod nisi si qua y8. 289. loco viatici ji. 

290. iis a : his li. Londoniensis ecclesiae Decanus otih. /3. 292. eximia;; 

dotes ^. opus est a : oportet ^. 294. ^ N^ : Guielmus a : Guilielmus N" Loiid. 
297. superstes sibi o : ipse sibi superstes H. 

vet. noua collectio, vii, Rome, 1833), Politian gives him a handsonie 

begun in Greek while on embassy in tribute in the Miscellanea, Florence, 

Crete and translated into Latin at Ant. Miscominus, 19 Sept. 1489, cap. 90. 

Rome ; and De principafii Bomanae Erasmus knew him mainly from his 

sedis, ad Graecos, to Clement vn, Rome, letters (cf. Ciceronianus, LB. i. 1010 de). 

F. M. Calvus, Jan. 1525. In the a few of which, to Pico 1484, to 

preface to the former he mentions also Politian 1488-90, were included by 

as unpublished a volume of letters, Badius in vir. epistolae, <Lyons>, 

a paraphrase on Arist. de ■physico N. Wolf, 13 Feb. If^ (ii. 8-13). The 

tiudilu, and a letter written from Crete, works of Marinus Becichemus, c. 1504- 

15 July 1508, describing in detail the 6, abound with his praise, in gratitude 

recent earthquakes there. Trithcniius for kindness received. 

(Trith'. f. 136 v°) credits him also with See a detailed life by G. Agostini, 

translations from Dionysius the Arco- Scritf. Viniziani, ii (1754). 201-39; 

pagite and John Damascenus (iv. which enumerates eight books dedicated 

454n). For some of his embassies to to him. 

Rome see Burchard. Orations deli- 272. Senex] He was about 52 when 

vered by him as ambassador 1501-5 Erasmus was at Rome. For the use 

have been printed. For his conduct of the word cf. Ep. 1025. i6n. 

of ncgotiations between Venico and 278. Ammonium] See Epp. 218, 623, 

Julius II in 1509-10 see Sanuto and 624. 

Creighton iv. 105-11. He dicd at 285. Si.xtinus] Seo Ep. 113. 

Rome when on embassy from Venice ; 290. Coletus] See Ep. 106. 

see Alcander's Jouriud, ed. Omont, 292. literis] Ep. 12 11. 

1895, p. 13, and cf. Jo. Pierius Vale- 294. Grocinus] See Ep. 118. 22U. 

rianus, oj;. CiV., p. 38. 290. nihilscriptum]Cf. Ep. 540.82-92. 


Ex Gormanis amicis nuUum desidero praeter loamiem Capnio- 
nem, qui florenli quidem senectute, sed tamen iusta, defunctus est. 

500 Porro adliuc diu succurrere studiis publicis potuisset, nisi sic visum 
esset superis condere quaedam animantia quae nihil aliud quam 
ledunt. Bos arat, equus gestat, ouis pascit. Quid faciunt crabrones, 
cynomyae, viperae et cantharides ? Accessit his publica bellorum 
tempestas. Vtinam liceret Huttenum in hoc catalogo ponere ! 

305 Nunc circuitu facto Louanium redeo. Illic triduumfruitussum con- 
suetudine Christoj)hori Longolii Brabanti : nam Mechliniae natum 
aiunt. Is nuper periit Venetiae, natus annos plus minus xxx. luuenis 
ad litteras natus, et in his mature f eliciterque institutus ; inter nobiles 
futurus, si licuisset viuere. Postremus omnium nos reliquit Naeuius. 

3U) Sic solent militcs ducum nobilium commemorare facta, et ex 
illorum exemplis sibi proponere quid possit accidere. Nos itaque 
rcstamus. Quid dixi, restamus ? Ego, nam de me loquor, vltra 
colum, quod aiunt, viuo : felix si cum eorum quae expertus sum 
memoria liceret repubescere. Verum hoc vt votum est me/jAoXLov — 

315 nam Homerico verbo libenter vtimur — ,ita nihil me torquet. Volens 
sequor quo vocat communis naturae cursus. De vitae spacio nihil 
queror, vltra spem contigit ; quanquam poteram annos aliquot in 
amicorum fauoribus, quos industria mearum lucubrationum mihi 
per vniuersum orbem non paucos paraui, conquiescere, iiisi, veluti 

320 mus, quod Graeco prouerbio dicitur, in picem, in hoc tragicum 
aeculum incidissem. Quo minus hic obtigit felicitatis, hoc confido 
mihi melius futurum in altero seculo. Et tamen mihi fui infelix 
potius quam aliis. Sunt qui sibi nati sibi viuunt. Omnibus 
incommodi, sibi solis sunt felices, neque cuiquam bene faciunt 

335 nisi quum moriuntur. Ne tum quidem deest animus incomrno- 
dandi. Onerant posteros parentahbus, precibus, sacris, ceremoniis, 
vestibus, nolarum strepitu, vt vel mortui negocium facessant viuis. 
Ego malim Herculanis immori laboribus. 

De mortis genere, quo non aliud cruciabilius, sic me consolor, 

330 quod nihil habet omnino contagii : cum leuiora etiam corporis vicia, 
quod genus sunt Hppitudo aut linguae balbuties, afficiant conuicto- 
rem. Solus dolet, solus in periculo est qui laborat calculo. Nullus 
autem est tantus cruciatus quem humana natura non ferat, si 
assueuerit, praesertim si adsit fortis animus. Nec muliebriter 

335 dictum est apud Euripidem ab Electra : 

OvK ecTTLV ovoev bf.Lvuv wo etTTcu' IVos, 
OvSk TrdOo';, ovSe tvfj.(j)opa ^eryAaros, 
'H§ ovK ttv apaLT a)(0o? avOpwTTOv <ji>i'o"i?. 
300. Porro a: Poterat /8. publicis studiis/3. potuisset om. H. 

302. laedant /3. a H : aequus /3. 303. /3: cynomiae n. His accessit /3. 

305. redeo Louanium H. 307. /3 : Veneciae a : Patauii N. 308. « H : 

maturae /3. 310. nobilium ducum /3. facta a : fata^S. 314. /3: anemolion a. 
315. nam add. 0. 321. obtigit hic /3. 322. melius mihi /3. 324. sunt 

oiih. jS. 326-7. vestibus, ceremoniis /3. 332. Solus . . . calculo a (in pericuio 

est a : periclitatur /3) : cui cum calculo res est, solus dolet, solus periclitatur H. 
333. cruciatus tantus p. 336. Ow . . . 338. «/^tVij /3 : Hic tres versus greci a. 

303. bellorum] Cf. Ep. 986. 45-51, Bologaa (Epp. 1597, 1603). Here and 
60-4. in Ep. 1597 the editors of N made the 

306. Longolii] See Ep. 914 ; and, necessary correction. 

for his visit to Louvain, Ep. 1023. in. 312. vltra colum] Cf. Adag. 567. 

307. Venetiac] Erasmus was misin- 320. mus] Cf. Ep. 256. 54,5. 
formed ou this point, and in 1525 wrute 335 Euripidem] Or. 1-3. 


Porro, quod ad animum attinet, non solum sic cogito, mitius reddi 
malum si quis ferat aequo animo quod vitari nequit ; verumetiam 340 
hoc Euangelicae debeo philosophiae, quod corpusculum hoc totum 
semel dedidi Christo, non aUter quam aegrotus ac de vita periclitans 
se credit medico vngenti, proluenti, secanti, vrenti ; persuasus quod 
quibuscunque modis ille tractauerit hoc animae domicilium, salutis 
meae causa facturus sit. Nihil illi praescribo, tantum seruet et 345 
faciat quod veUt. Scio iUum nihil veUe nisi quod nobis est optimum. 
Caeterum ab his remoris, quae non patiuntur aUos aequo animo 
superstitibus dicere ' Valete et plaudite ', iam propemodum sum 
Uber. Et iuuenis cibum ac potum semper ita sumpsi vt pharmacum; 
ct saepenumero doluit non Ucere sine cibo potuque perpetuo degere. 350 
Veneri nunquam seruitum est : ne vacauit quidem in tantis studio- 
rum laboribus. Et si quid fuit huius maU, iam oUm ab eo tyranno 
me vindicauit aetas, quae mihi hoc nomme gratissima est. Ab 
ambitione semper abhorrui, cuius rei nunc me suppoenitet. Tantum 
honoris accipiendum erat, quantum sat erat ad vindicandum a con- 355 
temptu. Sed nec tum poteram imaginari tales esse beluas sub 
humana specie quales experior : et nunc ambire serum est quod 
obire non possim. Senectus solet ad rem attentos reddere. Huius 
morbi ne tantulum quidem adhuc attigit animum meum. Atque 
vtinam sic Uceat moderari sumptus, vt morienti nec proprium aes 360 
nec aUenum supersit, praeterquam quod huic vbicunque reponendo 
corpusculo sit satis ! Porro famae sarcinam vtinam liceat et ante- 
quam corpus deponere ! Tantum abest vt me gloriae poeniteat, 
si quid tamen omnino est gloria. NuUi sunt affectus priuati, puta 
liberorum, parentum aut cognatorum, qui nie remorentur in vita. 365 
Omnes amo ex aequo, qui Christum diligunt. 

Nonnihil mihi luctandum fuit cuni animo meo, vt erga eos qui 
scientes et volentes destinata maUcia nihil commerito, imo bene- 
raerito, oblatrant, obtrectant, atque etiam exitium moUuntur, 
sumeret affectum pure Christianum. Impetrauimus et hoc, vt non 370 
solum non cogitemus de vindicta, sed ne male quidem precemur. 
Videmus hanc lenitatem etiam in miUtibus, quum certa mors vrget : 
({uanto magis hunc affectum nobis praestare debet EuangeUca 
philosophia ! Nunc aUquantulum in hoc luctor, vt certam fiduciam 
animo concipiam de mca salute. Atque hac de re frequenter 375 
ipse mecum confabulor, nonnunquam et cum eruditis amicis 
communico. Nec adhuc fit satis, neque a Lutheranis neque ab 
Antilutheranis. Itaque mihi nihil videtur consultius quam hanc 
securitatem modis omnibus ambire precibus ac benefactis a Christo, 
vsque ad supremum vitae diem, ac tura huius quoquo rei iudicium 380 
iUi perraittere : sic tamcn vt quam est minimum spei ex nostris 
meritis, tam sit plurimura fiduciae ex iUius immcnsa erga nos 
charitate, eque promissis adco benignis. 

340. nequit a : non potest P. 345. et a: ac 0. 350. ct a : Ac P. 

365. parentum aut cognatoruni n : aut parentum 13. 368. et om. P. 

371. nona/T: om. 0. 375. animo add. H. mea om. 13. 377. neque . . . 
nequo a : nec . . . nec (3. 378. 13 : Antiluteranis a. 

351. Veneri] Cf. Ep. 296. 53-5. the Ecclesiastes bk. i (LB. v. Siie) 

362. sit satis] Tliis wish rcsemblea and in the prcface to Jcrome, 1533. 
what be rocords of Warham, both in 372. leuitatom] Cf. Ep. 1029. gn. 


In hac philosophia nunc versor, eruditissime Gauere : ad quam 
385 te quoque hortarer, nisi scirem te, virum iuxta pium ac doctum, 
iam olim haec omnia fuisse meditatum. Incusas incommodam 
tuam valetudinem, nec iniuria quereris. Erat istud ingenium 
omnino meliore dignum domicilio, sed vide ne multum adiiciat mali, 
morbi imaginatio. Deinde medicis vti laudo, indulgere non laudo. 
390 Salutabis dihgenter veteres congerrones nostros, loanncm Palu- 
danum, Theodoricum Alustensem, loannem Armentheriensem et 
Petrum Ourtium, qui in Naeuii vices successerunt ; cunque his 
totum sodaUtium trilingue. 

Basileao. calendis martiis : anno a Christo nato 1 1524. 

1348. To <George Spalatinus). 

WeiuiarMS. Reg. N. 163 (a). Basle. 

ZKG. ii. 130 (/3). II March 1523. 

[The manuscript, whicb is in the Hauiitstaatsarchiv at Weimar, is in Spalatinus' 
hand throughout. It is very likely a translation made by him (for his facility in 
this cf. Ep. 501 introd.) for submission to Duke Frederick of Saxony, who appears 
to have been unable to read Latin : cf. the translation of Ep. 939, whicli was 
perhaps provided by Erasmus, though the manuscript of it is, like this, in Sjjala- 
tiuus' haud. 

This translation was tirst printed by 0. Waltz in ZKG. ii, 1878, p. 130 (/3), from 
a modern copy by Neudecker (ti866), now Gotha MS. chart. A. 1289. i, 258, 
which except for one reading and some trifiing differences of spelling agrees entirely 
with a, and probably was derived from it. 

There is no definite mark that the letter is addressed to Spalatinus , but as he 
was the intimatc friend and counsellor of both Luther and Duke Frederick, and as 
the manuscript is in his hand, the ascription is most probable. The contents — the 
view that Henry's attack on Luther had beeu made under pressure, the advances 
to Luther, the talk of coming to Saxony — ^are so confidential that it is not aurprising 

387. tuam OTO.. )3. 388. dignum meliore iS. 391. /3: Theodericum a. 

394. nato a H : om. 0. 

390. Paludanum] See Ep. 180. church, He was Rector of the Univer- 

391. Alustensem] See Ep. 263. Sn. sity in 1530, 1538, 1548. In 1540 
Armentheriensem] Joim Heems Charles v made him Inquisitor for the 

of Armentieres (f i July 1560). priest, Netherlands, and iie was charged with 

was Prof. of Medicine at Louvain supervision of the Latin, French, and 

33 Nov. 1525, M.D. 25 April 1526, and Flemish Bibles which weie officially 

Rector of the University four times issued, 1547-50. After taking a con- 

between 1529 and 1550. He succeeded siderable part in the foundation of the 

Nevius at this time as head of the new sees created by Paul iv in tlie 

College du Lis, in some way jointly witli Netherlands, he was consecrated first 

Peter Curtius (1. 392^). See Val. bp. of Bruges, 8 Feb. 156!. His rela- 

Andreas pjj. 42-3, 222, 232, 262 ; and tions with Erasmus were always 

Prof. H. de Vocht in the MUanges appreciative and friendly ; cf. Ep. 1537 

Charles Moelhr, Louvain, 1914. and EE-. 12. He is not to be confused 

392. Curtium] or de Corte (c. 1491 — with Petrus Cursius of Carpi, who in 
17 Oct. 1567) of Bruges, after passing 1535 composed a Defensio j^ro Italia ad 
second in the Arts promotion at Lou- Erasmum, which impeUed Erasmus to 
vain in 1513, lectured on physics and a Responsio. 

dialectic at the College du Lis, and was See BN. iv. 915-18; Val. Andreas 

elected a member of the University pp. 42-3, 78 (cf. 99), 106-7; GC. v. 249; 

Councilin 1518. He turned to theology de Jongh pp. 53*, 55*; and Horawitz 

(Lic. 7 June 1526, Dr. 12 July 1530) v. 30. For a time he was undivided 

and in 1529 succeeded Wm. of Vianen head of the College du Lis (cf. EE-. 12), 

(Ep. 650. 4n) as professor of theology but resignedin 1531 andreceived apen- 

and therewith plebamis of St. Peter's sion : see Prof. H. de Vocht, op. cit. 


that Erasmus never published it. The fact that it is in German almost disposes 
of any suspicion as to authenticity, for no one could have fabricated a lett«r in 
Erasmus' name except in Latin : unless Spalatinus was completely imposed upon. 
The year-date needs no coniirmation.] 

DiE Selickeit. Es ist zwischen dii- vnd mir keyn vneynickeit 
furgefallenn. Sonder was gescheen ist, das ist vngeferiich gescheen. 
Ist auch vnser freuntschafft nicht von noten gewest. Hat auch deni 
EuangeUo nichts zugetragen, wek'hs ich meyner art nach meins 
vermogens treulicher furdere dann villeicht etliche meynen. Wir 5 
treyben eyn sachen, aber die arbeyt semd vngleich. Vnd wolt Gott 
das es alles Christus zu seinem preyse wende ! Dann daran leigt 
vnser selickeit. 

Von des Luthern geist hab ich nye durn vrteilen, aber ich hab offt 
besorgt, so grosse ansehen der hoffart vnd so grosse frecheit zu 10 
schelten mochten dem Euangelio, das glucksehgUch wider auf- 
wechst, schaden zufugenn. Was ist so grosser lesterung von noten 
gewest v.dder den Konyg von Engellandt, den frummsten Eursten 
diser Zteit ? Es sey ferr von mir der verdacht der schmeichlerey. 
lch hab nichts von im, so beger ich nichts von im. Er hat ged- 15 
rungen geschriben, vnd hats dafur gehalten die sach sey gantz 
heihg. Hats dafur geacht der Luther sey das allerbost thier, vnd 
ist von den vberredt worden, von welchen nicht wunder ist das ein 
konyg betrogen wirt. Dann ich gib nu nach das er betrogen sey 
worden. So nu der Luther sein gemut gepruft hett, das warHcli 20 
Oristlich ist, so er im von hertzenn die schekltwort vergeben hett, 
die der Konyg nicht wider den Luther sonder wider den so er 
vberredt fur ein solchenn gehaltenn geschriben. So er on beleydi- 
gung konyglicher wird mit argumenten starck vleissig vnd lautter 
geantwort hett, so hett er wider ein so grossen fursten \^ider in 25 
bewegt, noch so vil Leut im abfellig gemachet. Vnd wolt Gott das 
er noch senfftmutiger wurd. Aber was ist das fur ein Vorred mit 
welcher er des Melanchthon Vertzeichnus lobeth '? Wie wil hoffart 
hat sie ! 

Ich forcht des Luthers nicht, sondern zwey ding bewegen mich. 30 
Wenn der Luther solt zu poden geen, so wurd wider keyn Gott noch 
keyn mcnsch mit den munchen kunnen auszkummenn. Folgend, 
so kan der Luther nicht vmbkiimmeim on das es vergee dann mit 
im ein grosser teyl der Euangelischenn lautterckeit. Ich hab seiner 
sendbrief eynen zu den freunden wdder mich gesehen, die vil bit- 35 
trickeit in sich hat. Ich weissz das etlich seind die den man reitzcmi. 

17. allerbest li. 

10. hoflart] Waltzcps. Ep. 1342. 784. Jerome, and Origen, with cspecial con- 

12. lesterung] Cf. Ep. 1308. gn. tempt for the followers of Aquinas. 

15. hab nichts] Cf. Ep. 1342. 796^. 35. sendbrief] Probably Luther^s 

16. geschribcn] Scc Ep. 1227. ^n. [udicium de Erastm Roterodaiao ud 
24. wird] sc. Wiirde. amicum (a letter to Caspar Boruer, pro- 
27. Vorred]ForMelanchthon's Jwrto- fessor at Leipzig : LE-. 535, 28 May 

laiioms (Verzaichnunq in the German 1522), printed with Melanchtlion's 

cdition) on Rom., Cor., Nuremberg, De Erasmo et Luthero Eloqion aud 

Jo. Stuchs, 23 Oct. 1522, Luther wrote Luther's letter to Cainto (LE^ 479, 

a preface, 29 July (LE. 424 = LE-. 17 Jan. 1522), s.l. et a., both in Latin 

564) : in which he lauds Melanchthon's and German, about this time : cf. 

work aud disparagcs that of Aquinas, Epp. 1342. 815^, 1374. 69, 1496. 2(1-7. 


Aber das wer ein Euangelische clugheit gewest, das man von mir 
vnd wider mich keyn vrteyl gesprochen hett ; man hett denn zuuor 
die warheit erfarenn. Wenn ich nach weltlichen dingen trachteth, 

40 so wolt ich nichts serer wunschenn dann das er zusampt den seinen 
aufs allerbitterst wider mich schribe. Aber die sach wirts selbs 
erweisen wie gar ich nichts der gleichen nicht furhabe. Wolt ich 
mder das Euangelium gehandelt haben, so hett ich itzo guldene 
berge. Domit ich aber solchs nicht thetth, hab ich allerlcy gehden 

45 vnd gethurm. Des Luthern freunde bedencken wenig in vil sachen 
was zuthun von noten sey. So folgen sie auch keynem rat. Ich 
wolt dem Luthern selbs schreiben, w^o ich die arbeyt nicht vergeblich 
thun, vnd doch darneben mein schaden vnd fertreyben wurd. 
Darumb allein bitt ich Christum das er welle vnser vnbedechtickeit 

50 vnd torheit zu seynem lob wendenn. Ich wolt auch zu euch kum- 
merm, werm der wege nicht so grosz were, so leydeth mein kranck- 
heit schier gar keyn reyse. 

Ich bitt dich du wollest mich vnserm Gnedigsten Hem, dem 
durchlauchtigsten Churfursten zu Sachsserm, mit vleis beuelen : 

55 mit dess. C. G. ich em ser gi-osz vnd hertzlichs mitleiden trage. 
Gehab dich wol. Geben zu Basel. den nechsten tag vor Sant 
Gregorien tag Armo domini xvc.xxiii. 


Vatican MS. Reg. Lat. 2023, f. 160. Basle. 

de Nolhac p. 107. 18 March 1523. 

[An original letter, autograph throughout : torn at one place (1. 23). The year- 
date is confirmed by the mention (1. 10) of the new Froben edition of the Adagia, 
which appeared in Jan. 1523. As the preface in Froben's name is dated i Jan. 
1523, the book had no doubt been printed for the most part ' anno proximo '. 

The letter of Francis Asulanus and Erasmus' first reply are lost ; but this 
second reply shows that Asulanus' complaint was concemed with the enlarged 
Adagia, of which the Aidine firm had printed the first issue, when Erasmus was at 
Venice in 1508 (Ep. 211). Froben had reprinted it without authorization in 
Aug. 1513 (cf. Ep. 283. 153); but since then there had been Froben editions, 
amplified and edited by Erasmus in <I5I5>, Nov. 1517-18, and Oct. 1520. In the 
world of letters there was as yet little opportunity of establishing copyright. 
Printers wished stronglj^ for some protection (cf. Ep. 1341) ; but in the absence of 
means to obtain it pirated one another's productions without hesitation (cf. Trans. 
of the Bibliographical Soc. xiii, 1913-15, 318-21). Nevertheless there seems to 
have grown up a sense that the author at least ought not to encourage such piracy 
(cf. Ep. 732. 19-23). 

Without Erasmus' knowledge (1. 16) the Asulani had reprinted the Froben 
edition of Nov. 15 17-18 in Sept. 1520 : only to find it superseded at once by the 
enlarged Froben edition of Oct. And now they may have heard of the new edition 
just completed. But their remonstrance with Erasmus was probably based not 
so much on their recent disappointment as on the general ground that they 
had published the book originally, and were therefore entitled to consideration 
from him. Erasmus' reialy was to offer to let tbem pirate the new edition 
forthwith, with further additions from his pen ; his only condition being that they 
should produce it within the uext year. The additions offered were probably 
someof thoseincorporatedinthe Frobenedition of Feb. I526(cf. BEr''. pp. 106-8) : 
to which in spite of the disclaimer in II. 11-12 Erasmus afterwards proceeded.] 

43. wider das Eaangelimn] Cf. Ep. 56. SantGregorien] 12 March. Spala- 

12 13. 42n. tinus notes in the margin, correctly, 

51. krauckheit] See Ep. 1207. ^o^- " i^onnei^stag uach Oculi '. 


S. Francisce mi, arbitror tibi redditas litteras meas, quibus tuis 
illis litigatricibus respondeo. Nec oblitus sum nostre pristinae 
consuetudinis, nec, si velim obliuisci, sinat calculus, quem isthic 
primum collegi ; meque subinde repetens Venetiae commonefacit. 
Nec cum Frobenio nec cum vllo typographorum foedus habeo, 5 
tantum abest vt in vestram perniciem coniurarim. Et fateor, quum 
isthinc abirera, patrem admonuisse vt si quid haberem, ad ipsum 
mitterem : sed eo vultu dicebat vt mihi videretur ridere risum 

Frobenius anno proximo excudit Prouerbia rursus locupletata. 10 
Ego habeo postremam manum ; nam arbitror iam satis impensum 
huic operi. Plurimaque sunt ex bonis autoribus adiecta. Si vestra 
diuendita sunt, mittam exemplar absokitum et emendatum, cuius 
nulli <(prius) facturus sum copiam quam tibi : si modo tibi fuerit in 
animo intra amium excudere. Nam quod parum feliciter excuderitis, 15 
mihi non potestis imputare, quum me inscio factum sit a vobis. Hac 
igitur de re facite me quamprimum certiorem quid habeatis animi. 
In Bibliis aeditis fateris et ipse vos vsos exemplaribus parum 
emendatis. Et ego multa deprehendi praesertim in Prouerbiis, 
Ecclesiastico ac similibus. Recte itaque fecerit pater, si ex emenda- 20 
tioribus rursus nobis dederit idem opus. Si excuderit opera Chryso- 
stomi Grece, praesertim ea que versa non sunt, esse<n)t vt maxime 
vendibilia ; aut si quid esset Origenis Grece. <Mun>dus insanit in 
libros sacros, nec est periculum ne quis aemuletur magnum vohimen. 

Hic iuuenis cupit artem vestram discere. Dispicietis an vobis 25 
possit esse vsui ; nam orauit vt se vobis in hoc commendarem. 
Bene vale cum tuis omnibus, quibus me diligenter commendabis. 

Basileae. 15. Cal. April. An. 1523. 

Erasmus tuus. 

Erudito viro D. Francisco Asulano. Venetiae. 30 

13451 350j35g From Herman Lethmatius. 
Breslau MS. Rehd. 254. 96. Malines. 

EE\ 14, 18 March <I523>. 

[An original letter, autograph throughout.] 

S. P. Omnes omnino vere docti ardent, Erasme, desiderio videndi 
tui Augustini, et vno omnes ore te rogant ne hac spe eos frustres 
diutius. Egmondanus me quoque palam celebri theologorum con- 

1349. 3. isthic primuTn] Tn a passage 21. excuderit] Nothing came of 

insertedin .^rfagr. looi (LB. ii. 405 c) for either of these suggestions. Erasmus' 

the edition of Feb. 1526 Erasmus says pubiications of parts of Chrysostom in 

that while working on the Adagia at Greek begin in 1525. 

Venice, ' interim mihi cum calculo, 23. in libros sacros] Cf. Ep. 1400. 

malo nondum noto, res erat '. 342-3- 

7. abirem] In Dec. 1 508 ; cf. Ep. 212. 25. Hic iuuenis] Possibly Hovius 

Wnen retuming Northwards c. July (Ep. 867. 177^), who lcft Erasmus at 

1509 (see Yll.. 216 introd.), Erasmus somo time in 1519-24 and went to 

could not tum asido to Venice, though Italj^ The absence of real commenda- 

he had some compositions to ofEer to tion here accords with Eiasmus' dis- 

Aldus (AE. 76). satisfaction with him (cf . Ep. I437. 192— 

patrem]Andr. Asuknns;Ep.2i2. qn. 5). See also Ep. i v*^?- 411. 

18. Bibliis] See Ep. 770 introd. 1350. 2. AugustiniJ Seo p. 117. 




uiuio connumerauit Lutheranis : in quam opinionem et alios aliquot 
5 ex eodem collegio facile pertraxit. Precor te vt adhuc de muneribus 
ac donis vel accipiendis vel recusandis auHcum preceptum mihi 
prescribas. Commendatio mei apud summum Pontificem sit, precor, 
aKprjfSeo-Tipa. Contulit mihi mense Septembri prebendam sanctae 
Mariae Traiectensis, sed et lucellum illud quod ei venisset ex bullis, 

10 mihi condonauit. Et ni fallor, ego omnium quibus contulit sacer- 
dotia, plane ordine primus. Et hec omnia proprio, vt vocant, motu. 
Quorsum hec tendant, ignoro. Auunculus meus, fretus veteri 
eaque in scholis primum nata amicicia, scripserat ei epistolam 
commendatitiam nostri. Ea mihi eius boni prima origo. 

15 Reuerendissimus dominus meus nunquam non iactitat abs te 
Hilarium dedicatum sibi. Frater eius huc appuUt ex Burgondia 
nuper, qui te colit, si quis alius. Is animo est plane liberali, vt haud 
dubitem, si tantum ei honoris impendisses quantum hic impendisti 
Panormitano, sentires, et vere sentires, nihil mentiri me dum 

20 predico eius liberalitatem. Dominus meus aUo ingenio est. Illius, 
si forte queris, nomen Ferry Carondelet. Est Archidiaconus pri- 
marius insignis ecclesiae Bizontinae, eius vrbis que a Basilea distat 
itinere duum dierum. Habet preterea innumera alia eademque 
opima sacerdotia et insuper pensiones multas et abbatiam. Xati 

5. collegio] The Theological Faculty 
at Louvain. 

12. Auunculus] I cannot identify. 

16. Hilarium] Ep. 1334. 

21. Carondelet] FeiTy (c. 1473- — 27 
June 1528), fifth son of John Caron- 
delet, the Chancellor of Burgundy 
(Ep. 803. I2n), was born at Malines, and 
named after St. Ferjeux^ one of the 
apostles of Besaii^on. He matriculated 
at Dole, 21 Sept. 1498, and after serving 
in Maximilian's household, manicd 
c. March 1501 ; but his wife, Digna de 
Baux, died 18 Oct. 1503, leaving him 
with a son Paul (i 501-81). At some 
time bef ore 7 March 1 502 he was read- 
ing law at Bologna (cf. Ep. 928. 36n) ; 
and after his wife's death he resumed 
his studies and proceeded LL.D. In 
1509 Erasmus met him in Rome (Ep. 
1359)' Oii 12 May 15 10 Ferry was 
appointed proctor lor Maximilian and 
Prince Charles at the Papal Court (cf. 
Janig p. 41, 15 Oct. 15 11); and in 
this capacity he attended Julius n at 
Bologna till May 1511, and afterwards 
at Rome till May 15 13, when he was 
recalled. The description of him in 
the record printed by Janig as ' archi- 
diaconus Buscoducis ' is no doubt an 
error : for though he afterwards 
acquired a provostship at Furnes 
16 Nov. 15 13, his main preferment was 
the Archdeaconry of Besangon ; which 
he received in 1504. With this was 
conferred upon liim c. July 151 1, in 
commtndam, the Abbey of Mont- 

Benoit, which in 1520 he began to 
restore with great magnificence (see 
J. Gauthier in Reiinion des Soc. des 
Bcaux Arts des Departements, xxi, 1897, 
236-47). After 15 13 he went back 
again to Italy and resided at Viterbo 
till c. 4 Maj^ 1520, when he returned to 
take charge of Mont-Benoit. In April 
1524 Erasmus visited him at Besangon ; 
and in 1528 dedicated to him an edition 
of Faustus Regius' De Gratia Dei, 
Basle, Jo. Faber Emmeus. A portrait 
of Ferry painted by Raphael at Rome, 
later presented by the States-General 
of HoUand to the Earl of Arlington 
(1618-85), is now in the possession of 
the Duke of Grafton. Another portrait 
may be seen in a picture painted by 
Fra Bartolommeo at Viterbo, " La 
Vierge des Carondelets,' which Ferry 
presented to the Cathedral of Besancon 
in 1517-18. 

See Chenaye-Desbois, Dict. de la 
A^oblesse, iii, 177 1, pp. 522-3 ; Nic. 
Ant. Labbey de Billy, Hist. de VUniv. 
de Bourgogne, 181 5, ii. 229 ; A. Castan 
in Mem. Soc. d'Emul. du Douhs, iv. 8, 
1873, pp. 129-56; BN. iii. 350; and 
GC. XV. 233. Twenty-one of Ferry"s 
dispatches from Italy to Margaret of 
Austria, 15 10-12, are printed from the 
Archives at Lille in Bull. hist. et phil. 
of the Comite des Travaux historiques 
et scientifiques, Paris, 1895, pp.97-134, 
by M. Leon de la Briere ; who has 
written also a short life, Evreux, 1894, 
which I have not seen. 


sunt patre cancellario. Superstites sunt fratres quinque, omnes 25 
praediuites et gratiosi. 

Fac, precor, optime Erasme, ne postbac tot menses nos crucies 
expectatione tuarum litterarum, quot proxime cruciasti. Inter- 
ea hi Erasmomastiges somniant quocl optant, et eiusmodi somnia 
audent etiam spargere in vulgus perinde atque res veras. Illis semper 30 
sorania falsa, tibi perpetuum vita incolumis, alacris et leta ! 

Mechlinie 18^ Martii. 

Humanitatis tuae discipulus obseruantissimus, 
Hermanus Lethmatius Goudanus. 

1351. FrOM PeTER WYCHMAIsr. 
Leipzig MS. Malines. 

EE. 13. 22 March 152!. 

[An original letter, autograph throughout. Erasmus' letter, which it answers, 
is not extant. It is surprising that he should have so far doubted. the loyalty 
of liis old friend and host (see Ep. 1231) as to write and charge him with hostile 
criticism. The interpretation of the year-date is given in the text ; and this is 
confirmed by the referenee to Ep. 1324.] 

S. Haud vnquam veritus fueram fortunam sic aliquando (etsi 
plerunque vires eius expertus) in me seuituram, vt ea me nota 
afficeret qua tuis litteris adurere videris ; quod haudquaquam 
fecisses si morum meorum quis tenor memorie tue inh^isset. Zelo 
enim solido concitatiorem (qui nunquam fide caret) me esse con- 5 
staret, quam vt fictus inconstantia in amicitiam ipsam indexteritatis 
quid admitterem. Quid, queso, vermiculus rusticanus et ipsa 
nullitate nullior, etiam impendio offensus, in te Athlantem possem ? 
Carperemne tua scripta, quibus, vt ansam omni maledico tolleres, 
tam succincte aperteque contra Sanctium Carazangam quid sentias 10 
absoluis ? At hec orbi innotescentia Pontifex suo diplomate, quod 
reliquum Ecclesie est (que in contemptum venisse deplangitur) in te 
collocans, ad sidera tollit. Et certe aliud nichil, cum totus ^nichil) 
nisi littere sis, de te humano iuditio patet. Quare haud lubet tam 
notorie impudens mendatium explodere diffusius. 15 

' Ne ansa detur mahs ', hoc me scire voluisti. Vices tibi reddo, teque 
scire hisce volo, quod stimulanti caritati centies haud absque lucta 
ingenti restiti, in Grapheo ac suo collega apud cucuUatos detentis, 

13ol. 13. nichil addidi, infine lineae. 

1350. 25. fratres quinquc] The eldest f our : cf. Epp. 1320, 1345. 

son of thefamily,Claude(i467 — 31 May 1351. 10. Carazangam] See Ep. 1277. 

15 18), head of the Council of Regency 24^. 

when Charles went to Spain in 1517, 11. Pontifex] See Ep. 1324. 

was now dead. But besidcs John (Ep. 13. nichil nisi littere] Cf. Mich. 

803. I2n) and Ferry, the third, fourth, Hummclberg to Beatus Rhenanus, 

andsixthsonswercstilliiving ; William 23 March 1522 (BRE. 217), asking for 

(t 1526), who had becnin the household news ' de rebus Erasmicis, hoc est 

of Philip and Charles ; Charles (f 1530), literariis ' ; see also Ep. 1366. 8-10. 

master of the liouseliold to the Princcss 18. Graphco] Cf. Epp. 1087. 3550, 

Eleanor ; and Philip (f 1547), esquire 1291 introd. 

to Margaret of Austria. See Chenaye- collega] Nic. of Hertogenbosch : 

Desbois, op. cit., iii. 520-2; and see Ep. 616. i^n, and cf. Ep. 1358. 32. 

BN. iii. 340-1, 350. cucullatos] Perhaps the Francis- 

27. tot menses] Between three and cans of Brusscls, to whose charge Jac. 


pluries a fratribus inuitatus, quin per consulera quendam in libera- 

20 tionem dicti college stimulatus (taceo detentos) vel locum ipsum 

(sincere agere volens, ansamque aiiferre omnem) aliquando inuiserim. 

Sed ' significant per litteras amici '. Ingenue fateor, cum preteriti, 

presentis ac futuri seculi homines omnes demerueris diuinis tuis 

scriptis. Pauculos tamen comperio qui sub hoc turbine (demetior 

25 neminem) tui memoriam in publico effrene faciant. Sunt Sucketus, 
Adrianus Wielius secretarius, Dauidis Martinus sua modestia. Hiis 
rae tertiura aut quartum addcrem, nisi extra calculum amici able- 
gassent. P. Egidio super biblioteca semel locutus sum ; Gockleno 
tertio, de te inquirens ; Dorpio, sub mortem lohannis Sucketi ; 

30 medico, lohannis Sucketi pie raeraorie filie raarito, qui, vbi rae viderit, 
de tua valetudine compellat ; Hermanno Panorraitani, raunifi- 
centissirai domini, familiari. Cum nuUo alio verbum habui, nisi cum 
domino raagistro Francisco Vander Hulst. Ast nerao horum, si diis 
placet, hec tibi de me, ni fallor, scripsit. 

35 Contineo bilim ; sed vnura restat. De tuorum numero me dele, 
aut, quod pro tua maiestate debes, hos michi amicos insinua, vt vel 
non araicos aut raendaces (sint qui sint) conuincara. Ego taraen 
raichi constabo, non quia (quos vis tuo calamo viuificas ac mortifi- 
cas) Erasmus sis, fuisti aut eris, sed eo solum noraine, quo totum 

40 tibi me dedicaui, profitebor, amabo, colam. Bene vale. 
Machlinie hac xxii'' Martii, 1522 stilo gaUicano. 

E. d. deditissiraus Petrus Wychraannus, presbyter, rusticanus ille 

tuus hospes, et, quia indignus hac nota, penam irameritam pendens. 

Super Pontificis diplomate gaudeo. Si tamen me de tuis censeres. 

Praepositus (Ep. 9S0. 5411), arrested at oration of welcome from Cranevelt 

the same time,.had been committed. (Ep. 1145), Wiele delivered a reply in 

ig. consulem] 0. Clemen, Joh. Pupper the King's name : see Geldenhauer's 

von Goch, 1896, pp. 274-5, suggests the Colhctanea, ed. J. Prinsen, 1901, p. 121. 

' Consul Vrselius ', through whose aid In 1530 he was at Augsburg for the 

Grapheus was finally restored to Ant- Diet : his letter thence (EE. 142) shows 

werp : see J. C. Diercxsens, Antuerpia anxiety for the future of his eight 

Ghristo nascens, 1773, iii. 365. cliildren. See EE. p. 446. 

25. Sucketus] Ant. Sucquet ; see Ep. Dauidis] See Ep. 532. 32n : also 
1331. I5n. Epp. 1258, 1280. 

26. Wielius] Adr. Wiele of Brussels 28. biblioteca] Books which Erasmus 
was now secretary to Charles v in the had left behind in the College du Lis, 
Council of Braba.nt : a position which under the care of Jo. Nevius : cf. Ep. 
he had earned by Court service. In 1355- 18-20. 

a letter from Malines, 5 April 1507, to Gockleno] See Ep. 1209 introd. 

John Marnier, secretary to Margaret 29. lohannis Sucketi] Perhaps a 

of Austria (printed by Le Glay : see brother of Ant. Sucquet (!. 25). There 

Ep. 175 introd.), he describes himself was a niaster of requests of this name 

as ' custos et pedagogus adolescentu- in the Archduke Philip's household in 

lorum regiorum archiducum ', and 1501 (Gachard i. 371). Evidently he 

complains that a certain Robert of was just dead. 

Ghent was trying to displace him from 30. medico] Perhaps cf. Ep. 1355. 11. 

being ' pedagogus ' ; though the joint 31. Hermanno] Lethmatius : see Ep. 

office ' quod sic adhaeret vt commode 1320. 

dissociari nequeat ', had been conferred Panormitani] Jo. Carondelet : see 

upon him by Margaret. In 15 13 he Ep. 803. I2n. 

was ' maistre d'escole ' to Charles' pages 33. Vander Hulst] See Ep. 1345. 39^. 

(Henne v. 45^). On 27 July 1521, 42. E. d.] Eidem dominationi. 

when Christiem of Denmark (Ep. 1228. 43. nota] Cf. 1. 2. 

30n) visited Bruges and received an 44. diplomate] Ep. 1324. 


suaderem eius foliis ac fructubus externis delitiose luxuriareres, abs 45 
tamen eo quod nucleo dentes fixius imprimeres. 
Litterarum monarce, domino Erasmo Ro"'". 

13381352. To Adrian VI. 
Opus Epistolarum p. 607. <Basle.> 

N. p. 578 : Lond. xviii. 20 : LB. 649. <22 March 1523.) 

[The suppression of the end of this letter was perhaps intentional. Erasmus' 
avowed purpose in writing was to convey to Adrian'8 private ear (cf. 11. 22—3, and 
Ep. 1386) his proposals for dealing with the Lutheran trouble, in compliance with 
the requests made to him from Rome. These proposals he describes in letters of 
this period as a ' cohortatiuncula . . . ad Christianam concordiam ' (Ep. 1358. 3-4), 
or 'consilium' (Epp. 1329. 12, 1376. 7; cf. Ep. 1408. 16). In spite of the promise 
given in Ep. 1358. 3 this letter was not published till 1 529. Even then it may have 
seemed undesirable to print in full a document which was designedly confidential. 
But if the abridgement was intentional, it is noticeable that Erasmus managed to 
cut it of? at a point which allowed some indication ot his opinions to appear 
(11. 147 seq.). Adrian never sent any reply : cf. Ep. 1384. 25^. 

The month-date can be assigned precisely from Ep. 1353. 240. For the bearer 
see Ep. 1358. 4on.] 


Beatissime Pater, qui has perfert, vt mihi visus est vtcunque 
certus, ita praeter expectationem oblatus est a prandio, postridie 
diluculo profecturus. Itaque parum abfuit quin consultius ducerem 
ad tantum Principem de re tam ardua nihil omnino scribere quam 
ex tempore scribere. Tamen quoniam vtroque diplomate — nam 5 
vtrumque redditum est — sic vrget, obtestatur ac propemodum 
adiurat tua sanctitas vt, si quod habeam consilium his tumultibus 
sedandis, pro mea virili conferam, et tua compulsus autoritate et 
tua vere Pontificia mansuetudine fretus, vel ex tempore scribam, 
scripturus copiosius simul atque dabitur et ocium et grammato- 10 
phorus certior. 

Tutius simul et commodius erat haec coram agere, planeque erat 
animus, quo sane quam amantissime inuitat tua benignitas. Sed 
cogor edictis saeuissimi tyranni parere. ' Cuius ' inquies ? Longe 
Mezentio et Phalaride crudehoris ; calculus illi nomen est. Atque 15 
istic quidem remisit se pestis, remisit hyems ; sed longum est iter, 
vt iam tutum sit, per niuosas Alpes, per hypocausta, ad quorum 
solum odorem exanimor, per sordida et incommoda diucrsoria, per 
acria vina, ad quorum gustum ilico periclitor. Si valetudo suppe- 
teret, tutius esset iter per Galliam ; verum id fiet vbi volet Dominus. 20 
Interim Dominum lesum testem facio huius conscicntiae, me 
quicquid scripturus sum, simplici synceroque animo scribere. Nemo 
mortaHum leget hanc epistolam nisi nos duo. Si quid placet, vtere ; 
si quid displicet, puta non esse scriptum. 

135L 46. dentesjCf.Hor. /S. 2. 1.77,8. 1020. 54n), and then perhaps on by 

1352. 5. vtroque] Epp. 1324, 1338. sea : as Sadoleto, travclling from Rome 

15. calculus] See Ep 1267. lon. to Carpentras in April 1527. went by 

16. pestis] See Ep. 1324. ii^n. sea from Civitavccchia to Nice (Sad. 

17. hypocausta] Cf. Ep. 1248. lon. E. ii. 65). Cf. also Herminjard 483. 
20. per Galliam] i. e. by Marseilles, Tho roads, too, betwecn France and 

through Lyons and Avignon (cf Ep. Italy had becn grcatly iniprovcd of 

452-5 S 


25 Vtinam adessent mihi praesidia quae mihi tribuis ad cohercendura 
hoc dissidium ! non dubitarim huius vitae iactura publicis mederi 
malis, Primum stylo vincor a multis, nec haec res stylo geritur. 
Eruditio longe est infra modiocritatem ; et si qua est, ex vetustis 
autoribus hausta est, vt aptior sit concioni quam pugnae. lam 

30 huius homunculi quae possit esse autoritas ? An apud hos valeat 
autoritas Erasmi, apud quos nihil habet ponderis autoritas tot 
acaderaiarum, tot principum, ac summi donique Pontificis ? Gratia 
si qua fuit, aut sic refrixit vt pene nulla sit, aut prorsus intoriit, aut 
in odium etiam versa est. Qui antea sexcentis epistoHs describebar 

35 ' ter maxiraus heros ', ' princeps literarum ', ' sydus Gerraaniae ', 
' sol studiorum ', ' antistes bonarum literarura', 'vindex syncerioris 
theologiae ', nunc aut sileor aut longe diuersis coloribus depingor. 

Nihil moror inanes illos titulos, quibus nihil aUud quam grauabar. 
Quibus conuiciis multi nunc debacchantur in caput raeura, quara 

40 amarulentis libellis incessunt, quibus minis territant ! Nec enim 
defuerunt qui mihi exitium denunciarent, si quid rae coramouerem. 
At interim aUi clamitant mihi conuenire cura Lutheranis, clamitant 
me nihil in illum scribere : sed qui veheraenter fauent Luthero, 
freraunt rae niraium frequenter incessere Lutherura, et araarulentius 

45 quara decet. Quiritatur hoc ipsum Lutherus in suis ad amicos 
epistolis. Late patet Gerraania, et abundat excellentibus ingeniis. 
Nec hanc taraen solura hic habet affectus ; non ausim scribere in 
quam multis regionibus, quara penitus, popularibus anirais sit 
infixus Lutheri fauor et odium Pontificii nominis. Porro vix credat 

50 aliquis quanta sit ingeniorum peruicacia — constantiam vocant ipsi. 

Nec abhorret ab his bona pars eorum qui deamant politiores literas. 

Haec dolens ac gemens refero, beatiss. Pater, et vtinam vana ! 

Cum omnibus eruditis erat raihi iucundissima sodaHtas ; hac sola 

possessione videbar raihi felix. Pene mori maluissem quara tot 

55 amicitiis renimciare, ac mundi, prope dixerim, odiura concitare in 
caput raeura. Et tamen hoc malui quam videri factiosus ; nec 
adhuc huius anirai me poenitet. Non hic coraraemorabo quantam 
tragoediam, fortassis iramedicabilem, potuerim excitare, si quorun- 
dam affectibus me praebuissera. Malo fraudari hac gratia quam 

60 arcanum efiutire. Nec hoc nomine mihi posco gratiam, quod a male- 
ficio temperaui, vtcunque diuersa pars pietatem appellat. Si 
valetudinis ac senectutis excusatione tantum conquieuissem in hoc 

late : see a letter of Alex. Minutianus, 37. theologiae] Cf. a letter of Mu- 

I Jan. 1521 (Milan MS. Brera AD. xi. tianus to Jo. Lang, 24 May 1520 (MRE. 

3i,f. 159VO). Cf. also Bun. E. p. 59. 634, MRE'. 590), with a !ong eulogy 

31. tot academiarum] Cf. Epp. 1030. beginning ' Scimus nos omnes qui 

i6n, 1141. ign, 1165. i^n. restitutae ab Erasmo tlieologiae gratu- 

35. ter maximus] Cf. Epp. 319. i, lamur, quantum prosint Erasmi diuina 
344. 8, 1353. 289. in rem Christianam merita ' : see also 

princeps] Cf. Epp. 357. 27-8, 380. i. Ep. 980, 53^. 

sydus] Cf. Ep. 463. 78. 45. Lutherus] For recent criticisms 

G?rmaniae] Cf. Epp. 303. 13-14, of Erasmus in his letters cf. LE^. 455, 

359- 27, 374- 41, 376. 24, 391. 53, 482. 525, 535. 

26.510.17,612.10^,86641-2. 58. quorundam affectibus] Perhaps 

36. sol] Cf. Ep. 1260. l^Sn. those who wished him to take a leading 
bonarum literarum] Cf. Epp. 355. part in the defence of Reuchlin : see 

47, 464. 22, 674. 3. Ep. 1041. iin, and cf. Ep. 1155. i8n. 

1352] TO ADRIAN VI 259 

negocio, habenda, opinor, erat gratia. Nunc tot epistolis, tot libellis 
aeditis testatus sum me esse alienissimum a foedere Lutherano ; 
omnem spem mei ademi omnibus, ac ne nominis quidem mei 65 
praetextu passus sum illos vti apud vulgus. Publice dehortatus 
sum a seditioso negocio, priuatim quoscunque potui vel cohercui 
vel reuocaui, vel certe moderatus sum. Neque nihil profeci : sunt 
qui mihi pro fidelibus monitis agunt gratias. Quoties palam 
Lutheri maledicentiara detestatus sum ! Quis tulit indignius quam 70 
ego, Regis Anglorum nomen tam irreuerenter attactum ? 

Atque interim dum haec ago apud Germanos, Rhoraae traducor 
furiosis ac plus quara faraosis libellis. In Brabantia non iam in 
conuiuiis tantum ac vehiculis, sed in publicis concionibus ac solen- 
nibus praelectionibus praedicor haereticus, haeresiarcha, schisma- 75 
ticus ac falsarius ; haec neque raro facta sunt, neque clara vt 
ignorari possint. Sciscitetur a populo tua sanctitas. audiet a quouis 
illorura noraina. Habet Lutheri factio quosdam qui sic promouent 
illius causara, quasi deuouerint seipsos nisi illara raodis oranibus 
subuertant. Et isti sibi videntur Pontificis causam huraeris suis 80 
sustinere. lactant nihil esse pestis m libris Lutheri quod idera non 
sit in raeis. Nec vllus adhuc articulus proferri potuit qui mihi cum 
Luthero conueniat. Sed isti interpretantur quaedam : verura, sed 
deprauatissirae, suspicantur, sed raaliciosissime. Sic ego centum 
locos colligam ex Paulinis Epist., qui congruunt cum his quae 85 
daranata sunt in Lutheri libris. graue exemplura eorura qui sibi 
credi postulant in negocio fidei ! Quid enim isti aUud proficiunt, 
nisi quod dura palara seruiunt suis priuatis affectibus, et fidei causam 
perdunt et sibi autoritatera abrogant, et vulgi odiura in Pontificem 
exacerbant ! 90 

Multa scripsi prius quara suspicarer Lutherura esse natum, aut 
priusquara quisquam soraniaret hoc seculura exoriturura. Praeci- 
pitaui fateor pleraque omnia — nara hoc raihi viciura est genuinum ; 
doctorum taraen ac praesertira Ecclesiae iudicio rae seraper subraisi. 
Multos rogaui, raonerent si quid inesset in lucubrationibus emendan- 95 
dura ; et qui tura vel obticuerunt vel approbabant, exorto Luthero 
daranant quod approbauerant. Nihil non caluraniantur. Sub omni 
lapide,quod aiunt, cubat scorpius ; hoc suspectum, hoc scandalosum, 
hoc irreuerenter dictura. Et quura nullius acaderaiae, nullius episcopi 
censura, in rae prodita sit, taraen quidara priuata autoritate clarai- 100 
tant haereticura, haeresiarchara. Quem animura quanturauis con- 
stantera haec iniuriae non propellerent in factionera ? Me taraen 
nuUa vis a recto deflectere potuit. Et tamen sic primum impulsus 
est Arius, sic TertuUianus. 

Quare dispiciat tua sanctitas an hunc animura dignum iudicet 105 
qui dedatur quorundara impotentibus odiis, tura an hoc expediat 
negocio quod est in nianibus. Qui bcne volunt Pontificiae causae, 

102. haec H : Iiae N^. 

63. epistolis] Such as Epp. 939, 961, 72. Rliomae] By Stunica (App. 15) 

967, 1033. and Carranza (Ep. 1277. 24^). 

66. Publice] e. g. in the Consilium of 92. Praccipitaui] Cf. i, p. 3. 6-1 1. and 
1520 : see Ep. 1 149 introd. Epp. 269. 29, 54-6,402. 2,421. 58, 842. 

67. priuatim] See Ep. 1275. 2in. 1,918.4-6,935. 33-4, 1479. $6, 1482.44. 
71. attactum] Cf. Ep. 1308. gn. 98. scorpius] Cf. Adag. 334. 

S 2 


dant operam vt ex haereticis reddant orthodoxos, vt alienatos 
reuocent, vacillantes confirment ; quod tua quoque sanctitas non 

iio minus prudenter quam Christiano fieri suadet. At isti religionis et 
Ecclesiae nutantis Atlantes, vacillantes impellunt, amicos alicnant, 
ex orthodoxis faciunt haereticos, bene dicta deprauant. An non 
merito deplorem senectutem meam, quae velut in picem mus, vt 
aiunt, in hoc seculum inciderit ? Multos euexit ac ditauit Luthcrus, 

115 nonnullis profuit esse Lutheranis. Mea conditione quid infehcius, 

qui dum omnium commodis meo victu sumptuque noctes ac dies 

inseruio, nihil aliud refero praemii quam quod vtrinque dilaceror ? 

Sed ostendit tua S. horum malorum remedium. 'Confer' inquis, 

' te Rhomam, aut scribe quam odiosissime in Lutherum ; indicito 

120 bellum omnibus Lutheranis '. Primum quum audio ' Confer te 
Rhomam ', quid aUud fit quam si quis cancro dicat ' Vola ' ? Re- 
spondit cancer ' Da alas '. Dicam et ego ' Redde iuuentutcm, redde 
bonam valetudinem '. Vtinam hic esset mihi minus iusta excusatio ! 
ProHxum esset commemorare causas quae mihi persuaserunt vt 

125 hactenus manerem Basileae. Illud semel ausim deierare : si quid vi- 
dissem vtilius reip. Christianae, me vel cum vitae periculo facturum 
fuisse. Nunquam defuit perficiendi voluntas, sed proficiendi spes. 
Quid autem stultius quam mouere malum bene quiescens, si nihil 
speres nisi maius incommodum ? 

130 Etiam atque etiam te rogo, permittas hanc veniam ouiculae tuae, 
vt aliquantisper hberius loquatur apud suum pastorem. Vt liceat 
per valetudinem, quid profecturus sum Rhomae ? Abfuturus sum 
a consortio Lutheranorum ? lam nunc absum maxime. Nihil enim 
mihi cum illis commercii. Itaque mihi quidem nihil est periculi ab 

135 illis, quod ad animum attinet. Porro quod attinet ad illos corri- 
gendos, citius profecero vicinus quam procul remotus. Quid faciet 
medicus aegrotis, si se procul abducat ? Quum hic increbuisset 
rumor me Rhomam accersitum, qui statim fremitus extitit iactan- 
tium me isthuc ad praedam aduolare ! Quid igitur habiturum est 

140 ponderis, si quid isthinc scripsero, praemiis corruptus, quemad- 
modum isti sibi persuaserunt ? Agam isthic aut scribam fortasse 
tutior ; at istuc est mihi consuluisse, non causae. Si moderate 
ciuiUterque scripserim in Lutherum, videbor cum illo hidere : sin 
ipsius stylum imiter, si bello lacessam Lutheranos, quid ahud quam 

145 crabrones iritaro ? Hactenus, fateor, alui quibus potui modis 
doctorum hominum amicitiam. Sic enim video me plus proficere. 

Sed hactenus, inquies, nihil audio praeter querimonias ; consihum 
expecto. Et haec quae hactenus dixi, consihi pars est. Caeterum 
vt aggrediar, video multis placere vt malum hoc sanetur austeritate ; 

150 sed vereor ne rerum exitus doceat olim hoc inconsultum fuisse 
consilium. Plus enim video periculi quam vellem, ne res exeat in 
atrocem caedem. Non iam disputo quid istis dignum est, sed 
quid expediat tranquiUitati publicae. Latius serpsit hoc mahim 
quam vt sectione aut vstione sanandum sit. Fateor, sic oHm 

155 apud Anglos regum potentia oppressa est factio Vuycleuitarum, 
sed oppressa verius quam extincta. Et tamen quod tum in eo 

113. mus] Cf. Epp. 256. 54-5, 1347. 27, 1408. 25, 1417. 14. 

320-1. 155. Vuycleuitarum] Cf. Epp. 843. 

114. ditauit Lutherus] Cf . Epp. 1397. 323-4, 1367. 7611. 

1352] TO ADRIAN VI 261 

regno licuit, quod totum ab vnius nutu pendet, nescio an hic liceat 
in tam vasta regione inque tot principes dissecta. Certe si stat 
sententia carceribus, flagris, confiscationibus, exiliis, censuris, 
mortibus obruere malum hoc, nihil hic opus fuerit meo consilio. i6o 
Quanquam video tuae mansuetissimae naturae diuersum placere 
consilium, qui mederi malis quam punire. Id fuerit non ad- 
modum difficile, si omnibus adesset idem animus qui tibi ; vt 
sepositis, quemadmodum scribis, priuatis affectibus synceriter con- 
sultum vellent gloriae Christi et saluti populi Christiani. Quod fA 165 
suo quisque commodo priuatim intentus est, si theologi suam 
autoritatem vndique sartam tectam haberi postulant, si monachi 
suis commodis nihil patiuntur decedere, si principes omne ius suum 
mordicus retinent, difficillimum fuerit in commune consulere. 

Primum erit explorare fontes vnde hoc malum toties repullulat : 170 
his ante omnia medendum. Tum autem non inutile fuerit, si rursus 
ostendatur impunitas his qui ex persuasione aut impulsu alieno 
errarunt ; vel potius omnium malorum superiorum aixvrja-Tia, quae 
fato quodam accidisse videntur. Si sic quotidie nobiscum agit 
Deus, omnium obliuiscens admissorum quoties ingemuerit peccator, 175 
quid vetat quo minus idem faciat Dei vicarius V Et tamen interim 
per magistratus ac principes coherceantur nouitates, quae minimum 
faciunt ad pietatem, plurimum ad seditionem. Optarim, si fieri 
possit, et libellorum procudendorum licentiam cohiberi. Ad haec 
praebeatur mundo spes mutandorum quorundam, quibus non 180 
iniuria se queritur grauari. Ad libertatis dulce nomen respirabunt 
omnes. Huic modis omnibus consulendum erit, quatenus salua 
pietate licet ; consulendum est explicandis hominum conscientiis, 
sed interim nihilo secius consulendum dignitati principum et 
episcoporum. Verum haec dignitas aestimanda est his rebus in 1S5 
quibus vere sita est iUorum dignitas, quemadmodum aestimanda 
est et populi libertas. 

Dicet tua sanctitas, ' Qui sunt isti fontes, aut quae sunt ista 
mutanda ? ' Ad harum rerum expensionem censeo euocandos e 
singulis regionibus viros incorruptos, graues, mansuetos, gratiosos, 190 
sedatos affectibus, quorum sententia 

1353. To Ulrich Zasius. 
Epistola de delectu ciborum, f». A^. Basle. 

ZE. 202. ^2^ March> 1523. 

[This letter was printed for the first tiine in 1574, with the title, D. Erasmi 
Jiolerodami ad Vdalricum Zasium Epistola de deleclu ciborum in ieiuniis ab Ecclesia 
Catholica indiclis, cdifa per Hilarium Pyrchnaicr Landishuianum. Antea nuiiquam 
excussa (a) : a vcry rare volumc of wiiich I lcnow of only one copy, in the University 
Library at Freiburg. It has no printcr'8 name ; but a preface by Pj-rckmaier, 
dated 16 Nov. <I573 ?> from the housc of tlie Knights of St. John at Schlettstadt 
and addresscd to Erasmus Sutter, Commandor of that Order fcr Strasburg (cf. Ep. 
305. 26on) and Schlcttstadt, states that thc original — which may iiave been tlie 
Iet;er actualiy received by Zasius — had bcen supplicd to Pyrckniaier for publica- 
tion by John Hartung (1504-79), professor of Greek at Freiburg,and of Protestant 
sympathics, with whom he had recently bcen staying. 

In the Berne Town Library (B. 50, f. i) is a xvii' ms. (p), perhaps copied from 
((, since it rcproducca tho title as far as indiclis — a hcading which is found again 
abovo the letter, un f". A' oi n. From it J. R. Sinncr suppiicd a transcri])t c. 1773 


to Riegger for ZE (7), imagining it to be an autograph original (ZE. p. 30on). 
J. Neli, U. Zasius, ii, 1891, p. 35, prints a coUation of P and 7; which is, however, 
not exhaustive. An examination of the variants recorded below shows that the 
text of a, though often better than that of By, is by no means accurate throughout. 
In some places the writer of li, while copying, has corrected it ; and in others 
Sinner has made some drastic emendations, besides correcting sporadic deprava- 
tions which appear in /3. The insertion of Varenbuler'8 name (1. 236) and of two 
other passages (11. 53, 242), together with a number of improved readings elsewhere, 
IJcrhajjs denotes that the writ«r of H had access to the original manuscript from 
which a was printcd ; but as a is undoubtedly prior in time to 13, it may take 
precedence here. In view of its evident inaccuracy T have not hesitated to emend 
it still further. 

The connexiou with Epp. 13^3, 1344, 1352 confirms the year-date ; and there 
is a clear reference (1. 160) to the morrow afterPassion Sunday (but see 1. i62n). 
Besides thus showing the month-date, this reference also gives demonstrable 
evidence (instead of inferential : cf. Ep. 480 introd.) of a case of the error of writing 
in the date the present instead of the coming month. 

This letter was written shortly after a visit which Erasmus paid to Freiburg, 
in response to pressing invitations received : cf. Epp. 1252, 1316. 37. He was not 
Zasius' guest, but stayed in the Ship Inn ; where the University authorities on 
9 March sent him a present of a silver cup (H. Schreiber, Gesch. d. Univ. Freiburg, 
1868, ii. 28n). The magistrates also made him some complimentary ofEering 
(1. 3040). In the colloquy Ichihyophagia (first printed in Feb. 1 526 : LB. i. 805 B-E) 
he states that the visit lasted only a few days ; and describes with evident amuse- 
ment, as here, the excitement created because Zasius, entertaining him at hia 
house before departure, set before him chicken to eat, although it was Lent. By 
1 1 March he had retumed to Basle (Ep. 1348). 

Erasmus' reason for not publishing this letter may perhaps be found in the 
freedom with which he handles subjects of acute eontroversy, and especially in 
his verj' outspoken utterances about his master, the Emperor (II. 103-10).] 


Advolavit huc aurula quaedam rumoris, vani, vt arbitror, te 
vocatum in ius, coactum fuisse causam dicere, quod Erasmo pullum 
appararas ; et cum tantus sis iureconsultus vt possis etiam in 
difficillimis causis patrocinari reis, tamen non alio colore absolutum 

5 fuisse quam quod per diploma Pontificis id facere liceret. Proinde 
scire cupio verumne sit quod huc perlatum est. Nam mihi sane 
non fit verisimile. Primum enim miror quis corycaeus sycophanta 
nidorem eius puUi detulisset ad Senatum. Deinde non arbitror 
quenquam in Senatu esse tam inciuilem vt, cum ego isthuc profectus 

10 sim honoris vestri gratia, non semel inuitatus etiam magistratus 
nomine, mihi voluerit hoc labis aspergere, et hoc velut honorario 
munere donatum dimittere. Tu sentiens, opinor, me periclitari de 
calculo et ideo maturare abitum, clam ac me inscio domi tuae 
pararas pullum galhnaceum. Hoc vnicum erat humanitatis tuae, 

15 qua non minus admirandus es, mi Zasi, quam eruditione, qua cum 
paucis es suspiciendus. Ipse tamen, vt scis, abstinui, teque obiur- 
gaui quod plus satis humanus id mea causa fecisses, vnde nasci 
poterat nonnihil tragoediae. Sentiebam me calculo grauidum, et 
omnino decretum erat abire ; et ideo, ne rursus multis confluentibus 

20 cogerer diutius accumbere in conuiuio et mox ventre onusto equitare, 

I. vani scripsi, cf. v. 216: . Nam ay : , Nam H. vt arbitror a/3 : audio 7. 

3. apparares /3 : appararis 7. 4. reis n/3 : aiunt 7. magis ante absolu- 

tum add. /3 : magis te add. 7. 6. 7 : prolatum aji. 7. quis fiy : quod a. 

13. inscio a.<3 : uescio 7. 16. suspiciendus «7 : suscipiendus yS. 

5. diploma] granted to Erasmus ; 7. corycaeus] Cf . Ep 1236. 114U. 

cf. 11. 56, 83-5, 215. 18. calculo]See Ep. 1267. lon. 


volebam domi tuae sumpto ouo et vini cyatho protinus equos 
conscendere, ne me isthic Lucinae labores occuparent. Praesentimus 
enim nixus nostros, non minus quam mulieres grauidae. 

Nec me fefellit animus meus. Quarto post reditum die enixus 
sum ingenti cruciatu calculorum et arenae vim incredibilem, sed 25 
vnum calculum immani magnitudine. Et isthuc veneram adhuc 
a partu languens, nec alio consilio veneram nisi vt agitato corpore 
aut morerer aut durescerer ; et ad robur quidem profuit agitatio. 
Caeterum ambulatio illa sub coenam longior, tum coena proUxior et 
vina mutata, reuocarunt calculi malum : quod qui norit quam sit 30 
capitale, quara habeat carnificinam, crudelissimus sit qui exigat 
a quoquam vt ob ciborum superstitionem in tantos cruciatus ac 
manifestum vitae discrimen semet coniiciat. Nam, vt verum 
fatear, inter omnia quae in vitam Christianam irrepserunt, nihil 
minus facit ad veram pietatem, nihil ludaismo vicinius est 35 
quam ciborum delectus. Nec is tam comprobatus est ab episcopis 
quibusdam, vt morbis ac doloribus excruciemur, sed vt corporis 
aestus temperetur. Itaque qui coactus tanta necessitate vescitur 
cibis accommodis corpori suo moderate cum gratiarum actione, non 
peccat aduersus constitutionem pontificum, etiamsi nullum habeat 40 
diploma ; peccaturus aduersus legem diuinam, si superstitiosa 
ciborum abstinentia sciens ac prudens sibi mortem conscisceret, non 
minus quam si in die ieiunii se fame enecaret ne violaret edictum 

An is Christiani pectoris esse videatur, qui cum constet aliquem 45 
ob piscium esum de morbo comitiali, de paralysi, apoplexia, aut his 
omnibus crudeliore calculo periclitaturum, cogat miserum vesci 
piscibus ? Non ista reUgio est, sed crudehtas ; nec haec tendunt 
ad Christianam disciplinam, sed ad homicidium ; nec hoc est 
parere pontificum constitutionibus, sed aduersus pontificum men- 50 
tem vel suae vel aliorum seruire superstitioni. Nam Romanus 
Pontifex nihil minus vult quam ob suas constitutiones vel interire 
quenquam vel in manifestum capitis discrimen deuenire ; et, si 
vellet, ne ius quidem habet constituendi quod perniciem adfert 
homini, non salutem. Mihi semper periculosus fuit piscium esus 55 
ob imbecillitatem corpuscuh, et ob id iam oHm diploma paraui. 
Nunc accessit aetas, semper aUquid deferens viribus, accessit 
calculus subinde recurrens, malum morte formidabilius. Adde 
nunc laborum sarcinas, etiamsi nihil ahud quam tot epistoHs ex 
omnibus mundi plagis aduolantibus respondere. Et tamen ob 60 
infirmos saepe periclitor, metuens ne quis, meura praetexens 
exemplum, id faciat ad hixum quod ego nonnunquam cogor dare 

28. durescerem 7. 31. habeat a : atrocem : atrox 7. carni- 

ficina 7. 36. tam comprobatus scripsi : tamen, cum probatus a0y. est 

scripsi : sit aH : non sit 7. 37. 07 : excrucientur /3. 38- oninea 

stringit, nullo discrimine facto posl temperetur add. 7. 45. is add. iSy. 

esse om. /87. 50. constitutionibus a : om. 13 : statutis 7. 53. vel 

in . . . deuenire add. 0y. 60. responderem /87. 61. quis o»?». 7. 
praetexentes . . . 62. faciant 7. 

24. Quarto . . . die] 12-I4 March. 
35. ludaismo] Cf. Ep. ioo6. 142^. 
56- diploma] Sce Ep. 1079. 5n ; and cf. 1. 5. 


necessitati. Est hoc quidcra immodicae cuiusdam charitatis et 
superfluae, tuo incommodo vitare periculum infirmi proximi. Sed 

65 quae tandem charitas est exigere vt ob huius vel ilUus infirmitatem 
de vita periclitetur proximus ? Ego quod apud te non ausus suni 
facere, mi Zasi, non dubitassem facere apud hunc Pontificem ; 
tametsi non prorsus alienum ab huiusmodi superstitione, sed non 
vsqueadeo vt ab Erasmo aut Erasmi simiUbus sit exacturus 

70 carnium abstinentiam. 

Quanto rectius faciunt Romae, imo in tota ItaUa ! ac nunc etiam 
Basileae venduntur carnes palam in macellis, ne desint quibus est 
opus. ' Sed interim vescuntur quibus non est opus.' Tolerabilius 
est sexcentos vesci quibus non est opus, quam vnum hominem vita 

75 dignum ob ciborum delectum intcrire. Mirum auteni cst cur hac 
potissimum parte Christianismum aestimemus. Si negotium faces- 
situr iis qui non abstinent a camibus, multo iustius est puniri qui 
non abstinent a caena. ' Sed scandalum ' inquiunt 'vitandum'. 
Crudele scandalum est si ob huius aut illius iniquam superstitionem 

80 cogatur mori proximus. Imo hoc docendus est populus assidue 
quod docet Apostolus, ne quis iudicet fratrem suum in cibo aut 
potu, et in bonam partem interpretetur quod recte fieri potest. 
' Sed absque diploraate nefas.' Irao praesens necessitas non ex- 
pectat diplomatis praesidium. Vrget morbus laethalis, et e Roma 

85 accersetur diploma, quod succurrat raortuo V quanquam non probo 
qui pubhcam consuetudinem, qualis quahs est, temere seditioseque 

Audio vestrum Senatura hac in parte sujoerstitiosiorem esse. 
Quod si verum est, non tara ipsis imputo quara Pharisaeis quibus- 

90 dara, qui, cura nihil habeant verae religionis, titulis, coloribus, 
vestiura formis vindicent rehgionis imaginem. Ahoqui totum 
mundura in illis reperias. Sunt luxus auidi, irae tenaces ac vindices, 
elati, feroces, sibi placentes, inuidi, auari, vacui alfectu omni verae 
charitatis, gloriae ventrisque raancipia. Quid haberent isti pietatis, 

95 si detrahas vestera et ciborum discrimina ? Mrairum hoc Pharisai- 
cum genus huiusmodi superstitionera instillat in animos principum, 
qui spirituahura rerura imperiti, putant hoc esse sanctum quod 
docent rehgionis insignibus coramendati. Porro quo siraphcior est 
principum ingenuitas, hoc rainus nouit de ahena fraude suspicari, 

100 atque hoc facihus iraponitur. Laudandus est zelus, Ucet non 
secundura scientiara ; sed zelus iudicio carens ad verae pietatis 
studiura corrigendus est. 

Non possum non probare reUgiosum Caesaris aniraura, qui, per- 

63. et super/luae scripsi : ex superfluo apy. 64. tuo a : suo Py. 65. vel 
a : aut I3j. 66. Ego a/3 : Et 7. 67. «7 : Ponfieem ^. 68- alienum 

07 : aliorum p. 70. 07 : abstinentia /3. 71. tota 07 : sola j3. 74. sex- 
centis /87. 84. e om. y. ay: Komo /3. 85. accersitur 7. 87. con- 

temnat /37. 89. tama^: tum ^. 90. titulis 07 : situlis /3. 91. vindicant 
^T- 93- verae a : fere (3y. 100. iisdem ante imponitur add. 7. 102. 

7 : corrigendum a/3. 

71. Italia] Cf. the De esu carnium bus, ne quid desit aegrotis aut iis qui 

(LB. ix. 1206 P): ' Proinde mihi non aegre carent esu camium. Nec quis- 

displicet mos apud Italos, iuxta quem quam notat ementem aut vescentem, 

etiam in Quadragesima pubiice in etiam si niliil morbi prae se ferat.' 

macellis vcnduntur carnes vitulorum, 78. a caena] Cf . Ep. 1211. 309^. 

hoedorum et agnorum, sed a pauciori- 81. Apostolus] Rom. 14. 


suasus a Dominicastris et Franciscanis, creditin hisce rebus magnum 
esse momentum Christianae rehgionis. Sed ahter sapiet vbi aetas 105 
et rerum vsus auxerit iudicium. Atque vtinam qui hanc rehgionis 
scintiUam in iUius animum potuerunt immittere, docuissent et 
persuasissent aha, quae magis conducunt vtihtati pubhcae ! Non 
dubito quin ad haec quoque se docilem praeberet optimo prae- 
ditus ingenio iuuenis. Quanta magistratuum vbique corruptela, no 
quanta praedandi hcentia, quantae calamitates innoxiorum agri- 
colarum, quam crudehs expilatio popuh, quam impii behorum 
tumultus, quot caedes hominum ! Haec quomodo vitari possent, 
monere debuerant, qui ob esum carnium coelum terrae miscent, et 
in nugis excitant tragoedias. Itaque non possum adduci vt credam ns 
viros graues, prudentes et rerum vsu peritos, cuiquam exhibituros 
negotium, si quis ob manifestam corporis necessitatem domi suae 
quocunque die vesceretur iis quae valetudo postularet. At si quid 
superstitionis hauserunt ex Pharisaicis magistris, laudandus est 
iUorum animus. Sed a tui simUibus, doctis et integris viris, corri- 120 
gendum est iudicium. 

Quod si eo res deuenit, vt per prophanos magistratus cogendi 
simus ad pietatem, vtinam ab his potissimum arceri possit populus, 
quae verae pietatis pestem inuehunt ! Quantorum malorum 
magistra est temulentia ! Sed vel in die Parasceues hcet ad vomitum 125 
ac syncopen inebriari, et aegroto ac perichtanti de vita vesci puUo 
capitale est. Ohm magistratus, si quando se demittebant ad 
humihorum rerum curam, iUa prospiciebant, ne minuerentur per 
fraudem pondera suae mensurae, ne rerum precium supra quam 
par esset intenderet venditor, ne monopoha fierent inter rerum 130 
venditores, ne vina vitiarentur, ne carnes piscesue morbidi putresue 
venderentur, ne conuiuia fierent sumptuosiora quam expediret, ne 
quis aedificaret aut vestiretur sumptuosius quam pro modo facul- 
tatum. Haec enim, tametsi minutiora, pertinent tamen ad ciuium 
vtihtatem. Caeterum quid quisque domi suae biberet aut ederet 135 
pro valetudinis necessitate, medici praescribere solent, non magi- 

Quod si pium est ciuiles magistratus suis rationibus adigere 
populum ad humanarum constitutionum obseruationem, multo 
magis id fieri conueniebat in his quae praescripsit Deus. Moechamur 140 
impune valentes, et aegrotis non hcet impune vesci quae conducunt 
valetuchni. Quodsi prophano magistratui non est cura diuinarum 
constitutionum nisi cum hbet, cur in humanis constitutionibus non 
seruant ius aequum ? imo cur placet ordo pracposterus V Passim 

108. imhUcae I3y, vt in Epp. 1358.39, 1365. 120: Rcipublicae a. iio. ^7: 

pracdito a. 112 quam a/J : quae 7. quam «/i : qui 7. 113. possunt ^7. 

114. terra 7. 117. quis ai3 : quos 7. 118. die aU : tempore 7. 

120. tui o : sui /37. 122. /^7 : congendi a. 123. simus a : sumus ^7. 

124. quae ^y : qui a. verae scripsi : veram a,8y. pietatis 7: 

veritatis al3. inuehunt Hy : inuehit a. Quantorum 7 : Quantum a0. 

126. ac a/i<e syncopen a/J : ad 7. 127. 07: dcmittebat /i. 130. ay : 

essent jB. 135. «7 : quisquam 0. 136. ay : praescribori 0. 139. consti- 

tutionum a : institutionum ^y. 

104. Franciscanis] Such as his con- 124. verae pietatis] Cf. 11. 35, loi ; 

fcssor, Glapion ; boo p. 47, and cf. and Pyrckraaicr^s prefaco, i°. A' v" : 

LE-. 548 24-6. See also LE^. 352, quo- ' obrietas, quae etsi ost verae pietatis 

ted iu Ep. 1141. isn, and Ep. 1148. gn. pestis '. . . 


145 caenatur impune, et ouum non gustatur impune : atqui vtrumque 
interdixit authoritas pontificum. Palam aurigae nautaeque ira- 
portant et exportant diebus Dominicis, et calceario non est fas 
consuere calceum. Equites diebus festis obequitant nonnunquam 
ad praedam, et ob solum carnium esum mouemus tragoediam. 

iSoNulii exhibetur negotium quod in die sacro non audierit sacram 
concionem, atque hoc potissimum facit ad Christianam pietatem, 
et huius rei gratia primo basilicas et dies Dominicos instituit 
Ecclesia. Ac saepenumero fit vt sacerdote ad rauim vsque clamante 
in templo, in vicino lupanari temulentis concionibus obstrepant 

155 ganeones ; et hoc permittente magistratu Ucet impune. Haec quid 
aliud arguunt quam nos esse praeposteris iudiciis, qui seuerius ea 
persequamur quae joraescribunt homines quam quae praecipit Deus, 
ac tenacius haeremus iis quae minimum habent momenti ad pie- 
tatem quam his quae suapte natura sancta sint et honesta. 

160 Heri, hoc est Dominico die qui vocatur Passionis, valetudinis 
gratia cura amico quodam eques expatiabar sub coenam, etinuitabat 
mira coeli serenitas. Occurrit nobis magna vis iuuenum, quorum 
nullus sobrius, plerique vacillantes ambulabant, aUi subinde 
cadebant, et mox ebrii ab ebriis subleuabantur, ahi sic ducebantur 

105 vt reliquo corpore nixi baiuHs aegre mouerent pedes. Quidam 
seniculus in morem sarcinae sublimis gestabatur humeris, prono 
corpore, sic vt pedes occurrerent, caput ab iUorum tergo penderet, 
identidem conuomens gestantium tibias. Sic oUm, opinor, effere- 
bantur ad sepulturam. Nec multo magis erant sobrii qui gestabant 

170 quam qui gestabantur. Potarant, vt aiebant, in viculo proxirao. 
Deus praecepit sobrietatem ac vetuit temulentiam ; homines 
praeceperunt obseruationera diei festi. Hic vtrunque violatura erat, 
et nemo putat comraissum esse flagitium. Si quis vel videat 
Carthusiensem plus satis potum, nemo putat esse admissum flagi- 

175 tium. Si idem gustarit carnes, piaculura est aeterno carcere 
dignum. Quid his iudiciis raagis praeposterura ? 

Atque interea dura hoc mirabile spectaculura detinet oculos 
nostros, erat in prospectu praediura suburbanum Sigismundi, qui 
nuper atrocissirao suppUcio perut. Ea domus erat, in qua hoc ipso 

180 ferme terapore ante annura celebratura est iUud infoeUx conuiuiura. 
Nec desunt qui factura hoc inter praecipua facinora nuraerent, ob 
quae tam horrendas poenas luit miser. Equidem temeritatem eius 

145. atqui^: atque «/3. vtiumque 07 : vtrinque ,3. 149. adaB: 0^7. 

154- l^y '• tumulentis a. 157. 07 : praecepit /3. 159. suapte aP : sua 7. 

161. eques scripsi : equis 0.: equo /37. 163. plerique ai3 : plurimique 7. 

obambulabant t^y. 167. illorum a/3 : horum 7. 168. conuomens a : com- 

mouens /37. 170. potarimt /37. 173. esse commissum /37. 174. 07: 

Charthusiensem /3. 177. ay. Atf^ ;3. fiy. occulos a, 179. ;37 : hocipse a. 
182. Equidem ^y : Et quidem a. 

145. caenatur] Cf . Ep. 121 1. 309^. published till Feb. 1526, the Ichthyo- 

148. diebus festis] For Erasmus' -phagia was perhaps composed as early 

liberal views on the observance of as 1524. But even so, this letter, 

these cf. Epp. 1039. 180-96, 1274. i^n. written on the day after the event, is 

160. Passionis] 22 March 1523. the better authority for the date. 

162. Occurrit nobis] This incident is 174. Cartliusiensem] Erasmus' respect 

fully described also in the coUoquy for the Order (cf. Ep. 1196. 425^) is 

Ichthyophagia (LB. i. 803 a-c) ; and is reflected even here. 

said there to have occurred on Palm, 178. Sigismundi] Steinschnyder : see 

not Passion, Sunday. Though not Ep. 1274. i^n. 

1353] TO ULRICH ZASIUS 267 . 

facti non possum non improbare ; tametsi qui norunt hominem, 
praedicant lunaticum fuisse, et non nisi ex interuallis animo con- 
stitisse. Tanta ex occasione subibat animum factum illud ; vnde 185 
graues tragoediae sunt excitatae, et cum praesenti spectaculo con- 
ferendae. Quod cum frequenter ac solenniter fiat, nemo putat vlla 
dignum animaduersione, cum simul violetur dies festus, cum 
praetereatur cultus ac sermo diuinus, cum contra diuinum prae- 
ceptum committatur. Ebrietas rixarum, caedium, adulteriorum et 190 
omnium pene flagitiorum mater, adeoque pestifera diaciplina 
reipublicae vt nunc apud Saracaenos sit ebriis poena capitis. Sed 
interim sacerdotes libenter amplectimur quod prophani principes 
fauent authoritati nostrae, vindicandis nostris constitutionibus ; 
immemores interim illius prouerbii, Mutuum muli scabunt. Cogimur 195 
enim illis vicissim fauere, cum ius et opes nostras sibi vendicant, 
cum immunitates adimunt, cum occupant sacerdotia, cum exactioni- 
bus grauant : nimirum hoc est vti fauore principum in rebus 
ecclesiasticis. Aequum est autem gloriari tandem religioni 
Christianae beUe florescenti ; si, cum omnis vita nostra plena sit 200 
ambitione, ferocia, auaritia, rixis, pugnis, homicidiis, bellis, prae- 
dationibus, simultatibus, vsuris, simoniis, fraudibus, periuriis, 
adulteriis, Hbidinibus, furtis, hoc potissimum nobis vindicemus 
pietatis opinionem, cuius contemptu primum ApostoH declararunt 
se fortiter Christianos. Petrus antequam exuisset totum ludaismum, 205 
abhorrebat a cibis quos Mosaica lex interdixerat. Caeterum vbi 
caeHtus doctus concepit firmitatem EuangeHcam, vescitur cibis 

Atque haec dixerim, eruditissime Zasi, non vt animum addam 
stultis, qui se putant Euangelicos viros si citra necessitatem ves- 210 
cantur carnibus aduersus Ecclesiae vel constitutionem vel consuetu- 
dineni, sed vt ostendam vulgi praepostera iudicia. Quanquam non 
arbitror vestros magistratus, viros cordatos et seueros, adeo super- 
stitiosos esse vt negotium veHnt facessere si quis coactus valetudinis 
necessitate vescatur quibusHbet, etiam si nuHum habeat diploma^is 
Pontificis. Itaque hunc rumorem habebo peruanissimum, donec 
tuis iiteris factus ero certior. Caeterum quod ad animum meum 
attinet, adeo non tangor luxu vt cupiam perpetuo rapis et cauHbus 
vesci, si modo hoc cibo Hceat tueri valetudinem corpuscuH. Tantum 
iUud doleo, mihi hac in re tam bonam esse causam, MaHm enim 220 
decies episcopis dare poenas gustatarum carnium quam semel 
calculo dare poenas ob esum piscium. 

Quo die huc reuersus sum, redditum est a Romano Pontifice 
diploma alterum, priore multo tum honorificcntius tum blandius. 
Praeterea literarum a candidissimo theologo, Theoderico Hescio, 225 
primo Pontificis secretario, exemplaria ad te mitto, ne quid ignores 

185. taiita a/i : Data 7. 186. et om. l-iy. conforendae a : con- 

forre ,87. 191. discipliaao 7. 192. imposita /^osf capitis ocW. 7. 195- Mu- 
tuum rt/^ : mulum 7. 197. cum a«<c immuuitates fw?^. /^7. 199. roligione 

Christiana 7. 200. florescenti a : coniiorescenti /^7. 203. hoc al3 : lianc 7. 

204. Apostoli primum ^7. 206. ^7 : adhorreljat a, 216. habeo /87. 

peruanissimum n : persuasissimum (i : falsissimum 7. 217. quod ad 07 : 

quoad /:). 225. Thoodorico /:}■/. Hescio « : Hessio /3 : om. y. 

203. hoc] «c. ciborum dclectu. 1352. 5- 

224. diploma] Ep. 1338; c£. Ep 225. htorarum] Ep. 1339. 


rerum Erasmi tui. Triduo post allatum est priuilegium, quod 
a Ferdinando meis literis impetraui Frobenio. Epistola nostra venit 
in terapore : nam postridie parabat abitum. Princeps nec erat 

230 venturus in concilium, nisi vt diceret vale proceribus. Epistolam 
auide legit, protinus agnoscens Erasmi sui nomen. Postridie rem 
ipsam in consessu proposuit, non sine lionorifica mentione mei. Con- 
cordibus suffragiis decretum est morem gerendum Erasmo, nec his 
contentus optimus Princeps mandauit diligenter Cancellario, ex- 

235 pediret eodem die diploma, quo posset ante abitum sua manu sub- 
scribere. Expeditum est ab \^dalrico Varenbujde, viro nobis amico 
candidoque, idque gratis, praeter morem aulicorum. Mox redditae 
sunt literae Ferdinandi quibus mihi gratias etiam agit, et promittit 
sepensaturum officium. Suspicor easUteras abipsofuisse compositas. 

240 Summo Pontifici eiusque secretariis heri respondimus per hominem 
certum quidem (nam habet aula Caesaris certa negotia apud 
Pontificem, et nobis ex animo amicus est) sed properantem ; ausi 
tamen sumus vel ex tempore scribere, praesertim cum ille suis 
Uteris flagitaret celerem responsionem. Propemodum decretum est 

245 hic commorari vsque ad proximum AugUvStum, tunc vel Itaham 
petituri, quo cum Pontifice vocant eruditi complures, vel Galliam ; 
nam pacis odor quidam naribus affulsit meis. Idipsum ex me 
coniectaram : et vtinam me non fallat coniectura ! Dabitur quod 
exactum est, et foedus inter principes coiit. Satius est perire rem 

250 ex parte, quam bello perire vitam cum re. Malo pacem emptam 
quam bellum pluris constaturum. 

lam dices, scio, ' Homo germane Germanus, quid tibi cum 
Gallis ? ' Imo mihi saepe res est etiam cum capis et gallinis. Sed 
extra iocum, e Germania me propeilunt hypocausta, et in Galliam 

255 inuitant vina, quorum hic non est certa copia. Et iam nimc abiissem, 

227. i)os,iadB. py. 22S. imijetraui a : impetrauit /^,. .Frobenio aiS : 

Frobenius. 7. 232. mei a : nominis mei /87. 235. /37: possit a. 236. 07: 
Vldarico 13. Varenbuyle p : Varenbuyler 7 : N. a. 238. gratiam By. 

239. ipso a : eo /37. 242. et nobis . . . est add. Py. liy : . Sed properanti a. 
244. esta: erat/37. 246. cum aj8 : a 7. vocant scnjjst : vocentur a : vo- 

cantur /37. complures 7: quam complures a/3. 249. rem perire /87. 251. 
constiturum 7. 253. capris 7. 255. 0:7: abissem /3. 

227. priuilegium] See Ep. 1341. lon. jest. It appears in the earliest draft 

228. literis] Ep. 1323 andalettercon- of the Colloq. Formulae, as composed 
temporary with Ep. 1341 ; cf. Ep. 1344. in Paris c. 1497 (see Epp. 130. 92n, 909 
iiin. introd.) : f». h* of Froben's edition, 

Epistola] The narrative at this March 1522, LB. i. 664 cd. Cf. also 

point evidently is based upon the infor- Cat. Luc. (i, p. 11. 1,2). 

mation given by Pirckheimer in Ep. 254. me propellunt] This determina- 

1344. tion to leave German}' was fortified by 

236. Varenbuyle] See Ep. 867. 36n. the continued attacks made upon him 

For the reading of a cf. Ep, 1127 tit. n. from the side of the Reformers. It 

238. literae] Ep. 1343. lastedstrongly throughout the year (cf. 

240. respondimus] Ep. 1352. Epp. 1359. 16, 1364. 20-2, 1376. 8-9. 

hominem] See Ep. 1358. 40-1. 1385. 12, 1386. 12-13, 1388. 13), and 

242. est] sc. homo certus. marks the unsettledconditionof hisout- 

244. fiagitaret] Ep. 1338. 41-3. look